Кіріспе

Бірінші дүниежүзілік соғыстың Батыс майданының Ипр, Бельгиядағы бөлігі.

Ипр айналасындағы Ипр шығыршығы Бельгияда көптеген шайқастардың ортасы болды және Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Батыс майданының маңызды бөлігі еді.

Орналасқан жері

Ипр, Ипр-Комин каналы мен Иперлидің қиылысында орналасқан. Қаланың оңтүстік-батысында Кемель төбесі, ал шығысында оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай созылған аласа төбелер жатыр. Қырқаның ең биік нүктесі Уайтшеттеде, Ипрден басталады, ал Холлебекеде қырқа алыстап, Полигон орманына қарай жалғасады. Уайтшетте жазықтан шамамен 45,72 метр жоғары, Хугеде (Ипр-Менен жолында) биіктік шамамен 30,48 метр, ал Пасшендейлде – 21,34 метрді құрайды. Көтерілістер көбінесе шамалы, тек Зоннебеке маңында 1:33 еңіспен көзге түседі. Хугеден шығысқа қарай еңіс 1:60, Холлебекеге жақын жерде 1:75 шамасында; биіктіктер айқын емес, бірақ Ипрді қоршаған ойыс сияқты. Басты қырқаның шығысқа қарай еңіскеш тармақтары бар, олардың ең айқынсы Уайтшеттеде орналасқан. Ол оңтүстік-шығысқа қарай Мессинге (Месен) дейін созылады, шығысқа қарай көлбеу және батысқа қарай 1:10 еңіспен төмендейді. Оңтүстікте Доув өзенінің лайлы аңғары, Плогстерт Вуд ("Плагстрит" британдықтардың арасында) және 63-ші төбесі орналасқан. Мессин қырқасының батысында Уулвергем (Спанбрукмолен) тармағы, ал шығысында Ооставерн тармағы жатыр. Ипрден оңтүстікке қарайғы аймақ төменгі қырқалар мен ойыстардан тұрады, солтүстікке қарай бірте-бірте жазыққа айналады. 1914 жылы Ипрде 2354 үй және 16700 тұрғын болған, қала ортағасырлық кірпішпен қапталған топырақ қоршауларымен және шығыс және оңтүстік жағындағы ормен қоршалған. Биік жерге ие болу оңтүстік және шығыс жақтағы қалаға жерді бақылауға, тікелей оқ атуға және артиллерия отын біріктіруге мүмкіндік береді. Сондай-ақ, қырқаны басып алған әскер артиллерия позицияларын және күштердің, жабдықтардың қозғалысын жасыра алады. Қырқада Уайтшеттеден Зоннебекке дейін орманды аймақтар болған, олар жақсы жасырынған, олардың кейбіреулері, мысалы, Полигон орманы, сондай-ақ кейінірек Battle Wood, Shrewsbury Forest және Sanctuary Wood деп аталған, айтарлықтай үлкен болған. Орманның астында көбінесе бұталар өседі, ал орман арасындағы алаңдар кең және жасырынған емес. Бұл аймақтағы жолдар көбінесе топырақты, тек Ипрден басталатын негізгі жолдар ғана асфальтталған, арасында шағын ауылдар мен үйлер орналасқан. Қырқаның батысындағы жазықтар – өзендер мен арналармен тілінген, ағаштармен араласқан биік тік қоршаулары бар шабындықтар мен далалар. Ипр-Комин каналының ені шамамен 5,49 метр, ал Иперлидің ені 10,97 метрді құрайды. Поперинге мен Вламертинге арасындағы Ипрге апаратын басты жол қырқадан оңай көрінеді.

Ұрыстар

Әскери терминдерде ерекшелік – қарсыластың аумағына еніп, үш жағынан қоршалған, басып алушы әскерлерді осал қылатын майдан элементі. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Батыс майданында әскерлер мина соғысына қатысып, туннельдер мен траншеялар стратегиясын қолданды, бірақ шабуылдарын бір-бірімен үйлестірмеді. Салдаттар туннельдер мен бекіністерді өздерін қорғау үшін, қауіпсіз түрде майданға жету үшін, хабар алмасу үшін және жауға шабуыл жасау үшін пайдаланды.

Іппе шайқасы

1914 жылдың 29 желтоқсанына дейін неміс әскерлері Ипрдің шығысындағы жоғарырақ жерге бекінді, соның салдарынан 1914 жылғы «Теңізге жарыс» кезінде неміс шабуылына қарсы британдық, француз, канадалық және бельгиялық қорғаныс күштерінің күш-жігерімен Ипр түйіні қалыптасты. Бұл Изер шайқасымен және 22 қарашаға дейін жалғасқан Бірінші Ипр шайқасымен аяқталды. Неміс және британдық бөлімшелері операциялар жүргізіп, алға жылжыды, аумақтарды басып алды және Брудсенде және Синт-Элуа сияқты жерлерде миналар мен жер асты соғысын пайдаланып шабуылдар жасады.

Ипрдің екінші және үшінші шайқастары

Екінші Ипр шайқасы 1915 жылдың 22 сәуірі мен 25 мамыры аралығында өтті. Британдық және француз әскерлері Ипрді және Веурн маңындағы Бельгияның бөлігін неміс басқыншылығынан қорғады, бірақ осы салғандағы траншеялық соғыс күшейді. Екі тарап та шеп бойындағы тактикалық маңызды аймақтарды бақылау үшін күресті. Бұл шайқастың мақсаты кейбір төбелер мен қыраттарды бақылауға алу болды, осы шайқаста алғаш рет у газы қару ретінде қолданылып, Ипрдің кең аумағы қиратылып, халық эвакуацияланды. Шайқас барысында одақтас әскерлер Зоннебеке мен Сент-Жулиеннен Ипрге жақын траншеяларға шегінуге мәжбүр болды, ал неміс әскерлері Белльварде қыратындағы Хуге ауылын басып алды. Бұл шеп Ипр салғанын екі жылдан астам уақыт бойы анықтады, осы кезеңде Хуге салғанның шығыс бөлігінде орналасып, көптеген шайқастардың ошағы болды. 1917 жылдың маусымындағы Мессин шайқасына және шілдеден қарашаға дейінгі Үшінші Ипр шайқасына (Пашендаль) дейін британдықтардың кең ауқымды туннель қазу жұмыстарына қарамастан, жағдай көп өзгермеді. Осы шайқастарда тактика шабуылдық туннельдерден қорғанысқа, баспаналар жасауға және бекіністер салуға ауысты.

Іпрдің төртінші шайқасы

Үшінші Ипр шайқасынан кейін Ипр тұсы төртінші Ипр шайқасына (Лис шайқасы) дейін салыстырмалы түрде тыныш болды, сол кезде неміс көктемгі шабуылы аймақты толығымен басып алу қаупін тудырды. Бұл шабуыл одақтастардың тұғырды тастауға ең жақын болған сәтінде тоқтатылды. 1918 жылдың тамызында Бесінші Ипр шайқасы (Жүз күндік шабуылдың бір бөлігі) неміс күштерін тұғырдан толығымен ығыстырып шығарды және олар енді қайта оралмады.

Археологиялық маңызы

Қазба соғыстарынан кейін мина жарылыстары, кең көлемді туннельдер, кратерлер және археологиялық ескерткіштер қалды. Көптеген кратерлер жабылып, салынып, жойылған немесе қайта жаңартылған болса да, кейбіреулері әлі де көрінеді және сақталуы мүмкін, мысалы, Блеф – Бірінші Ипр шайқасының маңызды орны және қазір мұқият зерттелген тарихи қорық, онда заттар табылған. Географиялық ақпараттық жүйе (ГИС) карталарын, әуедегі лазерлік сканерлеуді (ALS), қашықтан зондтау және әуе суреттерін пайдалану арқылы жақында жүргізілген зерттеулер мен археологиялық жұмыстар Ипр түбегінің ландшафты, шайқас аймақтары және қолданылған тактика туралы жаңа мәліметтер берді. Осы жердегі кратерлерді талдау нәтижесінде, қарсы миналар мен қауіпті аймақтар туралы тарихи мәліметтер расталды, сондай-ақ Екінші Ипр шайқасында кен қазу қаруларының қашан қолданылғаны және Мессин шайқасы майданның географиясын өзгертуде қаншалықты маңызды болғаны анықталды.