Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Агата Кристидің 1944 жылғы тарихи детективтік романы.
1944 historical mystery novel by Agatha Christie
«Өлім соңымен келеді» – Агата Кристидің тарихи детективтік романы, алғаш рет 1944 жылдың қазанында АҚШ-та «Дод, Мид және Компания» және келесі жылдың наурыз айында Ұлыбританияда «Коллинз Крийм Клубы» баспасынан жарық көрген. АҚШ нұсқасының бағасы 2,00 доллар болған.
Death Comes as the End is a historical mystery novel by Agatha Christie, first published in the US by Dodd, Mead and Company in October 1944 and in the UK by the Collins Crime Club in March of the following year. The US Edition retailed at $2.00
Осы оқиғаны ежелгі Египетте өткізу туралы ұсынысты танымал египтолог және отбасы досы Стивен Гланвилл жасаған. Ол сондай-ақ Кристиге 4000 жыл бұрынғы Египеттегі күнделікті тұрмыстың егжей-тегжейін түсіндірген. Одан бөлек, ол Кристиге кітаптың соңын өзгертуге қатысты қысым жасаған. Ол соны істеді, бірақ кейіннен өзінің (жарияланбаған) соңы жақсырақ болды деп өкінді. Роман египтолог Батискомб Ганн аударған, Египеттің Орта патшалығы дәуірінде Хеканахте атты адамның отбасына жазған, олардың мінез-құлқы мен оның күңіне қатысты шағымдарына негізделген хаттардан алынған. Бұл Кристидің төрт романының бірі, қалғандары – «Белгісіз бағыт», «Франкфуртқа жолаушы» және «Тағдыр есігі». Кристи көптеген романдарында болғандай, осы романның тарауларына да тақырыптық атаулар берген, бұл жағдайда – Египет шаруашылық күнтізбесі.
The suggestion to base the story in ancient Egypt came from noted Egyptologist and family friend Stephen Glanville. He also assisted Christie with details of daily household life in Egypt 4000 years ago. In addition he made forceful suggestions to Christie to change the ending of the book. This she did but regretted the fact afterward, feeling that her (unpublished) ending was better. The novel is based on real letters translated by Egyptologist Battiscombe Gunn, from the Egyptian Middle Kingdom period, written by a man called Heqanakhte to his family, complaining about their behaviour and treatment of his concubine. It is one of only four Christie novels to have not received an adaptation of any kind, the others being Destination Unknown, Passenger to Frankfurt and Postern of Fate. Christie uses a theme for her chapter titles, as she did for many of her novels, in this case the Egyptian agricultural calendar.
Сюжетке кіріспе
Мысырлық отбасының тыныш өмірі әкесі Имхотеп жаңа әйелі Нофретпен солтүстіктен келгенде бұзылады, ол олардың арасында наразылық себуді бастайды. Өлім-жұлымдар басталған соң, үйге қарғыс түскеніне деген қорқыныш оянады, бірақ кісі өлтіруші жақын жерде болуы мүмкін бе?
The quiet lives of an Egyptian family are disturbed when the father, Imhotep, returns from the north with his new concubine, Nofret, who begins to sow discontent amongst them. Once the deaths begin, fears are aroused of a curse upon the house, but is the killer closer to home?
Сюжеттің қысқаша мазмұны
Роман негізінен Ренисенбтің көзқарасынан жазылған. Ол жас жесір әйел, отбасымен танысып, оның әкесі Имхотеп табысты, бірақ өркөкірек және көзқарасы қысқа мәйітхана діни қызметкері, олардың өмірлеріне жаңа "зайыбы" Нофрет әкеледі. Көп ұзамай Нофрет Имхотептің ұлдары - Яхмосе, Собек және Ипиге және олардың әйелдеріне қарсы шығады. Ренисенб үй шаруасындағы Хенеттің адалдықты жалғанға айналдырып, жек көрушілікке толы екенін түсінеді. Ол әңгіменің соңында Хенетке қарсы шығады, ол ренженбті жек көретінін және Ренженбтің көптен бері қайтыс болған анасын жек көретінін мойындайды. Имхотеп шақырылғаннан кейін, үлкен ұлдарының әйелдері Сатипи мен Каит Нофретті айла-шарғылармен қорқытуға тырысады, бірақ Нофрет Имхотепке жүгінген кезде жоспар кері әсер етеді және ол қайтып оралған кезде ұлдары мен отбасыларынан бас тартумен қорқытады. Кенеттен әркімнің Нофретті өлтіруге мотивасы болады және ол жартастың етегінде өлі табылғанда, ешкім басқа ештеңе мойындамаса да, кездейсоқ оқиға болмай көрінеді. Кейін Сатипи Яхмоспен бірге жүріп бара жатқанда, қорқып, жардан құлап қалады. Ренисенб және басқалар, ол қайтыс болғанға дейін Яхмос иығының үстінен қарап тұрған Нофреттің кекшіл рухы болды ма деп ойлайды. Бұл теория Яхмозе мен Собек уланған шарапты ішкенде күшейе түседі. Собек қайтыс болады, бірақ Яхмос шарапты аз ішкеннен кейін өмір сүреді. Нофреттің арбасын шарапты улап жатқанын көрген құл бала көп ұзамай удан қайтыс болады. Қалың қолы бар хатшы Камени Ренисенбке ғашық болып, ақырында оған үйленуге ұсыныс жасайды. Ол өзін жақсы көретінін немесе бала кезінен танысқан әкесі Хориді жақсы көретінін білмей, ол таңдауды әкесінің қолына қалдырады және Каменимен үйленіп алады. Алайда, ол оның Нофретпен қарым-қатынасы ол ойлағаннан да жақын екенін және қызғаныш Нофреттің отбасына деген өшпенділігін әсер еткен болуы мүмкін екенін түсінеді. Хори мен Эса, Имхотептің қарт анасы (көптеген басқаларға қарағанда, әсіресе ұлына қарағанда, бәрін айқын көретін ақылды әйел) адам өлтіруші болуы мүмкіндігін зерттей бастайды. Ипи, өзі де күдікті болып саналады, әкесімен жаңа, жақсы жағдай туралы мақтана бастайды; ол үй шаруасындағы Хенеттен құтылуды жоспарлайды және оған осылай дейді. Келесі күні Ипи көлден суға батып, өлі күйінде табылды. Күдіктілер саны одан әрі қысқарды. Еса Сатипидің өлімі туралы уәде беру арқылы өлтірушіні ашуға тырысады, бірақ тамақ тағамдарын татып көрушіге қарамастан, уытты мазь арқылы өлтіріледі. Қылмыскердің кім екенін білетін және бір сәтке хаостың ортасында күшті болған Хенетті құрбандардың саны үнемі өсіп келе жатқан кезде қолданылатын маталар тұншықтырады. Нофрет пен Сатипи қайтыс болған жартастан, Хори шақырған Ренисенб артында қадамдар естіп, Яхмозды көруге бұрылады. Содан кейін ол ағасының көзінде Сатипидің өзі өлтірілгенше көрген жек көрушілікті көреді. Алайда, Ренисенб өлтіріле жатқанда, Хори Яхмозаны жебемен өлтіріп, оны құтқарады. Хори Ренисенбке Сатипидің Яхмостан басқа ештеңеге қорқып қарамағанын түсіндіреді. Ол кісі өлтіруші емес, бірақ у ішіп, аурудан айығып жатқандай етіп, өзін патшаның мұрагері етіп, зорлық-зомбылықпен айналысуды жақсы көретінін көрсетті. Ренисенбтің соңғы таңдауы кімге үйленуі керектігі: Камени, оның бірінші күйеуінен айырмашылығы жоқ, немесе Хори, жасы үлкен және жұмбақ тұлға. Ол таңдап алады да, Хоридің қолына түседі.
The novel is primarily written from the perspective of Renisenb, a young widow reacquainting herself with her family when her father Imhotep, a successful but pompous and short sighted mortuary priest, brings a new "wife", Nofret, into their lives. Nofret soon disrupts and antagonises Imhotep's sons – Yahmose, Sobek and Ipy – as well as their wives. Renisenb realises the housekeeper Henet, while feigning devotion, is full of hatred. She confronts Henet near the end of the story, who in a fit of pique admits she hates Renisenb and hated Renisenb's long deceased mother. After Imhotep is called away, Satipy and Kait, the elder sons' wives, try to bully Nofret with tricks, but the plan backfires when Nofret appeals to Imhotep and he threatens to disown his sons and their families upon his return. Suddenly everyone has a motive to kill Nofret and when she is found dead at the foot of a cliff, an accident seems unlikely, although no one will acknowledge anything else. Next, Satipy falls to her death in terror from the same cliff while walking with Yahmose. Renisenb, and others, wonder if it was Nofret's vengeful spirit that she was looking at over Yahmose's shoulder moments before her death. This theory gathers force when Yahmose and Sobek drink poisoned wine. Sobek dies, but Yahmose lingers on, having drunk less of the wine. A slave boy who says he saw Nofret's ghost poisoning the wine dies of poison shortly afterwards. The handsome scribe Kameni has fallen in love with Renisenb, and eventually asks her to marry him. Unsure whether she loves him or her father's advisor Hori, whom she has known since she was a child, she leaves the choice effectively in her father's hands and becomes engaged to Kameni. She realises, however, that his relationship with Nofret was closer than she had supposed, and that jealousy may have influenced Nofret's bitter hatred towards the family. Hori and Esa, the elderly mother of Imhotep (a clever woman who although almost completely blind sees things clearer than most others especially her son) begin to investigate the possibility of a human murderer. Ipy, himself a likely suspect, starts to boast about his new, better position with his father; he plots to get rid of housekeeper Henet and tells her so. The next morning, Ipy is found dead in the lake, drowned. The field of suspects has been further narrowed. Esa attempts to flush out the murderer by dropping a hint about the death of Satipy, but is herself murdered by means of poisoned unguent, despite the presence of a food taster. Henet who knows the murderer's identity and is momentarily powerful amid the chaos is smothered by the linens used to wrap the ever increasing number of victims. On the same cliff path where Nofret and Satipy died, Renisenb, apparently summoned by Hori, hears footsteps behind her and turns to see Yahmose. She then sees the look of murderous hatred in her brother's eyes that Satipy saw before she was killed. As Renisenb is about to be killed, however, Hori slays Yahmose with an arrow and saves her. Hori explains to Renisenb that Satipy was not looking in fear at anything beyond Yahmose — she was looking straight at him. He had consumed a non lethal dose of poison and pretended to recuperate while committing murders, both to make himself chief heir and to indulge his newfound love of violence. Renisenb's final choice is whom to marry: Kameni, a lively husband not unlike her first, or Hori, an older and more enigmatic figure. She makes her choice and falls into Hori's arms.
Әдеби мәні және қабылдануы
Морис Уилсон Дишер 1945 жылғы 28 сәуірдегі «Таймс» әдеби қосымшасында былай деді: «Маман қатесіз шеберлікке ие болғанда, ерекше қиын міндеттерді табуға құштар болады. «Өлімнің соңы» романының оқиғасы ежелгі Мысырда өрбуді. Олар нәзік суреттелген. Діни қызметкердің отбасы қасиетті тұлға ретінде емес, қарапайым жер иесі ретінде бейнеленген, себебі оның мүшелері адамгершілікке толы. Бірақ автордың шеберлігі мыңдаған жылдар бұрынғы бір қарт әйелдің өліміне қызығушылық тудырса, осы уақыттың ұзақтығы оның (және басқалардың) неге және қалай өлгеніне деген құштарлықты азайтады». Кристинің өзін-өзі жақтаушысы деп мойындаған Морис Ричардсон 1945 жылғы 8 сәуірдегі «The Observer» басылымында: «Қылмыстық әдебиет үшін соғыстың ең жақсы апталарының бірі. Әрине, ең бастысы – жаңа «Агата Кристи: Өлімнің соңы». Бұл шынымен таң қалдырарлық жаңалық, өйткені оқиға ежелгі Мысырдағы діни қызметкердің үйінде өрбуді. Ол Мемфистен келген өте қатал әйелді үйіне әкеліп, бұрыннан ширығулы отбасын одан да қиын жағдайға түсіреді. Нәтижесі – бірнеше адамның қазасы. Миссис Кристи арнайы археологиялық білімімен, сізді б.з.д. 1945 жылғы Ніл өзенінің жағасындағыдай сезіндіреді, немесе Лимингтон Спадағы гүлді оюлы қонақ бөлмесінде жалған іздермен шатастырғандай. Бірақ ол тек оқиға орнын өзгерткен ғана емес, жаңадан құрған оқиғасы да өте әсерлі, ал кейіпкерлеріне көп еңбектенген». 1990 жылы бұл роман Криминалдық жазушылар қауымдастығының «Барлық уақыттың 100 үздік қылмыстық романы» тізіміне енді. Роберт Барнард: «Геркуль Пуароның Рождествосы, шамамен б.з.д. 2000 жылға Мысырға көшірілді. Бұл өте әдептілікпен жасалған, бірақ нәтиже бір жағынан сүйектідей жұқа. Осы жағдайда кінәлі адамды анықтау үшін анықтау емес, жою процесі қолданылды».
Maurice Willson Disher said in The Times Literary Supplement of 28 April 1945 that, "When a specialist acquires unerring skill there is a temptation to find tasks that are exceptionally difficult. The scenes of Death Comes as the End are laid out in Ancient Egypt. They are painted delicately. The household of the priest, who is depicted not as a sacred personage, but as a humdrum landowner, makes an instant appeal because its members are human. But while the author's skill can cause a stir over the death of an old woman some thousands of years ago, that length of time lessens curiosity concerning why or how she (and others) died." Maurice Richardson, a self proclaimed admirer of Christie, wrote in the 8 April 1945 issue of The Observer, "One of the best weeks of the war for crime fiction. First, of course, the new Agatha Christie; Death Comes as the End. And it really is startlingly new, with its ancient Egyptian setting in the country household of a mortuary priest who overstrains his already tense family by bringing home an ultra tough live in concubine from Memphis. Result: a series of murders. With her special archaeological equipment, Mrs Christie makes you feel just as much at home on the Nile in 1945 B. C. as if she were bombarding you with false clues in a chintz covered drawing room in Leamington Spa. But she has not merely changed scenes; her reconstruction is vivid and she works really hard at her characters. My already insensate admiration for her leaps even higher." In 1990 the novel was included in Crime Writers' Associations' The Top 100 Crime Novels of All Time list. Robert Barnard: "Hercule Poirot's Christmas, transported to Egypt, ca 2000 B. C. Done with tact, yet the result is somehow skeletal one realises how much the average Christie depends on trappings: clothes, furniture, the paraphernalia of bourgeois living. The culprit in this one is revealed less by detection than by a process of elimination."
Жоспарланған бейімдеу
Романның BBC бейімделуі 2016 жылдың тамызында Кристи туындыларының бір сериясы аясында жарияланды. Гвинет Хьюз 2018 жылдың желтоқсанында осы бейімделудің авторы ретінде тағайындалды, көрсетілімі 2019 жылға жоспарланған болатын. Дегенмен, кейіннен осы бейімделу туралы қосымша ақпарат жарияланбады.
A BBC adaptation of the novel was announced in August 2016, as part of a sequence of Christie productions. Gwyneth Hughes was announced as the adaptation's writer in December 2018, with broadcast planned for 2019. However, no further news on the adaptation was subsequently revealed.