Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Нилоттық этностық топ, шығыс Уганда мен батыс Кенияның жергілікті тұрғындары.
Nilotic ethnic group native to eastern Uganda and western Kenya
Итесо (немесе Тесо халқы) – шығыс Уганда мен батыс Кениядағы нилоттық этностық топ. Тесо – итесолардың дәстүрлі отаны, ал атесо – олардың тілі.
The Iteso (or people of Teso) are a Nilotic ethnic group in eastern Uganda and western Kenya. Teso refers to the traditional homeland of the Iteso, and Ateso is their language.
Көші-қон
Көші-қонның екі толқыны болды деп саналады. Алғашқы көші-қон оларды қазіргі Уганданың солтүстік-шығысы мен Кенияның батысына жеткізді және көбінесе біртіндеп, бейбіт болды. Аңыз бойынша, батыр Одук пен оның әйелі Амоньин шамамен 1500 жылы Бусия округіне екінші көші-қон жасауда Итесо халқына көмектескен. 19 ғасырға қарай, олар кең аумақты бақылауда ұстады. Олардың агрессивті кеңеюі оларды бұл жерде бұрыннан бар басқа этникалық топтармен қақтығысқа түсірді. Одук Итесо халқын әскери тұрғыдан ұйымдастырғаны және оларға қарсыластарын жеңуге көмектескені үшін мақталады. Дегенмен, олардың жетістіктері кері қайтылды, себебі көршілес этникалық топтар британдықтармен бірігіп, оларды жеңді. 19 ғасырда Ганда халқының басып алуы салдарынан дәстүрлі Итесо мәдениеті мен ұйымдасқан құрылымының көп бөлігі жоғалды; осы жаулап алудың нәтижесінде солтүстік Атесо тіліне луганда тілінің айқын әсері тиді. Ал оңтүстік Атесо тіліне түркана тілінің әсері болды.
It's believed there were two waves of migration. The first migration brought them to present day northeastern Uganda and western Kenya and was largely gradual and peaceful. The legendary hero Oduk and his wife Among'in supposedly helped the Iteso in this second migration to modern day Busia County circa 1500 AD, and by the 19th century, they controlled a vast swathe of territory. Their aggressive expansion drew them into conflicts with other already present ethnic groups. Oduk is credited with militarily organizing the Iteso and helping them defeat their rivals. However, their gains were reversed as neighboring ethnic groups allied with the British defeated them. Much of traditional Iteso culture and organization was lost when they were conquered by the Ganda people in the 19th century; the language of the northern Ateso is markedly influenced by Luganda due to this conquest. In contrast, southern Ateso has been influenced by the Turkana language.
Британдық отаршылдық және тәуелсіздік
ХХ ғасырда итесо халқының өмір салты күрт өзгерді, олар мал өсіруден өнімді шаруашылыққа көшті. Көптеген итесо еркектері шетелге, мысалы, Бирма сияқты Британ империясының теңіз артындағы аймақтарында жұмыс істеу үшін сапар шекті. 1902 жылы Шығыс Уганданың бір бөлігі Батыс Кенияға берілді, бұл итесо халқын екіге бөлді; бұл бөлініске қарамастан, екі топ арасында мәдени айырмашылықтар көбінесе байқалмайды. Дегенмен, олардың экономикалық және әлеуметтік даму жолдары айтарлықтай ерекшеленеді. Тәуелсіздік алған кезде Угандадағы итесолар байырақ болды, себебі олар Кениядағы африкалықтар сияқты ақмекендеушілердің экономикалық кемсітушілігінен зардап көрмеді. Алайда, Кениядағы итесолар угандалық әріптестеріне қарағанда саяси тұрақсыздыққа аз ұшырады, ал Кенияның дамыған экономикалық инфрақұрылымы кениялық итесолардың угандалық итесолардан байлық жағынан озуына мүмкіндік берді. Милтон Оботе билік еткен кезеңде көптеген итесолар әскер мен әкімшілік лауазымдарына тағайындалды, бұл оларға салыстырмалы өркендеуге қол жеткізуге және осы табысты мал бағуға инвестициялауға мүмкіндік берді. 1980 жылға дейін олар Угандадағы екінші ірі этникалық топ болды; халықтың бұл үлесі саяси тұрақсыздық пен зорлық-зомбылықтан қашқан тесо халқының салдарынан азайған болуы мүмкін. Кейбір итесолар олардың Угандадағы екінші ірі этникалық топ екенін және бұл көрсеткіштің итесо халқының саяси ықпалын шектеу үшін төмендетілгенін мәлімдейді, себебі ұлттық бюджет халық санына сәйкес бөлінеді.
During the 20th century, the Iteso people underwent drastic changes in their lifestyles, transitioning from a pastoral lifestyle to prolific farmers. Many Iteso men travelled abroad to work in overseas British territories, such as Burma. In 1902, part of eastern Uganda was transferred to western Kenya, splitting the Iteso; despite this division, there's little cultural difference between the two. However, the two's economic and social paths have diverged greatly. At independence, Ugandan Iteso were wealthier, as they did not suffer from the economic marginalization Kenyan Africans did due to white settlers. However, the Kenyan Iteso did not suffer the same degree of political instability their Ugandan cousins have, and Kenya's more developed economic infrastructure allowed for Kenyan Iteso to overtake Ugandan Iteso in wealth. During Milton Obote's first period of rule, many Iteso received army and administration posts, allowing them to gain relative prosperity, which they invested back into cattle herds. Until 1980, they were the second largest ethnic group in Uganda; this share of the population likely decreased due to Teso fleeing from political instability and violence. Some Iteso contend that they are still the second largest ethnic group in Uganda, and this figure has supposedly been deflated to restrict the political power of the Iteso, as the national budget is distributed based on population.
Қырғызстан
Кенияда шамамен 578 000 итесо халқы бар, олар негізінен Маунт-Элгон тауының оңтүстігіндегі Бусия округінде қоныстанған. Олар көбінесе Тесо Солтүстік және Тесо Оңтүстік екі ауданында шоғырланған, бірақ Бугома және Транс-Нзоя округтерінде де кездеседі.
There are around 578,000 Iteso in Kenya, living mainly in Busia County, south of Mt. Elgon. They primarily inhabit two sub counties, Teso North and Teso South, but can be found in Bugoma and Trans Nzoia County.
Ауыл шаруашылығы
Итесо тайпасы 1900 жылдардың басында өгізді жұмысқа пайдалануды жылдам қабылдағанымен белгілі. Отарлау кезеңінде колониялық билік маниок өсімдігін қосымша тағам ретінде енгізді. Дәстүр бойынша, жақында бала туған ананы үш күнге үйдің ішінде ұстайды, ал содан кейін нәрестесінің аузына ажон салады. Кейбір христиан итесолары ажонмен байланысты салты-дәстүрлерді сынап айтады.
The Iteso are noted for their quick adoption of the ox plow in the early 1900s. During colonization, cassava was introduced by colonial authorities as a dietary supplement. It is custom to keep a mother whose recently given birth confined to the home for three days, and afterwards, ajon is placed in the mouth of the infant. Some Christian Iteso criticize the customs surrounding ajon.
Өмірден кейінгі өмір
Ауызша дәстүрге сәйкес, легендалық Одук бірнеше жыл өткен соң мәйіттерді бұталардан шығаруды Итесо халқының салтына енгізген. Мәйіттерді бірнеше жылдан кейін қайтадан жерге көму – оларды "салқындату" және оларды тірілермен қарым-қатынасқа дайындау үшін жасалады. Көптеген Итесо халқы мәйітті "салқындатуға" болмайды деп сеніп, табутқа салуға тартынады, тіпті қорқады, себебі табутта мәйітSuffocating the dead. Миссионерлердің ықпалымен, өлгендердің рухтары ажокинмен – кішкентай орман жануарларымен байланыстырылды, және олардың екеуі де шайтанмен байланысты деп есептеледі.
According to oral tradition, the legendary Oduk was responsible for the Iteso practice of exhuming bodies from bushes after a number of years. Exhuming the bodies after a few years is meant to 'cool' them, and make them more amenable to the living. Many Iteso are reluctant or even afraid to be buried in coffins, believing they cannot be 'cooled', and thereby suffocating the dead. Due to missionary influence, spirits of the dead have come to be associated with ajokin, small creatures of the bush, and both have come to be associated with the devil.
Дін
Еуропалық миссионерлердің күш-жігеріне дейін, Итесо халқы Akuj деп аталатын құдіретті Құдайға және Edeke деп аталатын апат әкелетін Құдайға сенген.
Prior to European missionary efforts, the Iteso believed in an omnipotent god called Akuj, and a God of calamity called Edeke.