Кіріспе

Бұзау бұлшық еті. Гастроценмиус бұлшық еті (көпше түрі – gastrocnemii) – адамның аяғының артқы жағында орналасқан екі басты, беткі бұлшық еті. Ол аяқтың артқы бөлігінде, солеус бұлшық етінен үстіңгі орналасқан. Бұлшық ет екі басынан тізе буынының жоғары жағынан басталып, өкішеге дейін созылады, жалпы үш буыннан (тізе, тобық және астық буындары) өтеді. Бұлшық еттің атауы латын тілі арқылы грек тілінен келген: γαστήρ (gaster) – «қарын» немесе «асқазан» және κνήμη (knḗmē) – «аяқ», яғни «аяқтың қарыны» (бұл бұлшық еттің дөңгелек пішініне сілтеме жасайды).

Шығу тегі/проксималды қосылу

Бұлшық еттің сыртқы басы фемурдың сыртқы кондилінен, ал ішкі басы фемурдың ішкі кондилінен басталады.

Кіргізу/дистальді бекіту

Оның екінші ұшы солеус бұлшық етімен ортақ қыбыршық құрайды; бұл қыбыршық тікше қыбыршығы немесе Ахилл қыбыршығы деп аталады және тікшеге немесе өкше сүйегіне бекітіледі.

Қарым-қатынастар

Гастрокнем аяқтың артқы бөлігінде солеус бұлшық етімен бірге орналасқан. Ол беткі бұлшық ет болып саналады, себебі ол тіріс майдың астында орналасқан және оның пішіні көбінесе тіріс май арқылы көрінеді. Гастрокнемнің астында (тіріс майдан алыс) солеус бұлшық еті жатыр. Кейбір анатомия мамандары оларды бір бұлшық ет деп санайды – трицепс суре, яғни "бұзақтың үш басты [бұлшық еті]" – себебі олар Ахилл tendon арқылы ортақ бекітілу орынына ие. Плантарис бұлшық еті және оның бір бөлігі сіңірлері екі бұлшық еттің арасымен өтеді, бұл тізе буынын тік тұрған күйде бекітуге қатысады. Аяқтың алдыңғы бөлігі тібік сүйегіне қарай жатқандықтан, тібік сүйегінің медиалды жағындағы бұлшықеттің дөңгелегі шын мәнінде артқы бөлік болып табылады. Солеус бұлшық еті тібік сүйегінің ортаңғы бөлігіне дейін беткі орналасқан.

Түрлілігі

39% адамның гастрокнемді бұлшығының сыртқы басында фабелла деп аталатын сезамоид сүйегі болады.

Функция

Солеус бұлшығымен бірге гастроцнемиус бұлшық еттің жартысын құрайды. Оның қызметі – аяқ білезігінде аяқты табанға қарай иілу және тізе буынында аяқты иілу. Гастроцнемиус негізінен жүгіру, секіру және аяқтың басқа да "шапшаң" қозғалыстарына қатысады, ал жүру мен тұру кезінде аздау қатысады. Бұл ерекшелік гастроцнемиуста ақ бұлшық ет талшықтарының (II типтегі жылдам қозғалатын) басымдығымен байланысты, ал солеусқа қарағанда қызыл бұлшық ет талшықтары көбірек (I типтегі баяу қозғалатын) және ол тұрғанда негізгі жұмыс істейтін бұлшық ет болып табылады.

Мотор жолы

Жүгіру, секіру, тізе буымын бүгу және табаны иілу үшін гастрокнемді бұлшық етін пайдалану жоспары мидың алдыңғы орталық жиырында жасалады. Жоспар құрылғаннан кейін сигнал жоғарғы моторлық нейронға жіберіледі. Сигнал ішкі капсула арқылы өтеді және ұзынша мида, атап айтқанда бүйірлік кортикоспинальдық жол арқылы кесіседі (декуссацияланады). Сигнал омыртқа миының алдыңғы мүйізіне дейін жалғасады, онда жоғарғы моторлық нейрон төменгі моторлық нейронмен синапс жасайды. Сигнал таралуы сакральды тораптың алдыңғы тармақтары (L4-L5 және S1-S5) арқылы төмен қарай жалғасады. Сегізкөз нерві сакральды тораптан бөлінеді, оның ішінде тібік және ортақ фибулярлық нервтер бір қабықшаға оралған. Тібік нерві ақырында сегізкөз нервісінен бөлініп, гастрокнемді бұлшық етін иннервациялайды.

Клиникалық маңызы

Гастрокнем бұлшық еті спазмға бейім, яғни бірнеше минутқа созылатын, ауыр, еріксіз бұлшық жиырылуына ұшырайды. Күшті аяқ білегінің дорсифлексиясы гастрокнем бұлшық етінің медиалдық созылуына (MGS) алып келуі мүмкін, бұл көбінесе "жарылған" немесе "созылған" қалың бұлшық ет деп аталады және жедел ауыру мен қабілетсіздікке себеп болады. Гастрокнем бұлшық еті шамадан тыс пайдаланудан қабынуы да мүмкін. Қабынуға қарсы дәрілер мен физиотерапия (жылу, массаж және созу) көмектесуі мүмкін. Гастрокнем бұлшық етінің медиалдық басының анатомиялық аномалиялары поплитеалдық артерияның қысылу синдромына әкеледі.

Тарих

1967 жылғы ЭМГ зерттеуінде Герман мен Брагин оның ең маңызды қызметі – күшті жиырылғанда және кернеудің жылдам дамуында табандағы бұлшық еттерді иіп-бүгу екеніне тоқталды.