Кіріспе

Өндірістік және өнімсіз еңбек ұғымдары негізінен 18-шы және 19-шы ғасырларда классикалық саяси экономикада қолданылған, және қазіргі заманғы басқару талқылауларында, экономикалық әлеуметтануда және марксистік немесе марксистік экономикалық талдауда белгілі бір деңгейде сақталып келеді. Бұл ұғымдар КСРО-да және басқа да кеңестік үлгідегі қоғамдарда ұлттық есептерді құруға зор ықпал етті (Материалдық өнім жүйесін қараңыз).

Классикалық саяси экономика

Адам Смит пен Дэвид Рикардо сияқты классикалық саяси экономистер, қоғамның байлығын арттырмайтын қызметтерге қарағанда, қандай еңбек түрлері байлықты арттыруға үлес қосатыны туралы экономикалық сұрақ көтерді. "Халықтардың байлығы" кітабына кіріспеде Смит "жылдық еңбек" және ұлт "жыл сайын тұтынатын" "қажетті заттар мен ыңғайлылықтар" туралы айтты, содан кейін байлықты арттырудың екі қадамының бірі – "өнімсіз еңбек" көлемін азайту екенін түсіндірді. "Жылдық" және "жыл сайын" циклдық қайта өндіріс процесін білдіреді; "өнімсіз еңбек" – келесі экономикалық циклға енбейтін тауарлар мен қызметтер, демек экономикалық өсім үшін жоғалады. Керісінше, мұндай уақыт горизонты жоқ теориялар Смиттың өнімсіз еңбегін қызметтерге, ал өнімді еңбекті сатуға болатын тауарларға қатысты деп түсінуге бейім. Смиттың өнімді және өнімсіз еңбек арасындағы айырмашылығы Sraffa (1960) негізгі және негізгі емес тауарлардың айырмашылығына сәйкес келеді, себебі негізгі тауарлар өндіріс процесіне қайта кіреді, ал негізгі емес тауарлар тұтынуға бағытталған, олардың қайта өндіріс үшін құндылығы жоқ. Эдвин Каннанның айтуынша, Смиттың жылдық қайта өндіріс туралы көзқарасы және оның салдарынан өнімді және өнімсіз еңбек арасындағы айырмашылығы, оның француз экономистерімен, яғни физиократтармен танысуынан және олардың ықпалынан туындаған. Адам Смит "Әдептік сезімдер теориясында" Францияға сапарынан бұрын жер иелерінің шектен тыс байлығын кедейлерге осы байлыққа қатысуға көмектесетін "көрінбейтін қол" ретінде қарастырған. "Халықтардың байлығында" бұл өнімсіз еңбектің тұтынуы ретінде көрінеді, ол байлықтың өсуін шектейді. Смиттың адам еңбегі – бірақ өнімсіз еңбек емес – байлықтың көзі деген көзқарасы, барлық тауарлар нақты еңбекке және өндірілген факторларға дейін келтірілуі мүмкін деген классикалық позицияны көрсетеді, бұл өз кезегінде еңбекке және бұрынғы факторларға дейін жетеді. Мысалы, кәсіпорында тазалау, тіркеу, бухгалтерлік есеп және жөндеу сияқты көптеген жұмыстар орындалуы керек еді, олар байлықты өндіруге және арттыруға тікелей үлес қоспады, яғни олар оған таза қосымша жасаумен байланысты емес. Басқаша айтқанда, мұндай жұмыстар кәсіпорын үшін таза шығын болды, оны барынша азайту қажет еді. Сонымен қатар, үй қызметшілері, әскерилер, мектеп мұғалімдері және т.б. сияқты толық кәсіптер де болды, олар қажет болса да, қоғамның материалдық байлығын арттыру мағынасында "өнімді" болып көрінбеді. Халықтың бір бөлігі байлықты тұтынып қана қоймай, оны жаратпады. Сондықтан экономикалық өсімді барынша арттыру үшін, жалпы ұлттық табыстың бір бөлігін тұтынатын, бірақ оған үлес қоспайтын "өнімсіз шығындарды" барынша азайту қажет еді; өнімді еңбекті барынша арттыру қажет болды. Әртүрлі экономикалық және моральдық аргументтер әртүрлі қызметтерден алынған табыстарды "өнімді" немесе "өнімсіз", "табыс еткен" немесе "табыс етпеген", "байлық жасайтын" немесе "байлық тұтынатын" деген негізде әділдеу немесе сынға алу үшін келтірілді.

Неоклассикалық экономика

Неоклассикалық экономикада өнімді және өнімді емес еңбек арасындағы айырмашылық көбінесе кездейсоқ және маңызсыз деп есептелді. Өндіріс факторларының барлығы (жер, еңбек және капитал) байлықты құрып, құн қосады; олардың барлығы "өнімді". Егер тауардың құны оның шекті пайдалылығымен анықталса, кейбір іс-әрекеттерді құн жасайтын, ал басқаларын жасайтын емес деп қарастыру – таза субъективті мәселе. Кез келген нәрсені өндіретін немесе табыс әкелетін кез келген іс-әрекет өндіріс және өнімді деп санауға болады, ал қалған жалғыз сұрақ – оның өнімділігі қаншалықты деңгейде. Бұл өндірілген өнімнің ақшалай құнын, оны өндіруге жұмсалған сағаттар санымен (немесе оны өндірген жұмысшылар санымен) салыстыру арқылы өлшенуі мүмкін. Бұл "шығыс/еңбек арақатынасы" деп аталады. Кейбір мамандар "жан басына шаққандағы ЖІӨ" арақатынасын да халықтың өнімділігінің көрсеткіші ретінде пайдаланады. Дегенмен, кез келген өнімнің құнын есептеу үшін құндылық туралы түсінік қажет, себебі бағалау принципін қолданбастан бағаларды (нақты немесе номиналды) салыстыру, топтау және жинақтау мүмкін емес. Барлық есептеулерде құндылық теориясы қарастырылады, сондықтан біз құндылық теңдестігін, салыстырмалы құндылықты, құндылықтың ауысуын, құндылықтың жоғалуын, құндылықтың сақталуын және жаңадан құрылған құндылықты тұжырымдық тұрғыдан ажыратуымыз керек. Осы мақсатта бағаларды білу жеткіліксіз, өйткені бағаларды белгілі бір топтарға бөлу және жіктеу шешімі бағалардан туындамайтын критерийлер мен бағалауларды қамтиды. Әсіресе ірі корпорацияларда басқарушылықтың басты мәселесі – қандай қызметтер құн қосады. Себебі құн қосатын қызметтер жалпы кірісті және пайда маржасын арттырады (ескеріңіз, "қосылған құн" ұғымы – материалдық шығындарды жалпы сату көлемінен шегергеннен кейінгі таза өнімнің немесе жалпы кірістің өлшемі). Егер мақсат акционерлердің құнын максималды деңгейге жеткізу болса, екі маңызды бағалау мәселесі туындайды. Біріншіден, өндірісте қолданылатын өндірістік активтердің нақты нарықтық бағасы жоқ, олар нарықтан алынып, сатуға ұсынылмайды. Олардың ең жақсысы – тарихи құны, бірақ бұл құн жаңа өндірілген өнімнің қорына қатысты емес. Өндірістік активтердің ағымдағы құнын оларды сатқанда немесе ауыстырғанда болатын бағаға сәйкес бағалауға болады. Екіншіден, өндірістік активтердің құнының өсуіне немесе төмендеуіне қандай факторлар ықпал етеді деген мәселе бар. "Құндылыққа негізделген басқару" деп аталатын бұл мәселелер нарықтық қосылған құн (MVA) және экономикалық қосылған құн (EVA) есептік концепцияларымен тәжірибелік тұрғыдан шешіледі. Бұл басқару стилі активтер мен қызметтердің максималды пайда табуға қалай үлес қосатынына ерекше назар аударады.

Ұлттық есептер

Ұлттық есептер мен әлеуметтік есеп теориясында өнімді және өнімді емес еңбек ұғымдары белгілі бір дәрежеде сақталады. Бірінші себебі – егер біз бір елде бір жыл ішінде жаңадан туған өнімнің құнын бағалап, есепке алуды қаласақ, жаңа қосылған құн мен сақталған немесе ауыстырылған құн көздерін ажырата білуіміз керек. Яғни, бағалардың жиынтығын анықтау, топтастыру және есептеуге бағыт беретін құндылық теориясының қағидасы қажет. Егер өнімдер немесе табыс тек А мен В арасында алмасылса немесе ауыстырылса, онда жалпы өнімнің құны немесе жалғы табыс өспейді, тек олардың орны ауысып, қайта бөлінеді. Жалпы байлық өспейді, жаңа құндылық қосылмайды. Осыдан біздің кейбір қызметтер жаңа құндылықты қосады, ал кейбіреулері қоспайды деген қорытынды шығады. Екіншіден, өндірістің өзін операциялық статистикалық тұрғыдан қамту қажет, осы арқылы экономикадағы кірістерді, қызметтерді және мәмілелерді «өндіріс» саласына жатқызуға немесе «өндіріс» шеңберінен шығаруға болады. Демек, кейбір жұмыстар экономикалық мағынада бір нәрсе тудырады, ал басқалары тудырмайды. Жалпы алғанда, ұлттық есептер өндіріс туралы өте кең анықтама береді: ол резиденттік «институционалдық бірліктердің» (кәсіпорындар, мемлекеттік қызметтер, үй шаруашылықтары) өндіріс факторларын (жер, еңбек және капитал) біріктіріп, кірістерді өнімге айналдыратын кез келген қызмет ретінде қарастырылады. Бұл нарықтық өндірісті де, нарықтық емес өндірісті де қамтиды, егер ол табыс әкелсе. Кең анықтаманың артықшылығы – өндіріспен байланысты табыстың барлық ағындарын есепке алу мүмкіндігі (бірақ сонымен бірге көптеген ақысыз жұмыстар – үй шаруашылығы және ерікті еңбек – есепке алынбайды). Дегенмен, кейбір табыстар өндірістен шығарылып, байлықты ауыстыру ретінде қарастырылады. Ауыстыру – негізінен, қандай да бір тауар, қызмет немесе актив алмастырылмастан төленген төлем немесе алынған табыс ретінде анықталады, мысалы: мемлекеттік әлеуметтік жәрдемақылар. Қарыздар бойынша пайыздың кейбір түрлері, мүліктің кейбір жалдау ақысы және қаржылық активтер мен мүліктің капиталдық табысының көп бөлігі де шығарылады, олар іс жүзінде ауыстыру (өндіріс пен жаңа өнімнің құнымен байланысты емес кіріс және шығыс ағындары) немесе аралық шығыстар болып табылады. Үшіншіден, ұлттық есептер әр түрлі экономикалық секторлардың жалпы ұлттық өнімге немесе ұлттық табысқа қосқан үлесін көрсетеді. Бұл секторлар негізінен өніммен анықталады (мысалы, ауыл шаруашылығы, өңдеу өнеркәсібі, бизнес-қызметтер, мемлекеттік басқару). Сондықтан, белгілі бір дәрежеде, нақты өнім немесе қызмет өндіретін «өнімді» қызмет пен табыс әкелмейтін басқа коммерциялық немесе мемлекеттік қызметтерді ажыратуға болады. Қоғамда атқарылатын жұмыстың көп бөлігі ұлттық есептерге енгізілмейді, себебі ол ақысыз ерікті еңбек немесе ақысыз үй шаруашылығы еңбегі болып табылады. Бұл жұмыстың ақшалай құнын тек уақытты пайдалану туралы сараптама арқылы бағалауға болады. Осылайша, ұлттық есептердегі «өндіріс» анықтамасы ақшалай табыс әкелетін қызметтерге бағытталған.

Экологиялық сын

Экологиялық сын "өндіріс үшін өндіріс" деген ойсыз ұғымға баса назар аударады, неоклассикалық және марксистік "өнімділік" түсініктеріне де шабуыл жасайды. Неоклассикалық экономика кез келген нәрсенің құнын (демек, қызметтің шығындарын мен пайдасын) тек оның нақты немесе шартты бағасы болған жағдайда ғана түсіне алады делінеді. Алайда, физикалық және адам ресурстарының құны бағамен өлшенбейтін болуы мүмкін, ал оларды меншік құқығын заңдық түрде белгілеп, сауда нысанына айналдыру жер бетіндегі адам өміріне зиян келтіруі мүмкін. Қызметтердің баланста көрсетілмейтін, ең көп дегенде жарнама мен насихатта ғана кездесетін бағаланбаған шығындары мен пайдалары болуы мүмкін. Экологтар марксистік көзқарасты да жоққа шығарады, себебі ол капиталистік қоғамда экономикалық құндылықтың мәні мен көзі – тек адам еңбегінің уақыты деп тұжырымдайды. Тағы да, марксистер экономикалық құндылық туралы тым шектеулі түсінікпен жұмыс істейді делінеді. Бұл Маркстің өзінің маңызды тұжырымын естен кетіруге алып келеді, атап айтқанда, еңбекті пайдалануды байлық құрудың басты факторына айналдырған – Маркс емес, коммерциялық сауданың өркендеуі болды. Дегенмен, экологиялық тұрғыдан алғанда, болашақтың денсаулығы мен тұрақты биосфера үшін адамдар мен ресурстарды бағалаудың жаңа жүйесін қабылдау қажет. Бұл сынның мәні этикалық: барлық экономикалық теориялар барлық адамның өмір сүретін ортаны дұрыс басқаруды қамтамасыз ететін тиісті нормаларды ұсынбайды. Нарық келісім-шарт заңдарынан басқа моральдық нормаларды өзімен бірге бермейді. "Өнімділік" ұғымын жетілдіру үшін жаңа мораль, адам мен оның қоршаған ортасына жаңа көзқарас қажет, соның арқасында зиянды экономикалық қызметтің жолы кесіліп, пайдалы баламалар қолдауға ие болады. Экологтар әдетте "жақсы" және "жаман" нарықтық сауда мен өндірісті ажыратады. Кейбіреулері капитализмнің "жасылға айналуы" (экологиялық таза өндіріс) мүмкін деп санайды және капитализм советтік үлгідегі социализмге қарағанда "таза" деп есептейді. Басқалары капитализмнің табиғатынан туындаған себептерге байланысты "жасылға айнала" алмайды деп ойлайды; егер есеп айырысу жеке шығындар мен жеке пайдаға негізделсе, көптеген "сыртқы әсерлер" (экстерналитеттер) ескерілмейді, ал қоршаған ортаға зиянды әсерді заңдық шектеулер мен салық салу ғана біршама азайта алады.