Кіріспе
Армян-американдық әлеуметтанушы және тарихшы (1926–2019)
Вахакн Норайр Дадриан (26 мамыр 1926 – 2 тамыз 2019) – Түркияда туған армян-американдық әлеуметтанушы және тарихшы, әлеуметтану профессоры, тарихшы және армян геноциді саласындағы сарапшы.
Өмір
Дадриан 1926 жылы Түркияда армян геноциді кезінде көптеген мүшелерін жоғалтқан отбасында дүниеге келді. Дадриан алдымен Берлин университетінде математиканы оқыды, содан кейін ол мүлдем басқа салаға ауысуды шешті, Вена университетінде философияны, кейіннен Цюрих университетінде халықаралық құқықты оқыды. Чикаго университетінде социология ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін алды. Дадриан неміс, ағылшын, француз, түрік, осман түрік және армян тілдерін білді, әртүрлі елдердің мұрағаттарында жұмыс істеді. Томас де Ваал Дадрианның зерттеулерін саяси мақсаттармен жетектелгенін айтады, оның 1964 жылы The New York Times газетіне жазған хатында: «Түркия олардың халқын қырғынға ұшыратқаннан кейін, армян халқына олардың ата-бабаларының жерлерін қайтарып алу құқығын негіздермен жоққа шығаруға болады?» деп сұрады. Армения Ұлттық Ғылым академиясы оны армян геноцидін зерттеудегі еңбектері үшін құрметті докторлық дәрежесіне ие етті, ал кейін 1998 жылы академияның мүшесі болды және Армения Президенті оны республиканың ең жоғары мәдени наградасы – Хоренаци медалімен марапаттады. 1999 жылы Дадриан Киликияның Киелі Тағының атынан Месроб Машдоц медалімен марапатталды. Гарри Франк Гуггенхайм қоры оны ірі Геноцид зерттеу жобасының директоры ретінде демеушілік етті, нәтижесінде негізінен Холокост және Геноцид зерттеулері журналдарында мақалалар жарияланды. Ол Джон Маршалл құқық мектебінің 100 жылдық мерейтойында негізгі спикер болды және 1995 жылы Ұлыбритания парламентіне дәріс оқыды. Сондай-ақ, ол Эллис аралының Құрмет медалін алды. 1970–1991 жылдары Дадриан Нью-Йорк штатының Дженесиодағы мемлекеттік университетінде социология профессоры болды. Дадриан Зорян институтының геноцид зерттеу бөлімінің директоры қызметін атқарды.
Өлім
Дадриан 2 тамыз 2019 жылы 93 жасында дүние салды. Оның қазасынан кейін Армения президенті Армен Саркисян оның отбасы мен жақындарына көңіл айту хаты жолдады. Өзінің өтініші бойынша, оның денесі кремацияланып, Арменияға жерлеу үшін жеткізілді. Дадриан Еревандағы Тохмах зиратында мемлекеттік салтанатты рәсім мен Армения Ұлттық ғылым академиясындағы қоштасудан кейін жерленді.
Қабылдау
Роджер Смит Дадрианның «Армения геноцидінің тарихы» атты кітабын «20 жылдан астам уақыт бойы жасалып келе жатқан, бірден қызықты оқылатын, мазмұны жағынан жан-жақты және сипатталған оқиғалар бойынша теңдесі жоқ еңбек» деп бағалады. Халықаралық геноцид зерттеушілер қауымдастығының президенті Уильям Шабасқа сәйкес, «Дадрианның армян геноциді жөніндегі тарихи зерттеулері заңдық мәселелерді терең түсінуге негізделген», сондай-ақ «оның тарихи және құқықтық ғылымға қосқан үлесі зор». 1915–23 жылдардағы Армения геноциді саласындағы маман, оның осы оқиғаны зерттеуге жасаған көптеген үлесі, әлемнің әртүрлі мұрағаттарындағы көптілді түпнұсқа зерттеулер арқылы оны Армения геноцидінің мәнісі мен оның қалай жүзеге асырылғаны туралы маңызды ойшылдардың бірі ретінде танытты. Танер Аккам жазғандай, Джастин Маккартидің халықты есептеу және жіктеу әдісін қолдана отырып, Дадриан «1915 жылғы оқиғалар шын мәнінде армяндар мен түріктер арасындағы азаматтық соғыс болды» деген пікірдің әсте болғанын көрсетті. Немец-швейцар ғалымы Ханс Лукас Кизердің айтуынша, В. Дадриан жариялаған он бес түрік министріне қатысты құжаттар, министрлердің Осман армяндарына қатысты «әрекеттеріне» деген жауапкершілігін анық көрсетеді. Де Ваал «Дадриан ұсынатын талдау қазіргі кезде шығыстанушылдыққа жақын, соғыстан кейінгі одақтастардың түрікке қарсы әдебиетінің күрделі нұсқасы сияқты көрінеді» деді. Дадрианның геноцид соғысқа дейінгі үлгілердің нәтижесінде болды деген теориясы, ислам мен «Осман мәдениетінің қатыгез және қанды жақтары» себеп болды деген пікірді 2019 жылы жарық көрген «Отыз жылдық геноцид» кітабында түсіндіргенімен, 21-ғасыр тарихшыларының көпшілігі қабылдамады. Рональд Суни бұрынғы тарихнамадан ауытқуды былай түсіндірді: «Дадриан да, Балакиан да Бірінші дүниежүзілік соғыстың алғашқы жылында дін неліктен геноцидтік зорлық-зомбылыққа әкелді, бірақ Осман империясы мен ислам тарихының барлық кезеңінде емес екенін түсіндіре алмайды». Дональд Блокшем Дадриан айтқан айыптаулардың «көбінесе негізсіз» екенін, әсіресе «геноцидтік саясатты қалыптастыруда неміс рөлі туралы идеяны» айтты. Блоксам Дадрианның «Он буйрық» деп аталатын құжаттың нақтылығын қолдайтынын, ал көптеген тарихшылар «бұл құжаттың күмәнді және жалған болуы мүмкін» екенін мойындайды деді. Немец тарихшысы Тесса Хофман «Дадрианның қайшылықтары ғалымдар тарапынан көп сынға ұшырады» деді. Колорадо Денвер университетінің орыс тарихы профессоры Мэри Шеффер Конрой және Хилмар Кайзер Дадрианның тілі мен түрік мұрағаттарын пайдаланбағанын сынады.
According to David Bruce MacDonald, Dadrian is a "towering figure in the field of Armenian genocide history". Taner Akcam writes that by employing Justin McCarthy's own method of calculating population figures and classifying individuals, Dadrian has shown the ridiculousness of the claim that "the events of 1915 were in fact a civil war between the Armenians and Turks". German Swiss scholar Hans Lukas Kieser writes that the documents related to fifteen Turkish ministers published by V. Dadrian show best the ministers' conception of their responsibility in the "abuses" committed against Ottoman Armenians. De Waal states that "The analysis that Dadrian presents comes across today as rather Orientalist, a more sophisticated version of the postwar Allied Turcophobic literature." Dadrian's theory that the genocide resulted from prewar patterns, was caused by Islam and "the repressive and sanguinary aspects of Ottoman culture" has been rejected by the majority of 21st century historians, although expounded in the 2019 book The Thirty Year Genocide. Ronald Suny explains the shift away from the previous historiography: "neither Dadrian nor Balakian explain why religion should have led to genocidal violence in the first year of the World War but not throughout Ottoman and Islamic history". According to Donald Bloxham, the accusations leveled by Dadrian "are often simply unfounded", especially "the idea of a German role in the formation of genocidal policy". Bloxham states that while Dadrian supports the authenticity of the so called "Ten Commandments", on the other hand, "Most serious historians accept that this document is dubious at best, and probably a fake." According to German historian Tessa Hofmann, "Dadrian’s inconsistencies have been abundantly criticized by scholars". Mary Schaeffer Conroy, professor of Russian history at University of Colorado Denver, and Hilmar Kaiser criticize Dadrian's tone, and failure to use Turkish archival sources.