Өнімді және өнімсіз еңбек: Классикалық саяси экономия және қазіргі талқылаулар
Productive and unproductive labour
Өнімді және өнімсіз еңбек – саяси экономикадағы маңызды ұғымдар. Адам Смит, Давид Рикардо еңбегінің өнімділігін, ұлттық шаруашылықты дамыту жолдарын қарастырады.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Өндірістік және өнімсіз еңбек ұғымдары негізінен 18-шы және 19-шы ғасырларда классикалық саяси экономикада қолданылған, және қазіргі заманғы басқару талқылауларында, экономикалық әлеуметтануда және марксистік немесе марксистік экономикалық талдауда белгілі бір деңгейде сақталып келеді. Бұл ұғымдар КСРО-да және басқа да кеңестік үлгідегі қоғамдарда ұлттық есептерді құруға зор ықпал етті (Материалдық өнім жүйесін қараңыз).
Productive and unproductive labour are concepts that were used in classical political economy mainly in the 18th and 19th centuries, which survive today to some extent in modern management discussions, economic sociology and Marxist or Marxian economic analysis. The concepts strongly influenced the construction of national accounts in the Soviet Union and other Soviet type societies (see Material Product System).
Классикалық саяси экономика
Адам Смит пен Дэвид Рикардо сияқты классикалық саяси экономистер, қоғамның байлығын арттырмайтын қызметтерге қарағанда, қандай еңбек түрлері байлықты арттыруға үлес қосатыны туралы экономикалық сұрақ көтерді. "Халықтардың байлығы" кітабына кіріспеде Смит "жылдық еңбек" және ұлт "жыл сайын тұтынатын" "қажетті заттар мен ыңғайлылықтар" туралы айтты, содан кейін байлықты арттырудың екі қадамының бірі – "өнімсіз еңбек" көлемін азайту екенін түсіндірді. "Жылдық" және "жыл сайын" циклдық қайта өндіріс процесін білдіреді; "өнімсіз еңбек" – келесі экономикалық циклға енбейтін тауарлар мен қызметтер, демек экономикалық өсім үшін жоғалады. Керісінше, мұндай уақыт горизонты жоқ теориялар Смиттың өнімсіз еңбегін қызметтерге, ал өнімді еңбекті сатуға болатын тауарларға қатысты деп түсінуге бейім. Смиттың өнімді және өнімсіз еңбек арасындағы айырмашылығы Sraffa (1960) негізгі және негізгі емес тауарлардың айырмашылығына сәйкес келеді, себебі негізгі тауарлар өндіріс процесіне қайта кіреді, ал негізгі емес тауарлар тұтынуға бағытталған, олардың қайта өндіріс үшін құндылығы жоқ. Эдвин Каннанның айтуынша, Смиттың жылдық қайта өндіріс туралы көзқарасы және оның салдарынан өнімді және өнімсіз еңбек арасындағы айырмашылығы, оның француз экономистерімен, яғни физиократтармен танысуынан және олардың ықпалынан туындаған. Адам Смит "Әдептік сезімдер теориясында" Францияға сапарынан бұрын жер иелерінің шектен тыс байлығын кедейлерге осы байлыққа қатысуға көмектесетін "көрінбейтін қол" ретінде қарастырған. "Халықтардың байлығында" бұл өнімсіз еңбектің тұтынуы ретінде көрінеді, ол байлықтың өсуін шектейді. Смиттың адам еңбегі – бірақ өнімсіз еңбек емес – байлықтың көзі деген көзқарасы, барлық тауарлар нақты еңбекке және өндірілген факторларға дейін келтірілуі мүмкін деген классикалық позицияны көрсетеді, бұл өз кезегінде еңбекке және бұрынғы факторларға дейін жетеді. Мысалы, кәсіпорында тазалау, тіркеу, бухгалтерлік есеп және жөндеу сияқты көптеген жұмыстар орындалуы керек еді, олар байлықты өндіруге және арттыруға тікелей үлес қоспады, яғни олар оған таза қосымша жасаумен байланысты емес. Басқаша айтқанда, мұндай жұмыстар кәсіпорын үшін таза шығын болды, оны барынша азайту қажет еді. Сонымен қатар, үй қызметшілері, әскерилер, мектеп мұғалімдері және т.б. сияқты толық кәсіптер де болды, олар қажет болса да, қоғамның материалдық байлығын арттыру мағынасында "өнімді" болып көрінбеді. Халықтың бір бөлігі байлықты тұтынып қана қоймай, оны жаратпады. Сондықтан экономикалық өсімді барынша арттыру үшін, жалпы ұлттық табыстың бір бөлігін тұтынатын, бірақ оған үлес қоспайтын "өнімсіз шығындарды" барынша азайту қажет еді; өнімді еңбекті барынша арттыру қажет болды. Әртүрлі экономикалық және моральдық аргументтер әртүрлі қызметтерден алынған табыстарды "өнімді" немесе "өнімсіз", "табыс еткен" немесе "табыс етпеген", "байлық жасайтын" немесе "байлық тұтынатын" деген негізде әділдеу немесе сынға алу үшін келтірілді.
The classical political economists, such as Adam Smith and David Ricardo, raised the economic question of which kinds of labour contributed to increasing society's wealth, as against activities which do not increase wealth. In the introduction to The Wealth of Nations, Smith spoke of the "annual labour" and "the necessaries and conveniences" a nation "annually consumes" before explaining that one of the two steps to increase wealth is reducing the amount of "unproductive labour". "Annual" and "annually" refer to a cyclical reproduction process; "unproductive labor" are commodities and services which are not inputs to the next economic cycle and are therefore lost to economic growth. In contrast, theories with no such time horizon tend to understand Smith's unproductive labor as referring to services, and productive labor as meaning vendible goods. Smith’s distinction between productive and unproductive labor corresponds to Sraffa’s (1960) distinction of basic and non basic goods, as basic goods re enter the productive process, whereas non basic goods are destined for consumption, with no value for reproduction. As Edwin Cannan observes, Smith’s view of annual reproduction and as a consequence the distinction of productive and unproductive labor stems from his meeting, and the influence of, the French economists have known as the Physiocrats. Before his visit to France in his Theory of Moral Sentiments Adam Smith sees the gluttony of the landlords as an "invisible hand" which helps the poor to partake in the landlord's wealth. In The Wealth of Nations, it is seen as the consumption of unproductive labor, limiting the growth of wealth. Smith's view that human labour – but not unproductive labour – is the source of wealth reflects the classical position that all commodities can be reduced to actual labour and produced inputs which in turn resolve into labour and former inputs. Within an enterprise, for example, there were many tasks that had to be performed, such as cleaning, record keeping, and bookkeeping, and repairs, which did not directly contribute to producing and increasing wealth in the sense of making a net addition to it – in other words, such tasks represented a net cost to the enterprise which had to be minimized. There were also whole occupations such as domestic servants, soldiers, schoolteachers, etc. which, although necessary, did not seem "productive" in the sense of increasing the material wealth of a society. Part of the population consumed wealth but did not create it. To maximize economic growth, therefore, "unproductive costs" which consumed part of the total national income rather than adding to it should be minimized; productive labor had to be maximized. Many different economic and moral arguments were made to either justify or else criticize the incomes gained from different activities, on the ground that they were "productive" or "unproductive", "earned" or "unearned", "wealth creating" or "wealth consuming".
Неоклассикалық экономика
Неоклассикалық экономикада өнімді және өнімді емес еңбек арасындағы айырмашылық көбінесе кездейсоқ және маңызсыз деп есептелді. Өндіріс факторларының барлығы (жер, еңбек және капитал) байлықты құрып, құн қосады; олардың барлығы "өнімді". Егер тауардың құны оның шекті пайдалылығымен анықталса, кейбір іс-әрекеттерді құн жасайтын, ал басқаларын жасайтын емес деп қарастыру – таза субъективті мәселе. Кез келген нәрсені өндіретін немесе табыс әкелетін кез келген іс-әрекет өндіріс және өнімді деп санауға болады, ал қалған жалғыз сұрақ – оның өнімділігі қаншалықты деңгейде. Бұл өндірілген өнімнің ақшалай құнын, оны өндіруге жұмсалған сағаттар санымен (немесе оны өндірген жұмысшылар санымен) салыстыру арқылы өлшенуі мүмкін. Бұл "шығыс/еңбек арақатынасы" деп аталады. Кейбір мамандар "жан басына шаққандағы ЖІӨ" арақатынасын да халықтың өнімділігінің көрсеткіші ретінде пайдаланады. Дегенмен, кез келген өнімнің құнын есептеу үшін құндылық туралы түсінік қажет, себебі бағалау принципін қолданбастан бағаларды (нақты немесе номиналды) салыстыру, топтау және жинақтау мүмкін емес. Барлық есептеулерде құндылық теориясы қарастырылады, сондықтан біз құндылық теңдестігін, салыстырмалы құндылықты, құндылықтың ауысуын, құндылықтың жоғалуын, құндылықтың сақталуын және жаңадан құрылған құндылықты тұжырымдық тұрғыдан ажыратуымыз керек. Осы мақсатта бағаларды білу жеткіліксіз, өйткені бағаларды белгілі бір топтарға бөлу және жіктеу шешімі бағалардан туындамайтын критерийлер мен бағалауларды қамтиды. Әсіресе ірі корпорацияларда басқарушылықтың басты мәселесі – қандай қызметтер құн қосады. Себебі құн қосатын қызметтер жалпы кірісті және пайда маржасын арттырады (ескеріңіз, "қосылған құн" ұғымы – материалдық шығындарды жалпы сату көлемінен шегергеннен кейінгі таза өнімнің немесе жалпы кірістің өлшемі). Егер мақсат акционерлердің құнын максималды деңгейге жеткізу болса, екі маңызды бағалау мәселесі туындайды. Біріншіден, өндірісте қолданылатын өндірістік активтердің нақты нарықтық бағасы жоқ, олар нарықтан алынып, сатуға ұсынылмайды. Олардың ең жақсысы – тарихи құны, бірақ бұл құн жаңа өндірілген өнімнің қорына қатысты емес. Өндірістік активтердің ағымдағы құнын оларды сатқанда немесе ауыстырғанда болатын бағаға сәйкес бағалауға болады. Екіншіден, өндірістік активтердің құнының өсуіне немесе төмендеуіне қандай факторлар ықпал етеді деген мәселе бар. "Құндылыққа негізделген басқару" деп аталатын бұл мәселелер нарықтық қосылған құн (MVA) және экономикалық қосылған құн (EVA) есептік концепцияларымен тәжірибелік тұрғыдан шешіледі. Бұл басқару стилі активтер мен қызметтердің максималды пайда табуға қалай үлес қосатынына ерекше назар аударады.
In neoclassical economics, the distinction between productive and unproductive labour was however rejected as being largely arbitrary and irrelevant. All the factors of production (land, labour and capital) create wealth and add value; they are all "productive". If the value of a good is just what somebody is its marginal utility, then regarding some activities as value creating and others not is a purely subjective matter; any activity which produces anything, or generates an income, could be considered production and productive, and the only question that remains is how productive it is. This could be measured by striking a ratio between the monetary value of output produced, and the number of hours worked to produce it (or the number of workers who produce it). This is called a "output/labour ratio". The ratio "GDP per capita" is also used by some as an indicator of how productive a population is. However, in calculating any output value, some concept of value is nevertheless required, because we cannot relate, group and aggregate prices (real or notional) at all without using a valuation principle. All accounting assumes a value theory, in this sense we always need to distinguish conceptually the definition of value equivalence, comparable value, value transfer, loss of value, conservation of value and newly created value. For this purpose, a knowledge of prices is ultimately not sufficient, since the decision to group and categorize prices in a certain way involves criteria and valuations which themselves cannot be derived from prices. A persisting management preoccupation, particularly in large corporations, also concerns the question of which activities of a business are value adding. The reason is simply that value adding activities boost gross income and profit margins (note that the "value added" concept is a measure of the net output, or gross income, after deduction of materials costs from the total sales volume). If the aim is to realise maximum shareholder value, two important valuation problems occur. Firstly, productive assets being used in production have no actual market price, being withdrawn from the market and not offered for sale. They have at best an historic cost, but this cost does not apply to inventories of new output produced. The current value of productive assets can therefore be estimated only according to a probable price that they would have, if they were sold, or if they were replaced. Secondly, there is the problem of what exactly the increases or decreases in the value of productive assets being held can be attributed to. In what has become popularly known as "value based management", these problems are pragmatically tackled with the accounting concepts of market value added (MVA) and economic value added (EVA). This style of management focuses very closely on how assets and activities contribute to maximum profit income.
Ұлттық есептер
Ұлттық есептер мен әлеуметтік есеп теориясында өнімді және өнімді емес еңбек ұғымдары белгілі бір дәрежеде сақталады. Бірінші себебі – егер біз бір елде бір жыл ішінде жаңадан туған өнімнің құнын бағалап, есепке алуды қаласақ, жаңа қосылған құн мен сақталған немесе ауыстырылған құн көздерін ажырата білуіміз керек. Яғни, бағалардың жиынтығын анықтау, топтастыру және есептеуге бағыт беретін құндылық теориясының қағидасы қажет. Егер өнімдер немесе табыс тек А мен В арасында алмасылса немесе ауыстырылса, онда жалпы өнімнің құны немесе жалғы табыс өспейді, тек олардың орны ауысып, қайта бөлінеді. Жалпы байлық өспейді, жаңа құндылық қосылмайды. Осыдан біздің кейбір қызметтер жаңа құндылықты қосады, ал кейбіреулері қоспайды деген қорытынды шығады. Екіншіден, өндірістің өзін операциялық статистикалық тұрғыдан қамту қажет, осы арқылы экономикадағы кірістерді, қызметтерді және мәмілелерді «өндіріс» саласына жатқызуға немесе «өндіріс» шеңберінен шығаруға болады. Демек, кейбір жұмыстар экономикалық мағынада бір нәрсе тудырады, ал басқалары тудырмайды. Жалпы алғанда, ұлттық есептер өндіріс туралы өте кең анықтама береді: ол резиденттік «институционалдық бірліктердің» (кәсіпорындар, мемлекеттік қызметтер, үй шаруашылықтары) өндіріс факторларын (жер, еңбек және капитал) біріктіріп, кірістерді өнімге айналдыратын кез келген қызмет ретінде қарастырылады. Бұл нарықтық өндірісті де, нарықтық емес өндірісті де қамтиды, егер ол табыс әкелсе. Кең анықтаманың артықшылығы – өндіріспен байланысты табыстың барлық ағындарын есепке алу мүмкіндігі (бірақ сонымен бірге көптеген ақысыз жұмыстар – үй шаруашылығы және ерікті еңбек – есепке алынбайды). Дегенмен, кейбір табыстар өндірістен шығарылып, байлықты ауыстыру ретінде қарастырылады. Ауыстыру – негізінен, қандай да бір тауар, қызмет немесе актив алмастырылмастан төленген төлем немесе алынған табыс ретінде анықталады, мысалы: мемлекеттік әлеуметтік жәрдемақылар. Қарыздар бойынша пайыздың кейбір түрлері, мүліктің кейбір жалдау ақысы және қаржылық активтер мен мүліктің капиталдық табысының көп бөлігі де шығарылады, олар іс жүзінде ауыстыру (өндіріс пен жаңа өнімнің құнымен байланысты емес кіріс және шығыс ағындары) немесе аралық шығыстар болып табылады. Үшіншіден, ұлттық есептер әр түрлі экономикалық секторлардың жалпы ұлттық өнімге немесе ұлттық табысқа қосқан үлесін көрсетеді. Бұл секторлар негізінен өніммен анықталады (мысалы, ауыл шаруашылығы, өңдеу өнеркәсібі, бизнес-қызметтер, мемлекеттік басқару). Сондықтан, белгілі бір дәрежеде, нақты өнім немесе қызмет өндіретін «өнімді» қызмет пен табыс әкелмейтін басқа коммерциялық немесе мемлекеттік қызметтерді ажыратуға болады. Қоғамда атқарылатын жұмыстың көп бөлігі ұлттық есептерге енгізілмейді, себебі ол ақысыз ерікті еңбек немесе ақысыз үй шаруашылығы еңбегі болып табылады. Бұл жұмыстың ақшалай құнын тек уақытты пайдалану туралы сараптама арқылы бағалауға болады. Осылайша, ұлттық есептердегі «өндіріс» анықтамасы ақшалай табыс әкелетін қызметтерге бағытталған.
In national accounts and social accounting theory the concepts of productive and unproductive labour do survive to some extent. The first reason is that if we want to estimate and account for the value of the net new output created by a country in a year, we must be able to distinguish between sources of new value added and conserved or transferred value. In other words, we need a value theoretic principle which guides us in relating, grouping and computing price aggregates. It is obvious that if products or incomes are merely exchanged or transferred between A and B, then the total product value, or total income, does not increase; all that has happened here is, that they have been shifted around, and redistributed. Total wealth has not increased, no new value was added. By implication, some activities add new value, others do not. Secondly, it is necessary to create an operational statistical coverage of production itself, which can be used to allocate incomes, activities and transactions in the economy as either belonging to "production", or falling outside "production". Thus, some work produces something in the economic sense, other work does not. In general, national accounts adopt a very wide definition of production; it is defined as any activity of resident "institutional units" (enterprises, public services, households) combining the factors of production (land, labour and capital) to transform inputs into outputs. This includes both market production as well as non market production, if it recognisably generates an income. The advantage of the wide definition is, that practically all flows of production related income can be captured (but at the same time a large amount of unpaid work housework and voluntary work is not accounted for). Nevertheless, some incomes are ruled out of production and regarded as transfers of wealth. A transfer is defined basically as a payment made or income received without providing any good, service or asset in return, for example: government benefits. Some forms of interest on loans, some property rents, and most capital gains on financial assets and property are also excluded, they are effectively transfers (flows of income and expenditure which are regarded as unrelated to production and to the value of new output) or intermediate expenditure. Thirdly, national accounts will show the contribution of different economic sectors to the total national product or national income. These sectors are mainly output defined (e. g. agriculture, manufacturing, business services, government administration). It is therefore possible to distinguish to some extent between "productive" activities producing some tangible product or service, and other commercial or government activities which do not (yet generate incomes). A large amount of work done in society is not captured in national accounts, because it is unpaid voluntary labour or unpaid household labour. The monetary value of this work can be estimated only from time use surveys. Thus, national accounting definitions of "production" are strongly biased towards activities which yield a money income.
Экологиялық сын
Экологиялық сын "өндіріс үшін өндіріс" деген ойсыз ұғымға баса назар аударады, неоклассикалық және марксистік "өнімділік" түсініктеріне де шабуыл жасайды. Неоклассикалық экономика кез келген нәрсенің құнын (демек, қызметтің шығындарын мен пайдасын) тек оның нақты немесе шартты бағасы болған жағдайда ғана түсіне алады делінеді. Алайда, физикалық және адам ресурстарының құны бағамен өлшенбейтін болуы мүмкін, ал оларды меншік құқығын заңдық түрде белгілеп, сауда нысанына айналдыру жер бетіндегі адам өміріне зиян келтіруі мүмкін. Қызметтердің баланста көрсетілмейтін, ең көп дегенде жарнама мен насихатта ғана кездесетін бағаланбаған шығындары мен пайдалары болуы мүмкін. Экологтар марксистік көзқарасты да жоққа шығарады, себебі ол капиталистік қоғамда экономикалық құндылықтың мәні мен көзі – тек адам еңбегінің уақыты деп тұжырымдайды. Тағы да, марксистер экономикалық құндылық туралы тым шектеулі түсінікпен жұмыс істейді делінеді. Бұл Маркстің өзінің маңызды тұжырымын естен кетіруге алып келеді, атап айтқанда, еңбекті пайдалануды байлық құрудың басты факторына айналдырған – Маркс емес, коммерциялық сауданың өркендеуі болды. Дегенмен, экологиялық тұрғыдан алғанда, болашақтың денсаулығы мен тұрақты биосфера үшін адамдар мен ресурстарды бағалаудың жаңа жүйесін қабылдау қажет. Бұл сынның мәні этикалық: барлық экономикалық теориялар барлық адамның өмір сүретін ортаны дұрыс басқаруды қамтамасыз ететін тиісті нормаларды ұсынбайды. Нарық келісім-шарт заңдарынан басқа моральдық нормаларды өзімен бірге бермейді. "Өнімділік" ұғымын жетілдіру үшін жаңа мораль, адам мен оның қоршаған ортасына жаңа көзқарас қажет, соның арқасында зиянды экономикалық қызметтің жолы кесіліп, пайдалы баламалар қолдауға ие болады. Экологтар әдетте "жақсы" және "жаман" нарықтық сауда мен өндірісті ажыратады. Кейбіреулері капитализмнің "жасылға айналуы" (экологиялық таза өндіріс) мүмкін деп санайды және капитализм советтік үлгідегі социализмге қарағанда "таза" деп есептейді. Басқалары капитализмнің табиғатынан туындаған себептерге байланысты "жасылға айнала" алмайды деп ойлайды; егер есеп айырысу жеке шығындар мен жеке пайдаға негізделсе, көптеген "сыртқы әсерлер" (экстерналитеттер) ескерілмейді, ал қоршаған ортаға зиянды әсерді заңдық шектеулер мен салық салу ғана біршама азайта алады.
The ecological critique focuses on mindless "production for production's sake", attacking both the neoclassical notion and the Marxist concept of "productiveness". It is argued neoclassical economics can understand the value of anything (and therefore the costs and benefits of an activity) only if it has a price, real or imputed. However, physical and human resources may have a value which cannot be expressed in price terms, and to turn them into an object of trade via some legal specification of property rights may be harmful to human life on earth. Activities may have non priced costs and benefits which never feature on the balance sheet, at most in propaganda and advertising. The Marxian view is also dismissed by ecologists, because it argues only human labour time is the substance and source of economic value in capitalist society. Again, it is argued a very restricted idea of economic value is being operated with by Marxists. In part, this misses Marx's own point, namely that it was not him, but the growth of commercial trade which made labour exploitation the fulcrum of wealth creation. Nevertheless, the ecological argument is that for the sake of a healthy future and a sustainable biosphere, a new valuation scheme for people and resources needs to be adopted. The core of this critique is clearly an ethical one: all the existing economic theories provide no healthy norms that would ensure correct stewardship for the environment in which all people have to live. Markets provide no moral norms of their own apart from the law of contract. To develop a better concept of "productiveness" would require a new morality, a new view of human beings and the environment in which they live, so that harmful economic activity can be outlawed, and healthy alternatives promoted. Ecologists typically distinguish between "good" and "bad" market trade and production. Some believe capitalism can "go green" (producing in an environmentally friendly way), and that capitalism is "cleaner" than Soviet type socialism. Others think that capitalism cannot "go green" because of the nature of the beast; so long as human accounting is done in terms of private costs and private profits, many "external effects" (externalities) will be disregarded, and at most legal restrictions and taxation can limit the environmental damage somewhat.