Кіріспе

Тайландтағы буддизмнің рөлі туралы жалпы түсінік Тайландтағы буддизм негізінен Тхеравада мектебінің құрамына кіреді, оған халықтың шамамен 93,4 пайызы бағынады. Тайландта шамамен 64 миллион буддист бар, бұл Қытайдан кейін әлемдегі буддистер саны бойынша екінші орында. Тайландтағы буддизм халықтық дінмен (Бон), мыңжылдықтар бойы үнді ықпалынан шыққан индуизммен және тайлық қытай халқының қытай діндерімен бірікті. Таиландтағы будда ғибадатханалары биік алтын ступалармен сипатталады, ал Таиландтың буддалық архитектурасы басқа Оңтүстік-Шығыс Азия елдеріндегі, әсіресе Камбоджа мен Лаостағы буддалық архитектураға ұқсас. Тай буддизмі Шри-Ланка буддизмімен де көптеген ұқсастықтар бар. Тайланд, Камбоджа, Мьянма, Шри-Ланка және Лаос - Будданың Тхеравада дінін ұстанатын көпшілік елдері. Буддизм қазіргі Таиландқа біздің заманымыздан бұрынғы III ғасырда келген деп есептеледі.

Тай патшалықтарының буддизмі

Шри-Ланканың тарихи хроникасы Махавамсада Ашоканың билігі кезінде (б.з.д. 268-232 жылдары) буддизмді Оңтүстік-Шығыс Азиядағы Суваннабхумиге тарату үшін монахтар жіберілгені туралы айтылған. Тай ғалымдары Двараватидің Мон патшалығы (шамамен 6 - 11 ғасырлар) осы дәуірде будда миссионерлерін қабылдағаны ықтимал деп санайды. Себебі Након Патом сияқты ежелгі Дваравати қалаларында көптеген археологиялық табылған жерлер ертедегі буддалықтардың болуына нұсқайды. Осылайша, Дваравати буддизмі, мүмкін, Тхеравада буддизмі (немесе кем дегенде Махаяна емес) Үндістанның бір түрі болған. Дваравати стилі Амаравати стилімен салыстырылды және оған әсер етуі мүмкін. Бұрынғы Фра Патом ступасының (оның реставрациясы мен кейіннен қосылған шпилімен қамтылған) бастапқы құрылымы Санчи ступасына ұқсас болған деп болжанады. Кейін Након Патом мен жақын маңдағы қалаларда табылған мүсіндерге Гупта стиліне тән Будда бейнелері де жатады. Қазіргі Таиландтың кейбір бөліктерін билеген Оңтүстік-Шығыс Азияның әртүрлі патшалықтары, мысалы, Кхмер империясы (шамамен 8021431 CE) және Мон Лаво патшалығы (шамамен 4501388 CE), Махаяна буддизмі мен санскрит буддистік дәстүрін қамтитын Үнді буддистік үрдістердің әсеріне ұшырады. Мон патшалығы Харипунчайдың астанасы Лампхун да буддалық аймақ болды, онда Ват Харипунчай (1040) және Ват Чамадеви (1218) сияқты әйгілі ғибадатханалар бар. Оңтүстік Таиландтың бір бөлігін басқаратын Индонезияның Шривиджая патшалығының (шамамен 6501377) діни өнерінде Үндістан Махаянасының көптеген фигуралары бейнеленген. Оңтүстік Таиландта археологиялық табылған жерлер (мысалы, Фра Пхим және Након Шри Таммарадж) осы аймақта Махаяна буддизмін жүзеге асыруды растайды. Бұған Оңтүстік-Шығыс Азияның күшті патшалары, мысалы, Бирманың Анавратасы (10441077) қолдау көрсетті, ол Баган патшалығында, оның ішінде Таиландтың ол жаулап алған бөліктері бар, Тхераваданы насихаттады.

Таиландтың алғашқы мемлекеттері: Сухотай және Лан На

VII ғасырдан бастап тай халқы Қытайдан Оңтүстік-Шығыс Азияға көшіп келді. Олар ақырында Оңтүстік-Шығыс Азиядағы Харифунчай сияқты патшалықтарды басып ала бастады және бағындырылған аймақтарда болған буддизмді қабылдады. Тайлардың алғашқы этникалық патшалығы 1238 жылы құрылған Сухотай патшалығы (13-15 ғасырлар) болды. Бастапқыда бұл жаңа тайлық аймақта Тхеравада мен Махаяна, сондай-ақ кхмер брахманизмі де қолданылған. XIII ғасырда тай монахтары Шри-Ланкаға Сингаль Махавихара Теравада сектасының (Таиландта Ланкавамса / Ланкавонг деп аталады) ұрпағына тағайындалу үшін және ілімдерін зерттеу үшін сапар жасады. Ланкавонг монахтары да Таиландқа барып, теравада буддизмін үйретті. Патша Рам Камаханг (XIII ғасырдың аяғы) Након Шри Тхаммараттағы Ланкавонг Теравада монахтарына патшалық қолдау көрсетті. Ол оларды өзінің астанасына шақырып, оларға монастырлар салдырды, кейіннен Шри-Ланкаға оқуға көбірек монахтарды жіберді. Рам Хамхаенгтің тұсында сангхараджа (монастырлар қауымының басшысы) лауазымы құрылды және сангханы, монахтар мен монахтар ордендерін басқару міндеті жүктелді. Басқа да монахтарға төменгі деңгейдегі әкімшілік лауазымдар берілді. Кейінгі Сухотай патшалары Ланкавонг Тхераваданы қолдау саясатын жалғастыра берді, Сухотай дәуірінде көптеген монастырлар, Будда мүсіндері мен ступалар салынған. Сонымен қатар пали буддалық мәтіндерді зерттеу де алға жылжытылды. Махатмараха I (1346 - 1368) - Буддизмнің ұлы ғалымы және қамқоршысы ретінде танымал болған Сухотай патшасы, ол тіпті төрт айдың қысқа мерзімінде монах болды. Буддистік космология туралы трактат, Трибумиката (Траи Пхум Пхра Руаң, "Патша Руаңның айтуынша үш әлем"), оған тиесілі және тай әдебиетінің ең көне дәстүрлі еңбектерінің бірі болып табылады. Махатмараха I билік құрған кезде Шри-Ланкадан Удумбарагири атты Шри-Ланка орман монастырына қатысқан Сомдет Пхра Махасами (Сумана) бастаған басқа да монахтар тобы келді. Түнгі жақта, Тай Лан На Корольдігінде (1292-1775 жж.) теравада да өркендеді. Лан На патшалары Мон, Үнді, Бірма және Кхмер стильдерінің араласқан ерекше ват (монастырлар) салды. Алғашқы Лан На ваттарының маңыздылары арасында Ват Ку Кам (Алтын Чеди ғибадатханасы, 1288 ж.) және Ват Чианг Ман (1297 ж.) бар. Ват Пхра Сингх (шамамен 1385 ж.) - Лан На патшалығының классикалық буддалық сәулетінің тағы бір мысалы. Сэм Фанг Каен (1411-1442 жж.) тұсында Шри-Ланканың Сомдет Пхра Махасами сектасы мен Аюттьядан жаңадан келген Шри-Ланканың басқа бір ордені арасында дау туындады, ол ақшаны қабылдағаны және күріш жерлеріне ие болғаны үшін ескі ордені сынға алды. Оның тұсында шамамен 1477 жылы буддалық кеңес Пали канонын қайта қарау үшін жиналды. Бұл Тай дәстүріндегі сегізінші буддалық кеңес болып саналады. Ланна буддизмі Тилокараджаның немересі Пхра Муанг Кэо (1495-1528) тұсында өзінің шыңына жетті. Оның тұсында пали әдебиетінде үлкен жетістіктер болды, бұл туралы "Жинакаламали" (тарихи хроника, шамамен 1517 ж.) және "Мангалаттадипани" деген ұлы түсініктемеде дәлелденген. Теравада буддизмнің Таиландтағы басым түріне айналған болса да, Махаяна мен Брахманизм де жалғасты.

Аютия кезеңі (13511767)

XIV ғасырда Тай билігі патша Утонгтың (б.з.б. 1351 - 1369) Аюттья патшалығын құруымен оңтүстікке қарай ауысты. Оның астанасы Аюттья буддизмнің басты орталығы болды, онда көптеген ғибадатханалар мен монастырлар бар еді. Бұл жерде буддалық мәдениет Сукхотай мен кхмер элементтерін қабылдады. Аюттхья патшалары өздерінің патшалық қамқорлығын Ланкавонг теравада сектасына бағыттауды жалғастырды. Олар өздерін сангханы қолдап, алға жылжытқан діннің қорғаушылары ретінде қарастырды. Індрараджа I (1422 ж. шамасында) тұсында Шри-Ланканың тераваданың жаңа сектасы - Ванаратнавонг (па-Каео) сектасы Шри-Ланкада діни қызметке тағайындалған тай монахтарының тобымен құрылды. Ол Ланкавонгтың ескі сектасынан ерекшеленетін негізгі нәрсе - оның іс-әрекеті қатаң болды. Боромматраиллокканат патшаның (1431-1488) билігі тай буддизмі үшін алтын дәуір болды. Ол өнер мен әдебиетті көтермеледі, сондай-ақ Аюттхияда көптеген монастырлар салды. Сонымен қатар ол Ват Чуламаниде сегіз ай бойы монах болып тағайындалды. Оның тұсында Ванратнавонг тобы да танымал болды. Бұл дәуірдің негізгі әдеби туындысы - Махачат Хам Луанг (тай: มหาชาติคําหลวง), Вессантара Бодхисаттваның "Ұлы тууы" туралы эпикалық поэмасы, ол пали өлеңін тай поэзиясымен біріктірді. Осы күнге дейін Вессантара Джатака - Будданың өткен өмірінің ең танымал оқиғаларының бірі. Бұл кітапта өзінің бар мал-мүлкін сыйлаған, мейірімді, жомарт ханзада Вессантра туралы әңгімеленеді. XVII ғасырдың аяғында француздар патша Нараи кезінде буддалық монахтарға пали тілі мен будда ілімін білу үшін мемлекеттік емтихан жүйесі жүргізілгенін сипаттады. Одан өтпегендер монахтар қалауынан босатылып, қайтадан дінге кіргізілді. Оқушылардың арасында үздіктер жоғары әлеуметтік мәртебеге ие болды және ресми түрде танылған атақтарға ие болды (бариан). Кейінгі кездегі ықпалды патша Боромакот (1733-1758 жж.) болды, ол бейбіт уақытта билік жүргізді және буддизмнің үлкен қамқоршысы болды, көптеген ғибадатханалар құрды. Оның тұсында Таиланд Шри-Ланкаға 25 монахты жіберіп, жоғары рухани рәсімдерді қайта құруға көмектесті (оралдағы соғыс салдарынан жоғалған). Тай монахтары Сиам Никаясын құруға көмектесті, ол бүгінгі күнге дейін Шри-Ланкадағы негізгі монахтар ордендерінің бірі болып табылады. Аюттхья дәуірінің аяғында көптеген ірі тай әдеби шығармалары жазылды. Солардың бірі - Пхра-Малай туралы аңыз (พระมาลัยคําหลวง), Будда эпосы, оны 1737 жылы ханзада Тхамматибет жазған. Бұл дәуірдегі басқа буддалық шығармаларға Фра Маха Раджа Крудың "Сью ко Кам Чан" (เสือโคคําฉันท์, 1657 ж.) және "Самутта кот Кам Чан" (สมุทรโฆษษคําฉันท์, 1657 ж.) кіреді. Екеуі де Паньяса Джатакаға негізделген кам-чан өлеңдері. Аюттьяның негізгі діні бүкіл тарихында Тхеравада буддизмі болып қала бергенімен, саяси және әлеуметтік жүйенің көптеген элементтері индуистік дәстүрлерден алынып, көптеген ырымдарды брахмандар жүргізді. Патшалықта сондай-ақ буддизм, ислам және католицизмді ұстанатын діни азшылықтар болды. Аюттхья дәуіріндегі Тхеравада орман монахтарының іс-әрекеттері туралы аз білгенімізге қарамастан, бұл уақытта монахтар йогавакараның нұсқаулығы деп аталатын сингал тіліндегі кейінгі еңбектегі сияқты эзотерикалық іс-әрекеттерді дамытқан болуы мүмкін. Бұл эзотерикалық теравадалық тәжірибелер Оңтүстік эзотерикалық буддизм деп аталатын дәстүрді туғызады, ол сондай-ақ Боран камматтана (" көне тәжірибелер ") деп аталады. Бұл эзотерикалық Тхеравада дәстүрі Камбоджа, Лаос және Таиландта қазіргі дәуірге дейін негізгі будда дәстүрі болып қала берді. Тайландтың солтүстігінде орналасқан, эзотерикалық элементтері бар жазуы 16 ғасырдағы Сухотай патшалығына қатысты деп саналады. Кейт Кросби бұл куәліктің оңтүстік эзотерикалық дәстүрді "заманауи Тхеравада әлеміндегі кез-келген басқа медитация дәстүрінен" ертерек жасағанын атап өтті. Сонымен қатар, тайлықтар Сацсана Фи деп аталатын көптеген буддалық анимистік тәжірибелерді жалғастырды. Фи (ผี) - ғимараттар немесе аумақтар, табиғи орындар немесе құбылыстар рухтары; олар сондай-ақ адамдарды қорғайтын ата-баба рухтары, сондай-ақ зұлым рухтарды да қамти алады. Фи - бұл жерлер мен қалалардың қорғаушы құдайлары, олар мерекелерде қоғамдық жиналыстар мен тамақ тартулармен атап өтіледі. Олар тай фольклорының және жергілікті халық дінінің маңызды бөлігі болып табылады. XVI - XIX ғасырларда Таиланд пен Бирма арасында көптеген соғыс болды. Тайлық астана 1767 жылы қиратылған, �...

1932 жылдан бастап

1932 жылғы сиам революциясынан кейін конституциялық мемлекет құрылды. Осы оқиғаларға параллель түрде, бір топ монахтар сангха әкімшілігін демократияландыру мақсатында ұйымдаса бастады. 1935 жылдың ақпан айында он екі провинциядан екі мың монах Сангханың әкімшілік реформасын жүргізу туралы өтінішхат беруге астанаға жиналды. Бұл қысымдар 1941 жылы Сангха туралы заңға әкелді, ол сангханың әкімшілігіне демократиялық элементтерді енгізді. Алайда, бұл заң тай сангхасының басында патшаның сангхараджаны (қауымның жоғарғы патриархы) тағайындауын қарастырды. Сангхараджа өмір бойы қызмет етті. Діндарлық кеңес 45 адамнан құралған, олардың барлығы жоғары дәрежелі ақсақал монахтар болған. Конституциялық кезеңдегі тағы бір маңызды оқиға - бүкіл Пали канонының тай тіліне аударылуы. Бұл ғимарат Рама VIII (1935-1946) тұсында аяқталды. 1949 жылдан бастап тай сангхасында Маханикая мен Дхаммайутика ордендері арасында үлкен дау болды. Секталық қақтығыс провинцияларда орналасқан Дхаммайутика монастырларының Маханикая билігінің бақылауынан шығу әрекеті кезінде басталды. Маханика монастырлары арасында да ұзақ уақыт бойы наразылық болды, өйткені олардың сектасы монастырлардың басым көпшілігін құраса да, Дхаммайутика монастырлары жоғары діни қызметтердің көпшілігін бақылады. Билік үшін күрес жылдар бойы жалғасты, ал наразы Сарит Танарат (әскери төңкеріспен билікті басып алған генерал) 1962 жылы тағы бір Сангха заңын қабылдады. Бұл заң сангха әкімшілігінен демократиялық ережелерді алып тастады және билікті сангхараджаның айналасына шоғырландырды. Бұл заң сангханың бір басшының "абсолюттік билігі" ең жақсы екенін растады және сангхараджаға жоғарғы кеңестегі ақсақалдардың жартысынан екі үштен бірін тағайындауға рұқсат берді. Бұл заң сондай-ақ сангхараджаны секулярлық билікпен жоюға мүмкіндік берді, бұл сангханы мемлекетке тікелей бағындыруға мүмкіндік берді. Сарит Танарат та сангханы ұлттық дамудың бір жолы деп қарастырды. Осылайша, сангханың рөлі көбірек зайырлы салаларға кеңейтілді, және бұл сангханың қазіргі заманда өзекті болып қалудың жолы ретінде көрген көптеген монахтармен қош айтылды. Бұған бір мысал ретінде буддалық университеттердің (Махачулалонгкон және Махамакут) оқу бағдарламасын кеңейту арқылы білім, психология, кітапхана ғылымы, математика және физика ғылымдары сияқты зайырлы пәндерге бағытталған көптеген кафедраларды қосуға болады. 1966 жылдан 1970 жылға дейін осы университеттердің монахтар түлектері ауылдық жерлерде білім беруді жақсарту үшін провинцияларға жіберілді. Олар жергілікті даму жобаларына көмектесті, сондай-ақ жазба орындарын зерттеу мен ой жүгіртумен байланысты дәстүрлі буддалық басшылықты қамтамасыз етті. Олардың рөлінің бір бөлігі солтүстіктегі таулы тайпалар сияқты ауыл тұрғындарын буддизмге айналдыру болды. Алайда, антрополог Чарльз Ф. Кейс зерттеулері бұл күш-жігер көбінесе буддалық ілімді дұрыс үйретусіз, монахтарға қалай садақа беру сияқты ашық мінез-құлықтың фрагменттерін жеткізді деп дәлелдеді.

Орман дәстүрінің дамуы

XX ғасырда тай орман дәстүрі одан әрі өсе берді, Ажан Маха Буа, Ажан Ча, Ажан Тате және Ажан Ли (барлығы да қазір танымал Ажан Мунның шәкірттері) сияқты харизматикалық тұлғалар ықпалды монахтар қауымдастығын дамытты. Аджхан Чахтың дәстүрі Тай буддасының батыс әлемге таралуына ерекше ықпал етті. Уат Пах Наначат - халықаралық монастырлар үшін арнайы салынған монастырь. Ол кейінірек Таиландтың орман дәстүрін батысқа тарататын әртүрлі тұлғаларды өзіне тартты. Олар Ұлыбритания, Канада, Австралия, Жаңа Зеландия, Германия, Италия және АҚШ-та өз монастырларын құрды. Орманға деген дәстүрге Тайландта 20 ғасырдың аяғында орын алған орманды кеңінен жою әсер етті. 1990 жылдары Орман шаруашылығы бюросының мүшелері орманды жерлерді сақтау мақсатында орманды монастырларға жер телімдерін тапсырды. Бұл монастырлар мен оларды қоршап тұрған жерлер "орман аралдарына" айналды.

Жаңа буддалық ағымдар

1950 жылдан бастап Буддалық медитация практикасына қызығушылық көбейді Таиланд, әсіресе жай адамдар арасында. Қазір медитациямен Тайландтың барлық монастырларында тайлық мирасқондар айналысады, бұл екінші дүниежүзілік соғыстан бері Будданың теравадалық практикасындағы ең үлкен өзгерістердің бірі. Бұл ықпалды медитация қозғалысы (алғашқыда 1960 және 1970 жылдары тез өсті) Махаси Саядаудың Бирма випассана дәстүрін енгізуімен, ішкі істердің дін министрі және Ват Махатхаттың (Маханикаи ордені орталығы) иесі болған Фра Фимолатам сияқты тұлғалар арқылы туындады. Сомдет Пхра Махавиравонг бастаған Thammayut ордені де өз монастырларында медитацияны насихаттады. Бұл Тайландтағы будда дінінің маңызды емес бөлігі болған орман дәстүрінің де кең таралған мерекелеріне әкелді. Осылайша, 20 ғасырдың екінші жартысында медитация әдістері мен ілімдерінің кең ауқымы пайда болды. 1970 жылдан бастап Тайландта дәстүрлі тай монахтар ордендерінен тыс бірнеше жаңа будда қозғалыстары пайда болды. Ең ықпалдылары - Ват Пхра Дхаммакая және Шанти Асоке. Ват Пхра Дхаммакая - Дхаммакая дәстүрінен шыққан жаңа будда сектасы. Бұл йогавакараның эзотерикалық дәстүрінің әсерінен пайда болған медитация әдісі. Бұл медитацияның ең маңызды аспектісі - дененің ортасына назар аудару, ол әрбір адамның ішінде болатын Дхаммакаяға, Дхамма денесіне жетуге әкеледі. Шанти Асоке ("Тыныштық Асока" дегенді білдіреді) - қарапайымдық пен өзін-өзі қамтамасыз етуге бағытталған қозғалыс. Сонымен қатар, орманды жоюға қарсы әрекет ретінде пайда болған буддалық экологиялық қозғалыс бар. Олардың қоршаған ортаны қорғаудың негізгі тәсілдерінің бірі - ағаштарды "қасиеттеу" болды. ХХІ ғасырда мұсылман дінін ұстанған буддалық монахтар пайда болды. Бұл әсіресе Буддистер мен Малай мұсылмандары арасында үлкен шиеленістер орын алған Таиландтың оңтүстігінде байқалады. Кейбіреулері тіпті қару-жарақ тақты және "әскер монахтары" (тахан фра) ретінде белгілі. Фра Апичарт Пуннажанто сияқты экстремистік ұлтшыл монахтардың кейбірі (мосалды өртеп тастауды талап еткен - параджика қылмысы) монахтар орнын тастауға мәжбүр болды. 2023 жылдан бастап Буддизмді тайландтағы Буддистердің Дүниежүзілік Қауымдастығы штаб-пәтерімен этникалық азшылықтар мен тай тай тайпаларына жеткізу үшін жаңаша қозғалыс болды. Осындай күш-жігердің нәтижесінде 300 тайпалық отбасылар мен 300 Карен отбасылары Галяни Вадхана ауданында және Чиангмай провинциясының Омкой ауданында буддизмге айналды.

Әдебиет

Тай буддистерінің жалпы практикасы монастырь сангхасы айналасында жүреді. Лайықтар арасында кең тараған дәстүр - сангхаға садақа беру. Бұл дәстүр қадір-қасиеті бар (тамбун) қасиеттерді тудырады. Тек XX ғасырда кеңінен тараған медитация тәжірибесі қазіргі тай буддизміне де маңызды орын алады. Оны монахтар да, дінге кірмейтіндер де қолданады. Тайландық ұлдар арасында қысқа уақытқа монахқа түсу де кең тараған тәжірибе, өйткені бұл оларды ересекке дайындап, қадір-қасиеті бар. Сонымен қатар, жай адамдар қатысатын әртүрлі мерекелер (әдетте будда ғибадатханасында) бар, бұларға Махабуча (ақпан), Висахабуча (мамыр) және Катина фестивалі (қазанның ортасынан қарашаның ортасына дейін) сияқты буддалық мерекелер, сондай-ақ тай жаңа жылы сияқты мерекелер жатады.

Лопбури дәуірі (б.з. 11 - 13 ғасырлар)

"Лопбури" термині Таиландта 7 ғасырда пайда болған Лавапура немесе Лавапури қаласының немесе штатының атауынан алынған. Бұл термин біздің заманымыздың 11-13 ғасырларында Таиландтың орталық, шығыс және солтүстік-шығыс аймақтарында табылған индуизм және махаяна буддалық мүсіндер мен сәулет өнерінің типтік стилін білдіреді. Таиланд пен Камбоджаның ежелгі мемлекеттері арасында ұзақ уақыттан бері мәдени қарым-қатынас пен өзара іс-қимыл болған. Бұл стиль Камбоджадағы кхмер мүсіндері мен сәулетінің стильдерімен салыстырмалы болды, сондықтан "Таиландтың ежелгі кхмер стилі" Лопбури стиліне балама термин ретінде қолданылады. Дегенмен, ежелгі Камбоджаның және сол аймақтардың өнер туындыларының өзіндік ерекшеліктері болды. Алдымен, Пхмай - буддистердің Махаяна діни ғибадатханасы, сонымен қатар Таиландта табылған ең үлкен және маңызды діни ғибадатханалардың бірі. Ол біздің заманымыздың 11-12 ғасырларында салынған. Фимайдың төртбұрышты кешені толығымен орлармен және сыртқы қабырғалармен қоршалған. Мемлекеттік қолдау мен мойындаудан басқа мемлекеттік қызметкерлер мен патша отбасы (мысалы, Катин) жасаған монастырларға ресми сыйлықтар түрінде буддалық монахтарға бірқатар ерекше құқықтар беріледі. Олар қоғамдық көліктерде тегін жүреді, ал көптеген теміржол вокзалдары мен әуежайларда дін қызметкерлері үшін арнайы орындықтар бар. Керісінше, діни қызметкерлерге сайлауға қатысуға немесе дауыс беруге тыйым салынады.

Мемлекеттік дінге шақыру

2007 жылы буддистік топтар буддизмді жаңа ұлттық конституцияда мемлекеттік дін ретінде тануды талап етті. Бұл ұсынысты жаңа конституцияны әзірлеуге жауапты комитет бас тартты. Бұл қадам бастаманы қолдайтындардың наразылығын туғызды, соның ішінде елордада бірқатар шерулер және он екі буддалық монахтардың аштық ереуілі болды. Бұл жоспарды сынға алған кейбір адамдар, соның ішінде ғалым және әлеуметтік сыншы Сулак Сиваракса буддизмді ұлттық дін деп жариялау қозғалысы саяси пайда үшін қозғалған, оны биліктен шығарылған премьер-министр Таксин Шинаватраның жақтастары басқарып отыр деп мәлімдеді. 2007 жылдың 11 тамызында Таиланд королевасы Сирикит бұл мәселеге қатысты алаңдаушылығын білдірді. Ол өзінің туған күніндегі сөзінде буддизмнің саясаттан тысқары екенін айтты. Кейбір будда ұйымдары келесі күні өздерінің науқандарын тоқтатты.

Мемлекеттік қызмет

Бірде-бір заң буддалық институттың мүшесіне, мысалы, монах, novice және nun, мемлекеттік қызметкерлерді қабылдау үшін емтихан тапсыруға тікелей тыйым салған жоқ. Министрлер кеңесі мен Сангха Жоғарғы Кеңесі (тай буддалық қауымдардың қадағалаушы органы) осындай тыйым салуды орындылық негіздері бойынша бұйырса да, Министрлер кабинетінің әкімшілік департаментінің No. 1958 жылғы 27 маусымдағы NW98/2501 және Сангха Жоғарғы Кеңесінің 1995 жылғы 17 наурыздағы бұйрығы.

Сайлаулар

Буддистік қауымның және басқа да діндердің мүшелері мемлекеттік лауазымға сайлануға немесе сайлануға құқығы жоқ. Мысалы, Таиландтың 2007 жылғы конституциясы "буддистік монахты, буддистік жаңадан келгенді, діни қызметкерді немесе дін қызметкерін" ("ภิกษุ สามเณร นักบวช หรือนักพรต") сайлау құқығынан айырады. Сангханың Жоғарғы Кеңесі де 1995 жылғы 17 наурыздағы бұйрығына сәйкес осындай тыйым салуды жариялады. Бұйрықтың соңында Жоғарғы Патриарх Ньясамавараның дәлелдері келтірілген. Бұл мәлімдеменің мазмұны былай: "Будда қауымының мүшелерін самана, яғни бейбіт жандар, сондай-ақ паббаджита, яғни дүниелік іс-әрекеттерден аулақ адамдар деп атайды. Сондықтан олар тыныштық пен мінсіз өмір сүрулері керек, әрі бұл олардың өздері үшін де, қауым үшін де пайдалы. Өкілдер палатасында халықты өкілдік етуге ұмтылу - бұл тек мемлекеттің ісі, ал заңдарға сәйкес әулиелердің міндеті. Бұл - саясаттан жоғары тұрған монахтар мен қажылардың міндеті емес. Сондықтан олар сайлауға да, сайлауға да құқылы емес. Сондықтан да, кез келген адам будда монахы немесе жаңадан монах болғаннан кейін бірден оның мүшелігінен айырылады. Бұл монахтық пен жаңашылдықтың саясатта ешқандай қатысы жоқ екенін көрсетеді. Ол Бангкокта төңкеріске әкелген наразылық акциясын басқарғанымен танымал. Тай буддизміне қатысты мемлекеттік ықпал NCPO кезінде ұлғайды, хунтаның жаңа конституциясында Тай үкіметі тікелей Тхеравада буддизмін қолдауы керек деп жазылған. 2015 жылы хунтаның Ұлттық реформалар кеңесі буддизмді мемлекетке көбірек бақылауға беру туралы бірнеше ұсыныстар жасады, соның ішінде ғибадатханалардың қаржысын халыққа ашуды талап ету, қысқа мерзімді діни рәсімдерді тоқтату, монахтардың заңды және діни негіздерін анықтау үшін смарт-карталарды алып жүруін талап ету, ғибадатханалардың банктік шоттарын бақылауды арттыру, монахтар тәртіптік бақылауын арттыру, барлық ғибадатханалардың абаттарын бес жылда бір рет ауыстыру, мәдениет министрлігіне барлық ғибадатхана активтерін бақылау, монахтар білімін бақылау және монахтарға салық салу. 2016 жылы Фра Будда Иссара Тайландтың жетекші монахтарының, Сангха Жоғарғы Кеңесінің активтерін арнайы тергеу департаментіне (DSI) тексеруді өтінді. Бұл кеңестің ең жоғары лауазымды мүшесі, ең жоғарғы патриарх болу кезегінде тұрған Сомдет Чуанға қатысты салық төлеуден жалтару туралы дау-дамайға әкелді. Прокурорлар Сомдетке айып тақпаса да, бұл оқиға оның тағайындалуын кейінге қалдырды және заңға өзгеріс енгізуге әкелді, бұл Тай үкіметіне Сангха Жоғарғы Кеңесінің істен шығып, жоғарғы патриархты тікелей тағайындауға мүмкіндік берді. Бұл билік құрған хунтаға Таиландтың жоғарғы патриархының кім болатынын өз қолымен таңдауға мүмкіндік берді. 2017 жылы Сомдет Чуанның тағайындалуы алынып тасталды, оның орнына Дхаммайутика Никаяның монахы тағайындалды. Тағайындауды король Рама X жасады, ол NCPO басшысы Прают Чан о ча берген бес есімнің ішінен таңдады. ДСИ өкілі бірнеше айдан кейін діни топтар үкіметті реформалау жоспарларына байланысты оны жұмыстан босатуға шақырғаннан кейін қызметінен босатылды, бірақ бірнеше айдан кейін қайтадан жұмысқа қабылданды. 2018 жылдың мамыр айында НКҚП төңкеріс күнінің мерейтойына қарсы наразылық білдіргендерге қарсы іс-қимылдан кейін бірнеше монахтарды тұтқындау үшін төрт түрлі ғибадатханаға бір мезгілде рейдтер жүргізді. Көптеген шенеуніктерді таңғалдырғандай, тұтқындалған монахтардың бірі Фра Будда Иссара болды. Оңшыл монах 2014 жылы өзіне қарасты қылмыстар бойынша, соның ішінде ұрлық және лауазымды адамдарды ұстап қалу үшін тұтқындалған болатын, бірақ оның ең ауыр айыппұл 2017 жылы патша мөрін заңсыз пайдалану туралы айып болды. Полиция оның не үшін төрт жыл бұрын жасалған айыптаулар бойынша тұтқындалғанын айтпады. Тағы бір адам хунтаның оны саяси тұрғыдан бос қару ретінде қарастыра алатынын және хунтаның жаңа тай монархы Маха Ваджиралонгкорнға "саяси билікті жалғастыруға лайық" деген белгі беретін ізгілік екенін айтты. Майдағы рейдте тұтқындалған барлық монахтар қамауға алынғаннан кейін көп ұзамай діни қызметкерлерден шығарылды және сотқа дейін ұсталды. Антрополог Джим Тейлор тұтқындаулар "басты сарай режимі" болды деп айтады. Тейлор тергеудегі күдіктілер кінәлі деп дәлелденгенше кінәсіз екенін, бірақ сот алдында олардың барлығы да сотталып, бірнеше онжылдықтар бойы монахтар қатарынан айырылғандығын атап өтті. Тұтқындалған жалғыз монарх Будда Иссара б�...

Рухани қызметке тағайындау және дін қызметкерлері

Тхераваданың басқа да көптеген елдеріндей, Тайландта буддизм негізінен буддалық монахтардың болуымен танымал, олар салтанатты жағдайларда қызмет етеді, сондай-ақ Будданың ілімдерін сақтау мен жеткізу үшін жауапты. XX ғасырдың екінші жартысында Таиландтағы монахтардың көпшілігі мансаптарын ғибадатханалық малайлар (เด็กวัด dek wat, "ваттың балалары") ретінде бастады. Ғибадатханалық жігіттер дәстүрлі түрде сегіз жастан кіші емес және кішігірім үй шаруасын жасайды. Ғибадатханада оқушы балалардың негізгі мақсаты - негізгі білім алу, әсіресе оқу мен жазу, сондай-ақ діни рәсімдер кезінде айтылатын жазба орындарын жаттап алу. Таиландта мемлекеттік бастауыш мектептер құрылғанға дейін тайлық ұлдардың көпшілігі үшін ауыл ғибадатханалары негізгі білім беру нысаны болды. Ғибадатханада қызмет ету кез-келген жоғары білім алу үшін қажетті алғышарт болды және бұл тай шаруаларының көпшілігі үшін қол жетімді жалғыз білім болды. Таиландта мемлекеттік білім беру жүйесі құрылғаннан бері ғибадатханада оқитын балалар саны едәуір азайды. Алайда, көптеген мемлекеттік мектептер жергілікті ауыл ғибадатханасының ғимаратында жұмыс істеуін жалғастыруда. Қазір ер балалар саманер немесе монахтар (สามเณร samanen, көбінесе nen เณร деп қысқартылады) ретінде тағайындалады. Кейбір жерлерде қыздар саманери бола алады. Жаңадан келгендер Он өсиетке сәйкес өмір сүреді, бірақ Патимокхада кездесетін монастырлық ережелердің толық спектрін орындау талап етілмейді. Новицтер мен бхикхус арасында тағы бірнеше маңызды айырмашылықтар бар. Монахтар көбінесе өз отбасыларымен тығыз байланыста болады, олар монахтарға қарағанда ата-аналарының үйінде көп уақыт өткізеді. Новиктер монастырь кодексін оқуға (және бұзуды мойындауға) қатыспайды, бұл uposatha күндері өтеді. Жаңадан келгендер техникалық тұрғыдан өздерінің ғибадатханасындағы монахтармен бірге тамақтануға болмайды, бірақ бұл әдетте монахтар мен діндарлар арасында байқалатын бөлінуден гөрі, жайғасудағы бос орынға тең келеді. Новиктер әдетте зайырлы білім алудан үзіліс кезінде тағайындалады, бірақ діни өмірге ниеттенгендер ватта зайырлы білім алуы мүмкін. Жас жігіттер әдетте бір-екі жылдан артық өмір сүрмейді. 20 жасында олар упасампада, яғни оларды толыққанды бхикхус ретінде белгілейтін жоғары ординацияны алуға құқылы болады. Жаңадан монахтарға діни қызметке ата-аналары қаржылай қолдау көрсетеді, бірақ ауылдарда бүкіл ауыл монахтарға киімді, садақа табанын және монахтар монастырлық өмірде қажет болатын басқа да заттарды беру арқылы қатысады. Тай буддистерінің арасында уақытша діни қызметке тағайындау әдеттегі нәрсе. Көптеген жас ерлер дәстүрлі түрде бір васса немесе жаңбырлы маусым (тай фансасы) үшін үш ай немесе одан да көп уақыт тағайындалады. Бірінші вассадан кейін монах болып қалғандар әдетте бір жылдан үш жылға дейін монах болып қалады, қоршаған ауылдарда діни рәсімдерді жүргізеді және оқу мен жазуда қосымша білім алады (әдетте діни мәтіндерді жазуда қолданылатын Хом немесе Тай Тхам әліпбилерін қоса алғанда). Бір жылдан үш жылға дейінгі осы кезеңнен кейін көптеген жас монахтар дүниелік өмірге оралады, үйленіп, отбасы құрып, жоғары білім алу немесе әскери қызметке орналасады. Таиландта діни қызметке тағайындалған жас ерлер некеге тұру үшін қолайлы серіктес ретінде қарастырылады; тағайындалмаған ерлерді "жетілген емес" деп атайды, ал тағайындалғандарды "жетілген" деп атайды. Монахтық кезең ауыл иерархиясындағы көптеген басшылық лауазымдарға қажетті шарт болып табылады. Ауылдың ақсақалдары мен басшыларының көбісі, дәстүрлі дәрігерлер, жын-перілер, кейбір астрологтар мен сәуегейлер сияқты, бір кездері монахтар болған. Тай қоғамы қысқа мерзімді діни қызметке тағайындалуды өмір кезеңдерінен орынды өту ретінде қарастырады, мысалы, әскери қызметтен босатылып, азаматтық өмірге оралу. Көптеген еркектер тіпті қысқа уақытқа монах болып тағайындалатын елде бұл тәжірибе пайдалы болуы мүмкін. Тай музыканты Писитакун Куанталаенг әкесі қайтыс болғаннан кейін, еңбегін арттыру үшін қысқа уақытқа монах болды. Ол былай деп түсіндірді: "Монах болу - жақсы ақша, егер сіз өмір сүру шығындары болмаса да, 300 бат [шамамен £ 7] алып, дұға етсеңіз, күніне төрт рет бара аласыз. Таиландтағы көптеген монахтар бай болу үшін осылай істейді. Егер сен үш айға монах болсаң, сенде скутер сатып алуға ақшаң жетеді". Әдетте, дүниелік өмірге қайтып келмейтін монахтар оқу-білімге немесе медита...

Денсаулық сақтау мәселелері

Тайландта монахтардың семіздікке бейімделуі мен олардың денсаулығына қатысты мәселелердің көбейіп бара жатқаны көтерілген. Денсаулық сақтау министрлігінің 2017 жылы Бангкоктағы 200 ғибадатхананы зерттеген зерттеуінде монахтардың 60 пайызы холестериннің жоғары деңгейінен, ал 50 пайызы қандағы қанттың жоғары деңгейінен зардап шегетіні анықталды. Денсаулық сақтау саласының мамандары бұған екі себепті көз жеткізеді. Біріншіден, монахтар күнделікті садақа беру кезінде оларға берілген нәрсені қабылдап, жеулері керек. Екіншіден, монахтарға жүрек-қан тамырлары жаттығуларын жасауға рұқсат етілмейді, өйткені бұл абыройсыз. Монахтар күніне екі рет тамақтанады, таңғы ас пен түскі ас. Бірақ қалған уақытта олар "нам пана" ішіп алады, оның ішінде ұзын тұяқтай жемістердің шырыны, көбінесе қант мөлшері жоғары. Монахтар арасында жұқпалы емес аурулардың жоғары деңгейіне қарсы күресу үшін Ұлттық денсаулық сақтау комиссиясының кеңсесі (NHCO) монахтар мен жай адамдарға бірдей дұрыс тамақтану әдеттерін үйрету үшін құрастырылған "Монахтар үшін ұлттық денсаулық хартиясы" атты кітапша шығарды. Жыныстық зорлық, ұрлық, есірткі, байлық, тіпті кісі өлтіру туралы да мәліметтер бар. Тайландтың 300 мың монах тұратын 38000 ғибадатханасы жыл сайын 3 - 3,6 миллиард АҚШ доллары көлемінде садақаларды, көбінесе ізденуге болмайтын ақшаны, қолма-қол алып, жемқорлыққа оңай тап болады. 2013 жылдың шілдесінде Луанг Пу Нен Хам Чаттико Ray Ban күн көзілдірігін киіп, қолындағы Louis Vuitton-тың АҚШ долларына толы қалтасын ұстап тұрған кезде, ол "метамфетамин сатушы, әйелдерді қорлаушы және жүкті он төрт жасар қыздың сүйіктісі" екені анықталды. Кейбір ықпалды монахтар Тай үкіметі тарапынан қуғын-сүргінге ұшырап, түрмеге қамалды. Кейіннен бұл шешімдер дау тудыратын немесе дау туғызатын болды. Таиландта белгілі жағдай - бұл Фра Фимонтам, ол кездегі Ват Махадхату абысы, Таиландта бірмалық Сатипатхана медитация әдісін Таиландқа енгізгені үшін белгілі. 1962 жылы, суық соғыс кезінде, ол коммунистік бүлікшілермен ынтымақтастық жасады және ұлттық қауіпсіздікке қауіп төндірді деп айыпталды, сондықтан ол толықтай босатылды және түрмеге қамалды. Оның саяси көзқарастары мен Сангхадағы өзгерістерді алға жылжытуы үшін үкімет оны қудалады. Фра Фимонтамның демократияға деген көзқарасы сол кездегі режимге де, сарайға да ұнамайтын. Сонымен қатар, Фра Фимонтам тарихи түрде үкімет пен монархияның басымдық берген Дхаммайутика бауырластығына қарағанда, Маха Никая бауырластығының бөлігі болды. Фра Фимонтам келесі жоғары патриарх болуы ықтимал еді. Осы себепті, Тай ғалымдары оның емделуін "патриархтар арасындағы күрес" (ศึกสมเด็จ) деп сипаттады, бұл оны кандидат ретінде жарамсыз етудің саяси мақсатына сілтеме жасайды. Төрт жылдан кейін елде үкімет ауысқан кезде Фра Фимонтам әскери сот оның коммунистермен ынтымақтастық жасамағанын анықтағаннан кейін түрмеден босатылды. Кейін ол қайтадан діни қызметке тағайындалды және ақырында бұрынғы мәртебесін қайта алды, бірақ оның беделін жоғалту жалғасты. Буддаса Бхикху Тай үкіметі тарапынан осындай айыптарға ұшырады, сондай-ақ Санти Асоке негізін қалаушы Луанг Пор Фотхирак та солай болды. Луанг Пор Потирак Винаяны өзгерткен деп айыпталып, биліктен шығарылды. Соңғы кездегі мысал - үкімет саясатын сынға алған, ұсталып, діни қызметтен шығарылған экологиялық монах Пхра Пражак Куттажиттто. 2002 жылы Луаң Пор Дхаммаджайо, ол кездегі Ват Пхра Дхаммакаяның иесі, тай тіліндегі ақпарат құралдары және кейінірек кейбір мемлекеттік органдар оның атынан жер сыйға тартулар табылған кезде алаяқтық пен талан-таражға түскен деп айыпталды. Ват Пхра Дхаммакая бұл жалған, өйткені жерді ғибадатханаға емес, абатқа беру - донорлардың ниеті, ал жеке меншікке ие болу Тай Сангасында кәдімгі және заңды деп мәлімдеді. Бұл кезде бұқаралық ақпарат құралдарында жағымсыз жайттар таралуы 1997 жылғы Азия қаржы дағдарысынан кейін тай буддистік қауымдастықтағы коммерциялық қателік үшін ғибадатхананың күнәнің құрбаны болғанын көрсетеді. Сангха Жоғарғы Кеңесі Луанг Пор Дхаммаджайоның ешқандай монастырь ережесін (Виная) бұзбағанын мәлімдеді. 2006 жылы Тайландтың Буддизм жөніндегі ұлттық кеңсесі Дхаммакая қоры мен Луанг Пор Дхаммайоны барлық айыптардан тазартты, өйткені Луанг Пор Дхаммайо даулы жердің бәрін ғибадатханасының атына қоюға келісті. 2016 жылдың наурыз айында Тай полициясы ресми түрде сол кездегі Жоғарғы Патриарх Сомдет Чуанг Варапунноны шақ...

Реформалық қозғалыстар

Дхаммаиутика Никая (ธรรมยุตนิกาย) 1833 жылы Сиам патшасы Рама II-нің ұлы принц Монгкут бастаған реформа қозғалысы ретінде басталды. Бұл 1902 жылы Сангха актісі қабылданғанға дейін реформа қозғалысы болды, ол оны Тайландтың екі Тхеравада конфессиясының кішісі ретінде ресми түрде мойындады. Монгкут Сиам патшасы болғанға дейін 27 жыл (18241851) Ваджираньо деген атпен монах болған (18511868). 1836 жылы ол Ват Бовоннивет Вихараның бірінші абысы болды. 1824 жылы 20 жастағы ханзада монастырь өміріне кіргеннен кейін, ол Пали канонында берілген ережелер мен тай монахтарының нақты практикалары арасындағы маңызды сәйкессіздіктер ретінде көргенін байқады және оны көбірек ортодоксальды ету үшін монастырь тәртібін жетілдіруді көздеді. Монгкут сонымен қатар тай буддизміне енген буддистік емес, халықтық діни және ырым-жырым элементтерін жоюға тырысты. Дхаммайутика монахтары дәстүрлі қайыр-садақа кезінде жиналатын күніне бір рет тамақтануға тиіс еді (екі емес). Дхаммакая қозғалысы - тай буддистік дәстүрі, оны XX ғасырдың басында Луанг Пу Содх Кандасаро бастады. Дәстүрі қайта жаңғыру сипаты бар және Дхаммакая медитациясын жүзеге асырады. Бұл қозғалыста дәстүрлі сиқырлы рәсімдерге, ырым-жырымдарға, халықтық діни үрдістерге, сәлемдесуге және лотерея нөмірлерін беруге қарсылық білдіріледі және медитация үрдісін насихаттау мен практикада белсенді стильге назар аударылады. Дәстүрдің ерекшеліктері - топта медитация үйрету, рәсімдер кезінде медитация үйрету, монастырлар мен жай адамдарға бір мезгілде медитация үйрету, негізгі медитация әдісін үйрету және өмір бойына діни қызметке тағайындауға баса назар аудару. Санти Асоке "20 - 30 жылдары "орман монахтарының" қайта өркендеуінің өзгеруі" ретінде сипатталды және "тай қоғамын сынға алуда және нағыз моральдық діни қоғамдастықты не құрайды деген өз көзқарасының егжей-тегжейлілігі бойынша Дхаммакая қозғалысына қарағанда радикалды".

Әйелдердің жағдайы

Бірма мен Шри-Ланкадан айырмашылығы Таиландта әйел монастырлардың бхикхуни ұрпағы ешқашан құрылмаған. Әйелдер негізінен діни өмірге ұжымдық дәстүрлер жасау рәсімдерінің қатысушылары ретінде немесе ғибадатханалар айналасында үй шаруаларын атқару арқылы қатысады. Әйелдердің аз бөлігі маэчи болуды таңдайды, олар сегіз немесе он ережелерді ұдайы сақтайтын діни мамандар. Мэйчилер монастырлар сияқты қолдау таба алмайды және олардың тай қоғамындағы орны талқылануда. Тай буддизміне әйелдердің жағдайын жақсартуға бағытталған қадам ретінде Тайландта бхикхуни ұрпағын енгізуге тырысу бар. Бұл қозғалыстың басты қолдаушысы Дхаммананда Бхикхуни болды. Шри-Ланкада жасалған осындай әрекеттерден айырмашылығы Таиландта бұл әрекеттер өте даулы болды. Қыздар діни қызметкер болуға тырысқанда, монахтар кейпіне енуді көздеді деп айыпталады (Таиландта бұл азаматтық құқық бұзушылық), олардың әрекеттерін шіркеудің көптеген мүшелері айыптайды. 1928 жылы Тайландта әйелдерді буддизмге толықтай бағыштауға тыйым салатын зайырлы заң қабылданды. Варанггана Ванавичаен 2002 жылы Таиландта діни қызметке тағайындалған алғашқы әйел монах болды. Кейін бұл заң күшін жойды. 2003 жылы 28 ақпанда Дхаммананда Бхикхуни Шри-Ланкадағы Тхеравада дәстүрінің бхикхуни ретінде толық монахтық ординацияны алды, бұл оны Тхеравада бхикхуни ретінде толық ординацияны алған алғашқы қазіргі Тай әйелінің бірі етті. Ол Таиландтағы бхикхунилер бар жалғыз ғибадатхана - Сонгдаммакальяни монастырының абысы. Оны 1960 жылдары Махаяна бхикхуни болған анасы Ворамай құрған. Әйел монастырларды қайта енгізуге қарсылықтардың көпшілігі монастырлық ережелердің кез-келген жаңа бхикхуни ординациясы үшін бес тағайындалған монах пен бес тағайындалған бхикхунилердің қатысуын талап ететіндігіне байланысты. Мұндай кворумсыз, сыншылар жаңа Тхеравадалық бхиккхунилерді тағайындауға болмайды дейді. Тай иерархиясы Дхармагуптака дәстүріндегі (қазіргі уақытта бар жалғыз бхикхуни діни бағышталу шежіресі) діни бағышталуды философиялық ілімдердегі және, одан да маңыздысы, монастырлық тәртіптегі айырмашылықтарды келтіре отырып, Теравада діни бағышталу ретінде танудан бас тартады.