Кіріспе
1976 жылы Каллиста Рой "Мейірбикелікте бейімделу моделі" атты танымал теорияны жасады. Мейірбикелік теориялар мейірбикелік практиканы құрайды, түсіндіреді немесе анықтайды. Ройдің моделі жеке адамды өзара байланысты жүйелер жиынтығы (биологиялық, психологиялық және әлеуметтік) ретінде қарастырады. Жеке адам осы жүйелер мен сыртқы орта арасындағы тепе-теңдікті сақтауға ұмтылады, бірақ абсолютті тепе-теңдік деңгейі болмайды. Адамдар өмір сүру үшін өзіне лайықты, жеке шеңберде тиімді бейімделуге тырысады.
Теорияның жалпы көрінісі
Бұл модель адам, денсаулық, орта және медбикелік салаларының төрт түйсігін қамтиды; сондай-ақ, алты қадамдық медбикелік процесін де қамтиды. Эндрюс және Рой (1991) тұлғаның жеке адам немесе адамдар тобының бейнесі бола алатынын айтады. Ройдың моделі адамды "өзгеріп отыратын ортамен үнемі өзара әрекеттесетін био-психо-әлеуметтік тіршілік иесі" деп қарастырады. Адам – ашық, бейімделуге қабілетті жүйе, ол стресс факторларымен күресу үшін бейімделу дағдыларын пайдаланады. Рой ортаны "адамның дамуы мен мінез-құлқына әсер ететін барлық жағдайлар, жағдайлар және ықпалдар" деп сипаттайды. Рой стресс факторларын тітіркендіргіштер деп атайды және адамға олардың әсері нақты белгісіз стресс факторларын сипаттау үшін "қалдық тітіркендіргіштер" терминін қолданады. Рой денсаулық пен аурудың көптеген түрлі күйлерде немесе деңгейлерде болатын үздіксіздік екенін айтады. Соңғы кезде ол денсаулықтың толыққанды және тұтас адам болу және болу процесі екенін мәлімдеді. Ройдың медбикелік мақсаты – "төрт режимнің әрқайсысында бейімделуді ынталандыру, осылайша адамның денсаулығына, өмір сапасына және қадір-қасиетпен өлуіне үлес қосу". Бұл төрт режим – физиологиялық, өзіндік түсінік, әлеуметтік рөл және өзара тәуелділік. Рой алты қадамдық медбикелік процесін қолданады: мінез-құлықты бағалау; ынталандыруларды бағалау; медбикелік диагнозын қою; мақсат қою; араласу және бағалау. Бірінші қадамда адамның төрт режимнің әрқайсысындағы мінез-құлқы байқалады. Бұл мінез-құлық нормалармен салыстырылады және бейімделген немесе тиімсіз деп бағаланады. Екінші қадам мінез-құлыққа әсер ететін факторларға қатысты. Ынталандырулар ошақтық, контексттік немесе қалдық деп жіктеледі. Медбикелік диагнозы – бұл тиімсіз мінез-құлықтың сипаттамасы және оның ықтимал себебін анықтау. Бұл әдетте ошақтық ынталандырулармен тікелей байланысты медбикелік проблемасы ретінде айтылады. Төртінші қадамда мақсат қоюға назар аударылады. Мақсаттар нақты және қол жетімді болуы керек және адаммен бірлесіп белгіленеді. Науқас үшін медбике белгілейтін қысқа мерзімді және ұзақ мерзімді мақсаттар да болады. Бесінші қадам – араласу, осы қадамда ынталандырулар өзгертіледі. Бұл "іс-қимыл кезеңі" деп те аталады. Соңғы қадамда бағалау жүзеге асырылады. Мінез-құлықтағы өзгерістер арқылы анықталатын өзгеріс деңгейі анықталады. Тиімсіз мінез-құлық қайта бағаланады және араласулар қайта қаралады. Бұл модель 1964 жылы Рой аспирантурада оқып жүргенде пайда болды. Оған медбикелік факультетінің мүшесі Дороти Э. Джонсон медбикелік практикасының тұжырымдамалық моделін жасауға шақыру арқылы қарсылық көрсетті. Ройдың моделі физиологиялық психолог Гарри Хелсонның еңбектеріне көп сіңірген. Ройдың бейімделу моделі көбінесе "жүйелік" модель деп есептеледі; алайда, ол "өзара әрекеттесу" моделінің элементтерін де қамтиды. Модель жеке клиент үшін әзірленген, бірақ оны отбасылар мен қауымдастықтарға бейімдеуге болады (Roy, 1983). Рой (Клементс және Робертс, 1983) "адам бейімделу жүйесі ретінде кіріс, шығыс және ішкі процестерге ие болғандай, отбасы да осы тұрғыдан сипатталуы мүмкін" дейді. Ройдың моделінің негізінде үш түйсік жатыр: адам, бейімделу және медбикелік. Адам – ортамен үнемі өзара әрекеттесетін био-психо-әлеуметтік тіршілік иесі ретінде қарастырылады. Адамның осы өзара әрекеттесу арқылы қамтылған мақсаты – бейімделу. Рой мен Робертс (1981, 43 б.) "Адамның екі негізгі ішкі өңдеуші кіші жүйесі бар: реттеуші және танымдық жүйе" дейді. Бұл жүйелер – адамның ішкі және сыртқы ортадан келетін ынталандыруларға қарсы тұру үшін пайдаланатын механизмдері. Реттеуші механизм негізінен автономды жүйке жүйесі арқылы жұмыс істейді және эндокриндік, жүйке және қабылдау жолдарын қамтиды. Бұл механизм адамды ортаның әсеріне қарсы тұруға дайындайды. Танымдық механизм эмоцияларды, қабылдауды / ақпаратты өңдеуді, үйренуді және бағалауды қамтиды. Қабылдау процесі екі механизмді байланыстырады (Roy and Roberts, 1981).
Стимуляторлардың түрлері
Адамның қоршаған ортамен қарым-қатынасқа түсу қабілетіне үш түрлі фактор әсер етеді. Олар – фокустық, контексттік және қалдық факторлар. Фокустық факторлар – бұл нақты бір жағдайда адамды тікелей әсер ететін жағдайлар. Отбасы үшін фокустық факторларға жеке мүшелерінің қажеттіліктері, отбасының бейімделу деңгейі, отбасы мүшелері арасындағы және отбасылық ортадағы өзгерістер жатады (Roy, 1983). Контексттік факторлар – бұл жағдайға әсер ететін басқа факторлар. Ал қалдық факторлар – бұл жағдайға ықпал етуі мүмкін адамның сенімдері мен көзқарастары. Көбінесе бұл медбикенің проблемаға әсер ететін басқа да факторлар туралы болжамы болып табылады. Отбасы жүйесі үшін контексттік және қалдық факторларға күтім, әлеуметтендіру және қолдау жатады (Roy, 1983). Адаптация – бұл жалпы факторлар жеке адамның/отбасының адаптациялық қабілетіне немесе бейімделу аймағына сәйкес келгенде жүзеге асады. Отбасыға түсетін факторларға топ ретінде отбасыға әсер ететін барлық факторлар кіреді. Отбасы жүйесінің нәтижесі – үш негізгі мақсат: тіршілік ету, үзіліссіздік және даму (Roy, 1983). Рой былай дейді (Clements and Roberts, 1983): «Адаптация деңгейі барлық басқа да тиісті факторлардың жиынтық әсерінен туындайтындықтан, медбике оң отбасылық қарым-қатынастың мүмкін болатын аймағын анықтау үшін фокустық фактормен байланысты контексттік және қалдық факторларды зерттейді, сондай-ақ берілген фактор осы аймақтың шегінен шыққанда және медбикелік араласу қажет болғанда болжай алады».
Since adaptation level results from the pooled effect of all other relevant stimuli, the nurse examines the contextual and residual stimuli associated with the focal stimulus to ascertain the zone within which positive family coping can take place and to predict when the given stimulus is outside that zone and will require nursing intervention.
Үйренуге болатын төрт нәрсе
Левиннің пікірінше, адамның бейімделуі төрт түрлі режимде жүзеге асады. Бұл отбасыларға да қатысты (Hanson, 1984). Оларға физиологиялық режим, жеке түсінік режимі, рөлдік функция режимі және өзара тәуелділік режимі кіреді. Адамның реттеу механизмі негізінен физиологиялық режимге, ал когнитивтік механизмі төрт режимнің барлығына қатысады (Roy and Roberts, 1981). Отбасылық мақсаттар модельдің бейімделу режимдеріне сәйкес келеді: тіршілік – физиологиялық режим; өсу – жеке түсінік режимі; жалғасу – рөлдік функция режимі. Транзакциялық үлгілер өзара тәуелділік режиміне жатады (Clements and Roberts, 1983). Физиологиялық режимде бейімделу денелік тұтастықты сақтауды қамтиды. Тамақтану, оттегі, сұйықтық және дене температурасын реттеу сияқты негізгі адам қажеттіліктері осы режиммен байланысты (Fawcett, 1984). Отбасын бағалау кезінде медбике отбасы мүшелерінің физикалық және тіршілік қажеттіліктерін қалай қамтамасыз ететінін сұрайды. Жеке түсінік режимінің функциясы – психикалық тұтастықты сақтау қажеттілігі. Адамның өзіне және жеке тұлға ретіндегі қабылдаулары осы режимге кіреді. Отбасылар өздерін отбасылық бірлік ретінде де қабылдайды. Осы режимде отбасыны бағалауда отбасы мүшелеріне берілген түсініктің деңгейі, отбасының ынтымағы, құндылықтары, мүшелерге көрсетілген серіктестік және отбасының бағыты (қазіргі немесе болашақ) қарастырылады (Hanson, 1984). Рөлдік функция режимінде әлеуметтік тұтастыққа деген қажеттілік баса назар аударады. Адам өмір бойындағы рөлдік өзгерістерге бейімделу арқылы осы режимде бейімделеді. Хансонның (1984) айтуынша, отбасының рөлін отбасы ішіндегі қарым-қатынас үлгілерін бақылау арқылы бағалауға болады. Бағалауда шешімдер қалай қабылданады, мүшелердің рөлдері мен қарым-қатынас үлгілері, рөлдік өзгерістерге төзімділік және қарым-қатынастың тиімділігі қарастырылуы керек (Hanson, 1984). Мысалы, жұмыстан зейнеткерлікке шыққаннан кейін ерлі-зайыптылар өмір салтын тиісті түрде өзгертетін болса, олар осы режимде бейімделеді. Әлеуметтік тұтастық қажеттілігі өзара тәуелділік режимінде де баса назар аударады. Өзара тәуелділік – қарым-қатынаста тәуелсіздік пен тәуелділік арасындағы тепе-теңдікті сақтау. Тәуелділік мінез-құлықтарына сүйіспеншілік іздеу, көмек сұрау және назар аудару жатады. Тәуелсіз мінез-құлықтарына кедергілерді жеңу және бастама көтеру жатады. Хансонның (1984) айтуынша, осы режимді отбасыда бағалау кезінде медбике отбасының белгілі бір қауымдастықта қаншалықты сәтті өмір сүріп жатқанын анықтауға тырысады. Медбике отбасының көршілермен және басқа да қауымдық топтармен өзара әрекеттесуін, отбасының қолдау жүйесін және маңызды тұлғаларды бағалайды (Hanson, 1984). Медбикеліктің мақсаты – пациенттің денсаулығы мен ауруы кезінде барлық төрт режимде бейімделуіне көмектесу. Медбикенің іс-әрекеті бағалау процесінен басталады. Біріншіден, медбике бейімделудің болуын немесе болмауын анықтайды. Содан кейін медбике отбасының бейімделуіне әсер ететін факторларға назар аударады. Медбике бейімделуді ынталандыру үшін ортаны, клиент жүйесінің элементтерін немесе олардың барлығын өзгертуі қажет болуы мүмкін. Көптеген медбикелер және медбикелік мектептер Ройдың бейімделу моделін медбикелік практиканың негізі ретінде қабылдады. Бұл модель клиентті тұтас қарастырады және медбикелік біліміне маңызды үлес қосады. Модель автордың нақтылауы мен дамуына ұмтылады.
Ройдің үлгісін отбасылық бағалауға қолдану
Ройдің моделін теориялық негізде пайдаланғанда, келесілер отбасыларды бағалау үшін нұсқаулық ретінде қызмет ете алады. I. Адаптация режимдері
A. Физиологиялық режим
1. Отбасы мүшелерінің негізгі тіршілік қажеттіліктерін қаншалықты қамтамасыз ете алады?
2. Отбасы мүшелерінің біреуі немесе бірнешесі негізгі тіршілік қажеттіліктерін қамтамасыз етуде қиындық көріп жүр ме?
B. Өзін-өзі тану режимі
1. Отбасы өз мақсаттарына жету және өз мүшелеріне олардың мақсаттарына жетуге көмектесу қабілеті жағынан өзін қалай бағалайды? Өздерін қаншалықты өз бетімен басқарады? Басқалардың ықпалында ма?
2. Отбасының құндылықтары қандай?
3. Отбасы мүшелеріне көрсетілетін достық пен түсініктік деңгейін сипаттаңыз.
C. Рөлдік функция режимі
1. Отбасы мүшелері қандай рөлдерді атқарады?
2. Отбасы рөлдері қаншалықты қолдау көрсетеді, қайшылықтарға толы ма, рөлдердің артық жүктелуі байқала ма?
3. Отбасылық шешімдер қалай қабылданады?
D. Бір-біріне тәуелділік режимі
1. Отбасы мүшелері мен оның ішкі жүйелері мақсаттарды анықтау мен оларға жетуде (мысалы, жасөспірімдер) қаншалықты тәуелсіздікке ие?
2. Отбасы мүшелері бір-біріне қаншалықты қолдау көрсетеді?
3. Отбасының қолдау жүйесі қандай? Басқа маңызды адамдар кімдер?
4. Отбасы сырттан келетін ақпарат пен көмекке қаншалықты ашық? Сыртқы отбасыларға көмектесуге дайын ба?
5. Отбасының қоғамдағы өзара қарым-қатынас үлгілерін сипаттаңыз.
II. Адаптациялық механизмдер
A. Регулятор: Отбасының денсаулық жағдайына байланысты физикалық күйі қандай? Яғни, тамақтану жағдайы, физикалық күші, физикалық ресурстардың қолжетімділігі.
B. Когнатор: Отбасының білім деңгейі, білім қоры, шешім қабылдау көзі, билік базасы, жүйедегі кіріспен ашылу дәрежесі, ақпаратты өңдеу қабілеті.
III. Стимулдар
A. Фокалды
1. Қазіргі уақытта отбасының басты мәселелері қандай?
2. Отбасы мүшелерінің басты мәселелері қандай?
3. Бұл әдетте емделу диагнозына немесе проблемалық мінез-құлықты тудыратын негізгі себептерге байланысты. Мінез-құлық проблемаларын шешу үшін медбике бұл мәселені бірінші кезекте шешуге тырысуы керек, өйткені олар бір-бірімен байланысты.
B. Контексттік
1. Отбасы құрылымындағы, динамикасындағы және қоршаған ортадағы қандай факторлар отбасының негізгі мәселелерді шешуіне және оларға бейімделуіне әсер етеді (мысалы, қаржылық және физикалық ресурстар, қолдау жүйелерінің болуы немесе болмауы, емдеу ортасы және т.б.)? Бұл факторлар негізгі мәселеге байланысты жағымды немесе жағымсыз болуы мүмкін.
C. Қалдық
1. Отбасының қандай білімін, дағдыларын, сенімдерін және құндылықтарын ескеру керек (яғни, даму сатысы, мәдени фон, рухани/діни нанымдар, мақсаттар, үміттер)? Бұл, әдетте, күтімге әсер етуі мүмкін медбике жасаған болжам. Оны науқастың өмірінде болып жатқан, проблемаға ықпал ететін бірдеңе туралы білімдік болжам ретінде сипаттауға болады. Медбике әр режимдегі отбасының іс-әрекеттерінің оң нәтижелерге және фокалды стимулдарға бейімделуге қаншалықты ықпал ететінін бағалайды. Егер бейімделу денсаулықты жақсартпаса, стимулдардың түрлерін және регуляторлардың тиімділігін бағалау адаптацияны жақсарту үшін медбикелік араласуды жоспарлауға негіз болады. Әр бағалау кезінде осы сұрақтардың барлығына жауап беру арқылы медбике науқастың проблемасын толық түсіне алады. Әр стимулды тану маңызды, өйткені оларсыз адамның проблемасының барлық аспектісін шешуге болмайды. Медбике ретінде олардың міндеті науқасқа күтім көрсету кезінде осы режимдерді, механизмдерді және стимулдарды тану. Олар мұны медбикелік процеске қатысты білімдерінің арқасында, сондай-ақ науқастармен және олардың отбасы мүшелерімен сұхбаттасу арқылы жасайды. Каллиста Рой төрт негізгі адаптация жүйесі бар екенін айтады, оларды ол адаптация режимдері деп атайды:
1. физиологиялық физикалық жүйе
2. өзіндік түсінік тобының сәйкестік жүйесі
3. рөлдік шеберлік/функция жүйесі
4. өзара тәуелділік жүйесі.
A. Physiologic Mode
1. To what extent is the family able to meet the basic survival needs of its members? 2. Are any family members having difficulty meeting basic survival needs? B. Self Concept Mode
1. How does the family view itself in terms of its ability to meet its goals and to assist its members to achieve their goals? To what extent do they see themselves as self directed? Other directed? 2. What are the values of the family? 3. Describe the degree of companionship and understanding given to the family members
C. Role Function Mode
1. Describe the roles assumed by the family members. 2. To what extent are the family roles supportive, in conflict, reflective of role overload? 3. How are family decisions reached? D. Interdependence Mode
1. To what extent are family members and subsystems within the family allowed to be independent in goal identification and achievement (e. g., adolescents)? 2. To what extent are the members supportive of one another? 3. What are the family's support systems? Significant others? 4. To what extent is the family open to information and assistance from outside the family unit? Willing to assist other families outside the family unit? 5. Describe the interaction patterns of the family In the community. II. Adaptive Mechanisms
A. Regulator: Physical status of the family in terms of health? i. e., nutritional state, physical strength, availability of physical resources
B. Cognator: Educational level, knowledge base of family, source of decision making, power base, degree of openness in the system to input, ability to process
III. Stimuli
A. Focal
1. What are the major concerns of the family at this time? 2. What are the major concerns of the individual members? 3. This is usually related to the nursing diagnoses or the main stimuli causing the problem behaviors. It is important for the nurse to try to fix this before they can fix the problem behaviors as they are related to each other. B. Contextual
1. What elements in the family structure, dynamic, and environment are impinging on the manner and degree to which the family can cope with and adapt to their major concerns (i. e., financial and physical resources, presence or absence of support systems, clinical setting and so on)? These can be either negative or positive as it relates to the main nursing problem. C. Residual
1. What knowledge, skills, beliefs, and values of this family must be considered as the family attempts to adapt (i. e., stage of development, cultural background, spiritual/religious beliefs, goals, expectations)? This is normally an assumption that the nurse has that could impact care. One could describe it as one's educational guess about something going on in the patient's life that could be further contributing to the problem. The nurse assesses the degree to which the family's actions in each mode are leading to positive coping and adaptation to the focal stimuli. If coping and adaptation are not health promoting, assessment of the types of stimuli and the effectiveness of the regulators provides the basis for the design of nursing interventions to promote adaptation. By answering each of these questions in each assessment, a nurse can have a full understanding of the problem's a patient may be having. It is important to recognize each stimuli because without it, not every aspect of the person's problem can be confronted and fixed. As a nurse, it is their job to recognize all of these modes, mechanisms, and stimuli while taking care of a patient. They do so through the use of their advanced knowledge of the nursing process as well as with interviews with the individuals and the family members. Callista Roy maintains there are four main adaptation systems, which she calls modes of adaptation. She calls these the
1. the physiological physical system
2. the self concept group identity system
3. the role mastery/function system
4. the interdependency system.