Кіріспе

Қазіргі заманғы ұшақ аспабы

Бастапқы ұшу дисплейі немесе PFD – ұшу туралы ақпаратты көрсетуге арналған қазіргі заманғы ұшақ аспабы. Көп функциялы дисплейлер сияқты, бастапқы ұшу дисплейлері сұйық кристалды дисплей немесе ЭЭТ (электронды сәулелі түтік) дисплей құрылғысы негізінде жасалады. Ескі «алты пакет» немесе «бу көрсеткіштері» деп аталатын аспаптардың бейнелері бір ықшам дисплейде біріктіріліп, ұшқыштың жұмысын жеңілдетіп, пилот кабинасының құрылымын оңайлатады. 1980 жылдан бері салынған көптеген авиалайнерлер, сондай-ақ көптеген бизнес-джеттер мен жаңадан шыққан жалпы авиациялық ұшақтарда шыны пилот кабиналары және бастапқы ұшу дисплейлері мен көп функциялы дисплейлер (MFD) орнатылған. Cirrus Aircraft компаниясы PFD-ді бұрыннан бар MFD-іне қосып, 2003 жылы SR сериялы ұшақтарында стандартты жабдық ретінде ұсынған алғашқы жалпы авиациялық өндіруші болды. PFD пайда болғанмен, механикалық көрсеткіштер пилот кабинасынан алынып тасталған жоқ; олар толық электрлік ақау жағдайында резервтік мақсаттар үшін сақталады.

Құралымдары

PFD питот-статикалық жүйені ұшу деректерін физикалық түрде көрсету үшін тікелей пайдаланбаса да, ол биіктік, әуе жылдамдығы, тік жылдамдық және басқа да өлшемдерді ауа қысымы мен барометрлік көрсеткіштерді пайдаланып дәл анықтау үшін осы жүйені қолданады. Ауа деректерін есептеуіш бұл ақпаратты талдап, ұшқышқа оқуға ыңғайлы форматта көрсетеді. Көптеген өндірушілер PFD-ді шығарады, олар сыртқы түрі мен функционалдығы жағынан аздап өзгеше болуы мүмкін, бірақ ақпарат ұшқышқа шамамен бірдей тәсілмен көрсетіледі. FAA ережелері PFD-нің құрамында кемінде әуе жылдамдығын көрсететін индикатор, бұрылыс координаторы, көлбеу индикаторы, бағыт көрсеткіші, биіктік өлшегіш және тік жылдамдық индикаторы болуын талап етеді [14 CFR Part 61.129(j)(1)].

Орналасу

Басты ұшу дисплейіндегі дисплей орналасуының егжей-тегжейі ұшаққа, ұшақтың өндірушісіне, PFD-нің нақты үлгісіне, ұшқыш таңдаған белгілі бір параметрлерге және ұшақтың иесі таңдаған әртүрлі ішкі опцияларға байланысты (мысалы, әуе компаниясы, ірі ұшақтарда) айтарлықтай өзгереді. Дегенмен, PFD-ның көпшілігі бірдей орналасу үлгісін сақтайды. PFD ортасында әдетте күй индикаторы (AI) орналасады, ол ұшқышқа ұшақтың қисаю және домалау сипаттамалары, сондай-ақ көкжиекке қатысты бағыты туралы ақпарат береді. Алайда, дәстүрлі күй индикаторынан айырмашылығы, механикалық гироскоп панельдің ішінде емес, жеке құрылғыда орналасқан, ал оның мәліметтері PFD-де көрсетіледі. Күй индикаторының дизайны дәстүрлі механикалық күй индикаторларына ұқсас. Күй индикаторында немесе оның айналасында тұрақ бұрышы, ұшу-қону жолағының схемасы, ILS локализаторы және глиссада жолының «жебелері» сияқты қосымша ақпараттар көрсетілуі мүмкін. Механикалық құралдардан айырмашылығы, бұл ақпарат қажет болған жағдайда динамикалық түрде жаңартылады. Мысалы, тұрақ бұрышы ұшақтың ағымдағы конфигурациясына (ұшу жылдамдығы және т.б.) сәйкес есептелген шабуыл бұрышына сәйкес нақты уақытта реттеледі. PFD сонымен қатар ұшақтың болашақ траекториясын (келесі бірнеше секунд ішінде) көрсетеді, бұл траектория борттық компьютерлермен есептеледі және ұшқыштарға ұшақтың қозғалысын және реакциясын болжауға көмектеседі. Күй индикаторының сол және оң жағында әдетте әуе жылдамдығы және биіктік индикаторлары орналасады. Әуе жылдамдығы индикаторы ұшақтың жылдамдығын түйіндермен, ал биіктік индикаторы теңіз деңгейінен (AMSL) биіктігін көрсетеді. Бұл өлшемдер ұшақтың питот жүйесі арқылы жүзеге асырылады, ол ауа қысымын өлшейді. PFD-нің күй индикаторындағыдай, бұл жүйелер негізгі механикалық жүйелерден алынған деректерді көрсетеді және механикалық бөліктерді қамтымайды (ұшақтың әуе жылдамдығы және биіктік өлшегіштерінен айырмашылығы). Екі индикатор да әдетте биіктік пен әуе жылдамдығы өзгергенде жоғары және төмен жылжитын тік «жолақтар» түрінде ұсынылады. Екі индикаторда да «маркерлер» болуы мүмкін, яғни ұшуды басқару жүйесімен есептелген V жылдамдықтары, ағымдағы конфигурация үшін шекті жылдамдықтар, тоқтап қалу жылдамдықтары, автопилот үшін таңдалған биіктіктер мен жылдамдықтар сияқты маңызды жылдамдықтар мен биіктіктерді көрсететін индикаторлар. Биіктік индикаторының жанында орналасқан тік жылдамдық индикаторы ұшқышқа ұшақтың қанша жылдамдықпен көтеріліп немесе төмен түсіп жатқанын немесе биіктіктің өзгеру жылдамдығын көрсетеді. Бұл әдетте «минутына мыңдаған фут» бірліктерімен көрсетіледі. Мысалы, «+2» көрсеткіші минутына 2000 фут көтерілуді, ал «-1.5» көрсеткіші минутына 1500 фут төмен түсуді білдіреді. Тік қозғалыстың бағыты мен шамасын көрсететін симуляциялық жебе де болуы мүмкін. PFD-нің төменгі бөлігінде бағыт көрсеткіші орналасқан, ол ұшқышқа ұшақтың магниттік бағытын көрсетеді. Бұл стандартты магниттік бағыт көрсеткіші сияқты жұмыс істейді және қажет болған жағдайда бұрылады. Көбінесе дисплейдің бұл бөлігі ағымдағы бағытты ғана емес, сонымен қатар ағымдағы траекторияны (жердегі нақты жол), бұрылу жылдамдығын, автопилоттағы ағымдағы бағытты және басқа да көрсеткіштерді көрсетеді. PFD-де көрсетілетін басқа ақпараттарға навигациялық маркерлер туралы ақпарат, автопилотты басқаруға арналған маркерлер, ILS глиссада көрсеткіштері, бағыттан ауытқу көрсеткіштері, биіктік индикаторының QFE параметрлері және тағы да көптеген ақпараттар кіреді. PFD орналасуы өте күрделі болғанымен, ұшқыш оған үйренгеннен кейін PFD бір қарауда көптеген ақпаратты ұсынуы мүмкін.

Airbus компаниясы

A350 1000-нан бастап, Airbus PFD және HUD-дағы ұшу жолы векторы және энергия көрсеткішіне негізделген бірыңғай символиканы ұсынады, ұшу директорын алмастырады. Бұл, әдеттегі көлбеу бұрышы мен бағыт көрсеткіштерін толықтырып, жағдайды түсінуді жақсартады және PFD-ге синтетикалық көруді енгізуге көмектеседі.

Кемшіліктері

PFD-нің нақты ерекшеліктерінің үлкен айырмашылығы ұшқыштарға ұшатын нақты ұшақтың PFD-ін алдын ала зерттеуді қажет етеді, осылайша олар нақты деректердің қалай көрсетілетінін біледі. Ұшу параметрлерінің негізгілері барлық PFD-да шамамен бірдей болғанымен (жылдамдық, көлбеу, биіктік), дисплейде ұсынылатын көптеген басқа да пайдалы ақпарат әртүрлі PFD-да әртүрлі форматта көрсетіледі. Мысалы, бір PFD қазіргі шабуыл бұрышын бағыт көрсеткішінің жанындағы кішкентай сағат түрінде көрсетуі мүмкін, ал екіншісі бұл ақпаратты бағыт көрсеткішінің үстіне тікелей қоюы мүмкін. PFD-нің әртүрлі графикалық элементтері таңбаланбағандықтан, ұшқыш олардың бәрінің мағынасын алдын ала білуі керек. PFD-нің жұмыс істемеуі ұшқышты өте маңызды ақпарат көзінен айырады. Қосалқы құралдар ең қажетті ақпаратты ұсынуы мүмкін, бірақ олар пилоттың қарауы тиіс кабинаның әртүрлі бөліктеріне орналасқан, ал PFD барлық ақпаратты бір дисплейде көрсетеді. Бұған қоса, жылдамдық және биіктік маркерлері, тоқтау бұрыштары сияқты кейбір екіншілік ақпарат PFD істен шыққан жағдайда жоғалып кетеді; бұл ұшуға қауіпті болмаса да, пилоттың жұмыс жүктемесін арттырады және жағдайды бағалау қабілетін төмендетеді.