Кіріспе
Оңтүстік Американың жергілікті матако тобы. Матагуайя шығу тегі infobox этносы. svg туы caption = туы кескін = popplace = , халық = 55,734 аймақ1 = pop1 = 50,419 (2010) ref1 = Осылайша олардың сүйікті аты, өз сөздері, Wichí, айтылады, ал олардың тілі, Wichí Lhamtés Боливияның кейбір аймақтарында айтылу нұсқасы бар, онда топтың өзіндік атауы Weenhayek wichi, Альварссонмен аударған (1988) "әртүрлі адамдар" (pl. (Қосымша) Алварссонның хабаршылары оның ескі аты Олхамельх екенін айтады, яғни біз дегенді білдіреді. Вичи ішіндегі кіші топтар анықталды және әдебиетте әртүрлі атаулар алды: Боливияда Ноктен немесе Октене, Вехос немесе (бәлкім, дұрыс) Батыс кіші топтар үшін Вейвус немесе Вейвус және Аргентинаның шығыс кіші топтары үшін Гюйсне. Соңғысы Tewoq lhelej, "өзен халқы" дегенге сәйкес келеді.
infobox ethnic group|
| group = Wichí
| native name lang =
| flag = Bandera del pueblo Wichi. svg
| flag caption = Flag
| image =
| popplace = ,
| population = 55,734
| region1 =
| pop1 = 50,419 (2010)
| ref1 = Thus their preferred name, their own word for themselves, is Wichí, pronounced , and their language, Wichí Lhamtés
There is a pronunciation variant in some areas of Bolivia, , where the self denomination of the group is Weenhayek wichi, translated by Alvarsson (1988) as "the different people" (pl. Weenhayey). Weenhayey informers of Alvarsson state that the old name was Olhamelh , meaning simply us. The subgroups within Wichí have been identified and received different names in literature: Nocten or Octenay in Bolivia, Véjos or (perhaps more properly) Wejwus or Wehwos for the Western subgroup(s), and Güisnay for the Eastern subgroups of Argentina. The latter corresponds to Tewoq lhelej, "the river people".
Тарих
Вичи халқының тарихы туралы көптеген мәліметтер XVII - XVIII ғасырлардағы иезуит және францискан миссионерлерінен алынған. Алғашқы миссия 1690 жылы болды, бірақ ол сәтсіз болды. 1771 жылы Францискандық миссиясы Зента жақсы қабылдады. Алайда испан билігінің құлдырауымен бұл миссионерлік қызметтер де құлдырап кетті. Англикан шіркеуі 20-ғасырдың басынан бастап вичи және тоба халқымен тығыз қарым-қатынаста болды. Қазіргі уақытта жергілікті аймақта 140-тан астам шіркеу бар, оларға тек жергілікті отбасылар ғана қатысады. Солтүстік Аргентинадағы Англикан шіркеуінің көптеген діни қызметкерлері жергілікті қауымнан, ал Солтүстік Аргентинаның (Англикан) епархиясының үш епискобы жергілікті қауымнан, соның ішінде Вичи (сағ. Солтүстік Аргентинаның епархиясы; Англикандық жергілікті желі). Вичи аумағы XVIII ғасырдан бері өзгерген сияқты, ол кезде олардың болуы мен орналасуы туралы алғашқы нақты мәліметтер белгілі болды. Пилкомайо өзенінің маңындағы олардың көршілері Тоба болды, ал Бермехо өзеніндегі жерлері қазіргі Эмбаркасия қаласынан, Салтадан, қазіргі Чако провинциясындағы Кастелли қаласынан солтүстікке қарай созылды. Солтүстік Аргентинаның Англикандық епархиясы Вичи халқының атынан жарты ғасырдан астам уақыт бойы Формоза мен Салтаның жергілікті үкіметтері арасында жергілікті халықтың жер құқығын қамтамасыз етуге тырысып, араласқан. жарты ғасырдан астам уақыт бойы Англикан шіркеуі жергілікті халыққа сол жерде өмір сүруге мүмкіндік беру үшін осы жерлердің бір бөлігін жеке сатып алып отырды, ал Ұлттық үкімет жер құқығын (немесе адам құқықтарын) танудан бас тартты. 2020 жылдың ақпан айында Адам құқықтары жөніндегі Америкааралық сот Аргентина үкіметінің қарсы шешім қабылдады және жерлестер қауымдастықтарына жер мен балық аулау құқығын қалпына келтіруді және өтемақы төлеуді бұйырды. АСОЦИАНА - бұл Англия шіркеуінің қамқорлығында жұмыс істейтін экологиялық қайырымдылық ұйымы, ол осы процеске және жеке корпорациялар мен үкімет топтарының экологиялық қылмыстарын құжаттауға белсене араласып келеді. Францискандық абыройлы отец Алехандро Коррадоның айтуынша, вичилер көшпелі халық болған. Корадоның айтуынша, вичилер балық пен альгарроба, яғни жергілікті альгарробо ағашының жемісімен (әдетте Prosopis alba немесе Оңтүстік Америка мескуитімен) және бал шегірткесімен өмір сүрді, бірақ "олар уытты емес нәрсені, тіпті тышқандар мен шегірткелерді жеді". Алгарробадан олар маскүнемдік ішімдік дайындады (бұл, мүмкін, алоя, жемістің ішіндегі қант салынған паяро пасты ашытқыдан шығарылады). Алгарробаның пісіп жетуін тойлау рәсімі өткізілді. Сонымен қатар, Корадоның сөздері бойынша, вичилер арасында "барлығы ортақ". Оның айтуынша, ерлер балық аулаумен немесе кейде садақпен немесе шүберекпен аң аулаумен айналысады, ал әйелдер барлық басқа жұмыстарды істейді. Діни сенімге келетін болсақ, Коррадо Уичидің сиқыршыларының аурулармен "жырлап, сыңғырлап" күресетінін, Уичилердің жақсы рух пен жаман рухқа сенетінін, сондай-ақ қайтыс болған адамның жаны жануарға қайтадан тән алғандығын жазған. Аргентинадағы Вичи шамандарының энтеогенді Anadenanthera colubrina қолданғаны туралы көне деректер бар. Швеция Пятидесятницалық шіркеуі өткен ғасырдың алғашқы кезеңдерінде Вичи қауымы ішінде жұмыс істей бастады, нәтижесінде Винхайектердің басым көпшілігі христиан болды. Облыс ішінде меншік шарттары жоқ болғандықтан, бұл түрлендіру өте оңай болды. Әркімнің бәрі (және ештеңе жоқ) бірге, Киелі кітапта айтылғандай, алғашқы шіркеулерде де болған. Евангелиеге мән беруде көмек көрсеткен басқа да фактілер бар, мысалы, Винхайектер балықшылар (Пилкомайо өзенінде) болды, бұл Киелі кітаптың кейбір шәкірттері сияқты. Бұл фактілер Винхайектерге христиан дінін қабылдауға қарамастан, өздерінің бірегей мәдени болмысын және дәстүрлерін сақтауға мүмкіндік берді.
Қазіргі қауіптер
Уичилер дәстүрлі түрде аңшылық, балық аулау және негізгі ауыл шаруашылығымен өмір сүрген. ХХ ғасырдың басынан бастап олардың дәстүрлі жерлерінің едәуір бөлігі сырттан келгендермен иеленді, ал бір кездері шөп өсіретін жерлер орманды жою, мал шаруашылығын енгізу және жақында шетелдік дақылдарды (соя) енгізу арқылы шөлге айналды. 1998 жылы Кларк университетінің аспиранты жасаған зерттеуде 1984-1996 жылдар аралығында орманның 20% жоғалғаны анықталды. Вичилер 1999 жылдан 2002 жылға дейін созылған рецессиядан зардап шекті, бірақ олардың салыстырмалы экономикалық өзін-өзі қамтамасыз етуі, олардың физикалық оқшаулануы және билік тарапынан танылудың жоқтығы дағдарыстың әсерін едәуір азайтты, ол белгілі бір тауарлардың бағасының инфляциясына шектелген (мысалы, қант және қызыл ет, оларды жабайы балмен және балықпен ауыстыра алады) және дәрі-дәрмек пен денсаулық сақтаумен қамтамасыз ету проблемалары. Көптеген жылдар бойы вичилер өздерінің дәстүрлі меншігі болып табылатын жерлеріне заңды құқық алу үшін күресіп келеді, олар үнемі жерлестері емес малшылар мен фермерлермен қоршалады. Олардың негізгі талаптары солтүстік Салтадағы екі үлкен мемлекеттік жер аумағына бағытталған, олар Лото 55 (шамамен 2800 км2) және Лото 14 деп аталады. Вичилердің бұл жерлерге құқығы заңмен танылған, бірақ Salta провинциялық үкіметі ешқандай іс жүзінде күшін жою шараларын қолданған жоқ. 2004 жылдың басында Салтаның үкіметі Анта департаментіне қарасты 250 км2 аумақты қамтитын General Pizarro табиғи қорығының қорғалған мәртебесін алып тастауды және жердің бір бөлігін екі жеке компанияға, Everest SA және Initium Aferro SA, орманды жою және соя отырғызу үшін сатуды шешті. Бірнеше ай бойы шағымданғаннан кейін, заңгерлер күресін жүргізгеннен кейін және Гринпис демеушілік еткен науқаннан кейін 2005 жылдың 29 қыркүйегінде (танымал телешоудағы экспозициядан кейін) аргентиналық суретшілер, актерлер, музыканттар, модельдер, экологиялық топтар және Вичи өкілдері кабинет басшысы Альберто Фернандес, Ұлттық парктер басқармасының директоры Гектор Эспина және президент Нестор Киршнердің өзімен тыңдау ұйымдастырды. Ұлттық үкімет бұл мәселені Салта губернаторы Хуан Карлос Ромеромен талқылауға уәде берді. 2005 жылдың 14 қазанында Ұлттық парктер басқармасы мен Салтаның үкіметі Генерал Писаррода жаңа ұлттық қорғалатын аймақ құру туралы келісімге қол қойды. Жаңа қорықтан құралған шамамен 213 км2-нің 22 км2-ін пайдалану құқығы болады, ал 8 км2-ге ие болады. Эль-Чакода вичилер де тұрады. Қазіргі уақытта вичилер мен басқа да жергілікті топтар өздерінің жерлері мен тіршілігін агробизнеске жоғалту қаупімен күресуде. Соя мен мақта өсірушілер егінді кеңейту үшін ағаштарды кесіп тастағысы келеді. Чако орманы Амазонканың орманына қарағанда алты есе тез кесіліп жатыр. Ең көп пайда көретіндер - ағаш өндіруші компаниялар. Сонымен қатар, соя өсіру орманды тез жоюға әкеп соқты. Көп жағдайда бұл жергілікті қауымдардың жерлерін агробизнеске жоғалтуын және олар тәуелді суды уландыратын тыңайтқыштар мен пестицидтерді көп қолданудан зардап шегуін білдіреді. 2008 жылдан бастап көптеген жергілікті халықтар "Мұхименто Насиональ Кампесино Индигена" (Тұрғылық шаруалардың ұлттық қозғалысы) ұйымына бірігіп, өз жерлеріне заңды құқықтар үшін күресуде.
Вичи қоғамы
Вичи, басқа аңшы-жинақшылар сияқты, жартылай көшпелі халықтар болды. Тіпті бүгінгі күні және трансмәдениетке қарамастан, монтарацтардың (көші-қоншы) қауымдастықтары немесе кландары өте көп. Әр Вичи ауылының өз аумағы бар, бірақ әдетте бірнеше қауымдар бір-біріне жабысатын аумақтарды пайдаланады. Әр қауым бір немесе бірнеше кланнан тұрады. Вичи қоғамы матрилокалды, яғни адамдар өз аналарының кланына жатады; некеден кейін ерлер әйелдерінің ауылдарына көшіп келеді. Кейбір көрші халықтардың жеке адамдары мен отбасылары, мысалы, Иоджуа (Чороте), Нивакле, Комлек (Тоба) және Тапи'и (Тапиэте) жиі Уичилер арасында тұрады, кейде олардың қоғамына үйленеді. Олар жаздағы 50 °C (120 °F) дейін жететін жоғары температураға жақсы бейімделген жапырақтар мен бұтақтардан жасалған шатырлары бар кішкентай саз үйлер салады. Құрғақ мезгілде (қыста) олар Бермехо мен Пилкомайо өзендерінде балық аулауға байланысты, ал жазғы уақытта жүгері, құрғақ балды, бұршақ және қарбыз өсіреді. Жыл бойы Вичилер "гуасунчо" (Мазама гуазубира) және "корзуела рожа" (Мазама америка), армадиллолар (Дасипус, Толипеутс және Ефрактс гении), қоян ("тапети", Сильвилаг бразилиансес), игуананың бірнеше түрі және пекари (Таясу альбирострис, Таясу таяку) сияқты бұғыларды (Cervidae) аңға алады; жабайы бал іздеу және жемістер жинау. Ғасырлар бойы олар шагуардың (Бромелия сера, Бромелия иероними) мықты талшықтарын тор, әмиян және басқа да тоқыма бұйымдарын тоқу үшін қолданды; кейбір қауымдар өз экономикасының елеулі бөлігін шагуар қолөнерін сатумен байланыстырады. Вичилер арасында ең танымал ойын - лакроссқа ұқсас `yaj ha`lä деп аталатын командалық спорт. Ойын әдетте таң атқаннан кешке дейін үздіксіз жалғасады және кландар арасында келісіледі. Ойынның сиқырлы мәні жоғалады, бірақ ол әлі де құмар ойындардың тақырыбы болып табылады: бәсекелес кландар ойынның нәтижесіне жануарлар, киімдер, тұқымдар мен жылқылар туралы ставка жасайды.