Кіріспе

Нигериядағы әкімшілік аймақ

Шығыс аймағы – 1954 жылы Оңтүстік Нигерия колониясының бөлінуінен бастау алған Нигериядағы әкімшілік аймақ. Оның алғашқы астанасы Калабар қаласы болды. Кейіннен астана Энугуға, ал екінші астана Умуахиаға көшірілді. 1967 жылы аймақ ресми түрде үш жаңа штатқа бөлінді: Шығыс Орталық штаты, Риверс штаты және Оңтүстік-Шығыс штаты. Шығыс Орталық штатының астанасы Энугу болды, қазір ол Энугу штатының құрамына кіреді. Аймақта іріктері үшінші, төртінші және бесінші орында тұрған үлкен этникалық топтар, оның ішінде игбо, ибибио және ижав тайпалары өмір сүрді. Бұл аймақ кейін Биафра мемлекетіне айналды, ол 1967 жылдан 1970 жылға дейін көтеріліс жасады.

География

Нигерияның шығыс аймағы географиялық тұрғыдан Оңтүстік-Шығыс Нигерияда орналасқан. Батысында Нигер өзенімен шектеседі және солтүстікте Нигерияның Солтүстік аймағымен әкімшілік және мәдени шекарасы бар. Шығыс шекарасы Нигерия мен Камерун шекарасы аралығында жатыр, ал оңтүстік жағалауы Гвинея шығанағымен шектеседі. Аймақтың жалпы ауданы шамамен 29400 шаршы миль (76,146 км²) құрады. 1965 жылы аймақта он екі миллион адам тұрды, ал Оверри және Аннангтар қоныстанған аймақтар Батыс Африкадағы ең тығыз қоныстанған жерлердің бірі болды. Авка аймағы да топырақ эрозиясынан зардап шекті. Аймақта үш түрлі өсімдік жамылғысы болды. Оңтүстік жағалау аймағында мангр тоғайлары мен тасқын су жолдары басым. Тоғайдың солтүстігінде тропикалық жаңбырлы орман орналасқан, бірақ уақыт өте келе орманның көптеген жапырақты ағаштары пальма өсіру үшін кесілді. Аймақтың ең солтүстік бөлігінде Гвинея саваннасы жатыр. Аймақтағы маңызды өзендерге Нигер дельтасы жүйесінің өзендері жатады, мысалы Куа Ибо, Кросс, Ораши және Имо өзендері. Солтүстік-шығыстағы Обуду үстірті және Камерунмен шығыс шекарасындағы Обан мен Иком төбелері аймақтағы жоталардың бірі болды.

Колониялық билік

1849 жылы Фернандо Поның губернаторы Джон Бикрофт Бенин және Биафра шығанақтары үшін британдық консулдық агенті болып тағайындалды. Бикрофт ескі және Жаңа Калабар порттарында, сондай-ақ Бенин, Бонни, Бимбия және Камерун порттарындағы резиденттер мен британдық сауда фирмалары арасындағы сауданы реттеуге жауапты болды. Порттардағы сауданың өсуі бірнеше еуропалық фирманы Онитшада сауда бекеттерін салуға итермеледі. 1879 жылы көптеген фирмалар бірігіп, Біріккен Африка компаниясын құрды және 1885 жылы оларға жағалау протекторатын басқаруға чартер берілді. 1884 жылы Бенин және Биафра шығанақтары үшін британдық агенттің штаб-пәтері Фернандо Подан Калабарға көшірілді, ал 1890 жылы Мұнай өзендері протектораты, кейін Нигер жағалауы протектораты деп аталды, құрылды. Оңтүстік Нигерия протектораты 1932 жылы құрылды және 1914 жылға қарай британдық отарлық билік Оңтүстік Нигерия протекторатындағы көптеген әкімшілік бөлімдерін құрды. 1939 жылы Оңтүстік провинция Батыс және Шығыс провинцияларына бөлінді. Соғыс кезеңінде провинцияларға персонал жетіспеуіне байланысты көбірек өкілеттік берілді. Тарихи тұрғыдан алғанда, Шығыс Нигерияның тұрғындары жеке және демократиялық мәдениетке ие болды. Әкімшілік бөлімдердегі тікелей емес билікті орнату үшін британдықтар дәстүрлі ауыл басшыларының өкілеттіктерін олардың дәстүрлі, отарлық емес міндеттерінен тыс кеңейтуге бейімділік танытты. Британ саудагерлерімен қатар христиан миссионерлері де аймақта миссиялық базаларды құрды. 1846 жылы Хоуп Мастертон Уодделл Шотландия шіркеуінің миссиясының бөлімшесін құрды. CMS-тің Ажайи Кроутер Онитшада Нигер бөлімін құрды, ал одан кейін Католик шіркеуі де келді. Бұл миссиялар тұрғындардың арасында, соның ішінде Боннидің Джеймс Бойлі, Сент-Джеймс соборындағы дін қызметкері сияқты жандарды өздеріне тартты.

Мәдениет

Екінші дүниежүзілік соғыстан бұрын Шығыс Нигерияда Порт-Харкорт және Энугу (Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін құрылған), Калабар, Уйо, Икот Экпен, Онитша және Аба секілді бес ірі қала болды. Халықтың көп бөлігі шағын қауымдар мен елді мекендерде тұрды. Сауданың өркендеуі ер адамдардың жұмыс іздеу және сауда жасау үшін қалаларға қоныс аударуына себеп болды, бірақ Рождество және басқа да мерекелерде олар әдетте үйлеріне оралып қалатын. Олар сондай-ақ туған ауылдарында отбасылық үйлер салды. Көптеген ауылдарда дәстүрлі билік отбасының ең үлкен мүшесіне, таққа мұрагерлікке кезекте тұрған немесе басқа лауазым иелеріне төлем жасаған бай адамға берілетін. Эфиктер мен Ибибио тайпалары арасында маска кигізіп жүретін құпия қоғамдар маңызды әлеуметтік және тәртіп сақтаушы рөл атқарды. Бұл қоғамдар қарызкорларды бақылауда ұстады және жергілікті мерекелерде маңызды рөл ойнады. Аймақтың көптеген бөліктерінде борыштарды және қалың мал төлемін реттеу үшін жергілікті соттарды пайдалану маңызды әлеуметтік институттар болып табылды. Би және спорт та Шығыс аймағында маңызды әлеуметтік элементтер еді. Футбол сәуірден қарашаға дейін ойналды. Спортты Нигерия Футбол қауымдастығының аймақтық бөлімшесі және жеңіл атлетика қауымдастығы басқарды. Эммануэль Ифеаджуна 1954 жылы Ванкуверде өткен Британ империясы ойындарында биік секіруден алтын медаль жеңіп алды.

Демография

Шығыс аймақта этникалық құрамы алуан түрлі халық қоныстанды. Аймақтағы ең ірі этникалық топ – игболар. Игболардың дәстүрлі қоғамы демократиялық және жекелеген адамгершілікке негізделген, атақ, байлық және жас – ықпалдылығының басты өлшемдері болды. Отаршылдық кезеңде игболар Ұлыбританияның Батыс Африкасының басқа аймақтарына тарады, бастапқыда саудагерлер мен жұмысшылар болып жұмыс істеді, содан кейін Лагос және басқа да қалалық аудандарда шағын кәсіпорындар ашты. Ибибио және ефиктер Уйо, Опобо, Калабар, Энионг, Экет, Крик Таун, Дьюк Таун, Ескі қала және Икот Экпене аудандарында тұрды. Отарлық алдындағы және отарлық кезеңде ефиктер Крос өзені бойындағы сауда орындарын, Калабар портына дейін бақылады. Нигер дельтасының басқа этникалық топтарына Опобо, Бонни, Дегема, Окрика, Бугума, Брасс және Абонемада тұратын ижау тілді халық кіреді. Ижаулардың басшылық дәстүрі айқын болды. Аймақтағы басқа топтар: Икот Экпененің аннангтары, якурр, бахумоно, орон, огони және экои.

Экономика

Шығыс Нигерия экономикасында пальма өнімдері сату маңызды рөл атқарды. Бұл өңірде өсіп-өспегенімен, пальма ағашы ауылдардағы үйлердің шатырларын жабуға қажетті жапырақтарды, пальма шарабын ішуге және пальма ядроларын шетелдік валюта табуға мүмкіндік берді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін пальма өнімдерінің бағасы күрт өсті, 1954 жылы 54 миллион фунт кіріс әкелді. Дегенмен, 1950 жылдардың ортасына қарай бағалар тұрақталды. Ямс егу және балық аулаумен айналысатын көптеген тұрғындар үшін шаруашылық және ауыл шаруашылығындағы жұмыс табыстың маңызды көзі болды. 1960 жылдары үкімет ақшалай дақылдардың өндірісін арттыру мақсатында каучук, какао және пальма плантацияларын дамытуға көмектесті. Ауыл шаруашылығын ынталандыру үшін үкімет Охажи, Игбариам, Боки, Улонна, Эрей, Узо Увани және Эгбемада шаруашылық белімдерін құрды. Тауар саудасы да аймақтық экономиканың маңызды бөлігі болды. 1954 жылы аймаққа импорт жылына шамамен 25 миллион фунтқа бағаланып, бірнеше еуропалық фирмалар арқылы елге әкелінді, бірақ аймақтағы мыңдаған саудагерлер таратып сатты. Кептірілген балық, мотор бөліктері, тоқыма сияқты импортталған тауарлармен сауда, жергілікті азық-түлікпен саудаға қатар жүрді. Өнеркәсіп саласында Нигериялық көмір корпорациясы басқаратын Энугу көмір шахтасы және Нигерстилдің сталь қалдықтарынан жұмсақ болат шығаратын прокатный цехы 1963 жылы Батыс Африкадағы сирек көмір шахталары мен болат зауыттарының бірі болды. NCNC басқарған үкімет кезінде Нкалагуда цемент зауыты, Нигериялық сыра зауыттары Абада тоқ зауытын, ал Порт-Харкортта темекі және шыны жасау зауыты салынды. 1937 жылы Shell D'Archy бастаған аймақтағы мұнай өндірісі 1957 жылға дейін коммерциялық көлемде өнім бермеді. Бірақ 1965 жылға қарай мұнай табыстың үміт беретін көзіне айналды.

Заңды корпорациялар

Сауда және пальма ядросынан түсетін табысты басқару міндеті Шығыс Нигерияның сауда кеңесіне және Шығыс Нигерияның қаржы корпорациясына жүктелді. Шығыс Нигерияның сауда кеңесі 1954 жылы құрылып, аймақтың ақшалай немесе экспорттық дақылдарын басқару жауапкершілігі берілді. Кеңес пальма өнімдерін еркін май қышқылдарының мөлшеріне қарай санатқа бөліп, содан кейін әр санатқа өндіруші бағасын белгілейтін. Кеңес лицензияланған сатып алу агенттерін пайдалану арқылы экспортқа тағайындалған пальма майын және ядроларын сатып алады және өнімді экспорт үшін порттарға жеткізеді. Экспорттық өнімдерді сатудан түскен пайданың көп бөлігі Шығыс Нигерияның даму корпорациясына аударылады. Даму корпорациясы пионерлік май зауыттарын салу және какао, жаңғақ, резеңке және кокос сияқты басқа экспорттық дақылдарды дамыту арқылы экспорттық нарықтар үшін сапалы пальма ядроларын өндіруге қатысты. Сондай-ақ, Абакалики және Огоджада күріш өсіру де ынталандырылды.

Көлік

Қоғамдық даму 1950 жылдары NCNC жетекшілігімен құрылған Шығыс аймақтық үкіметінің бастамаларының бірі болды және бұл тіркес ауылдар мен қалалардағы тұрғындардың арасында кең таралған. Қоғамдық даму министрлігінің бастамаларының бір бөлігі латерит және топырақ жолдарды жасау үшін жерді тазалау болды. 1955 жылы шамамен 12 875 км жол тазартылды, бірақ оның 10% - ғана асфальтталды. Көптеген саяхатшылар қалалар арасында "Құдайдың уақыты ең жақсы" немесе "Еңбексіз жеміс болмайды" сияқты ұрандар жазылған жүк көліктерін пайдаланды. Аймақтың оңтүстік бөлігінде, қайыңды су жолдары мен батпақтар өсімдіктердің басым бөлігін құрайтын жерлерде, тасымалдау үшін баржалар мен өзен кемелері қолданылды. Нигерия темір жолы аймақ бойынша Энугу, Умуахиа, Аба және Порт-Харкорт қалаларынан өтеді. Темір жол құрылысы 1913 жылы басталып, 1919 жылы аяқталды. 1926 жылы бұл желі Кадунаға дейін созылды. Порт-Харкорт порты 1950 жылдары Нигериядағы екінші ірі порт болды. 1954 жылы ол 54 миллион долларлық импорт пен экспортты өңдеді, ал Калабардағы кемежай 11 миллион долларлық тауарды өңдеді.

Үкімет және саясат

Алғашқы республика кезінде Нигерия сияқты аймақта премьер-министр атқару билігін басқарған, екі палаталы парламенттік үкімет жүйесі қолданылды. Губернатордың номиналды лауазымы болды, бірақ ол премьер-министрге бағынышты еді. Аймақтық үкіметтен өзге, Шығыс Нигерияда да ағылшын үлгісіндегі жергілікті басқару жүйесі болды. Бұл жүйеде басқарудың үш деңгейі қарастырылды: округтер мен қалалық округтер, муниципалитеттер және жергілікті кеңестер.

Тарих

1948 жылы Африкалықтар басымдық құрған үкіметтік институт – Шығыс аймақтық ассамблея құрылды, оның заңдарды талқылауға, бірақ қабылдауға құқығы болмады. Онда 15 тағайындалған африкалық мүше және 14 тағайындалған еуропалық лауазымды тұлға болды. 1951 жылы Макферсон Конституциясы қабылдануынан кейін аймақтық ассамблея заңнамалық және қаржылық өкілеттіктерге ие болды. Сонымен қатар, ассамблея мүшелерінің саны 80 сайланған африкалық мүше, үш арнайы мүше және бес лауазымды тұлғаға дейін ұлғайтылды. 1951 жылғы сайлауда NCNC басымдыққа ие болғанымен, партия ұйымы аса күшті болған жоқ, себебі партия штаб-пәтері Лагоста орналасқан және оның басшысы аймақта сайлауға қатыспады. Палатаға сайланған көптеген мүшелер бұрын тәуелсіз кандидаттар болған және сайлаудан кейін ғана NCNC-ге қосылып, саяси қолдау алды. 1953 жылғы дағдарыстан кейін партия ұйымы нығайтылды және 1953 жылы өткізілген жаңа сайлауда, онда NCNC басшысы Азикиве қатысты, партия шешуші жеңіске жетті. Аймақтағы жергілікті билік өкілдігінің тарихы үш кезеңнен тұрады. Бірінші кезең – колониялық үкімет тарапынан тағайындалған көптеген жарғылық басшылар арқылы. Бірақ 1929 жылғы Аба көтерілісінен кейін бұл жүйе біртіндеп жергілікті билік әкімшілігіне, яғни қауымдастықтың ішіндегі үлкендерге жол берді. Бұл жүйе Солтүстік Нигериядағыдай күшті емес еді. 1950 жылдары Англия үлгісіндегі округтік, аудандық және округтік кеңестерді қамтитын жергілікті басқару жүйесі енгізілді.

Білім

Ауылдағы мектеп қоғамның маңызды бір бөлігі болды. Қоғамның жергілікті және шетелдегі мүшелері мектеп ғимараттарының салынуына өз еріктерімен қаржылай көмек көрсетті. Бай немесе жалақы алатын отбасы мүшелері жас туыстарындарының білімін демеуге шақырылды. 1956 жылы шамамен алты мың бастауыш мектеп және елу төрт орта мектеп болды. Көптеген орта мектептерді ерікті ұйымдар мен христиандық миссиялар басқарды, ал кейбір мектептер миссия мүшелерінің құрметіне аталды, мысалы Хоуп Уэдделл оқу орталығы, Деннис Мемориалы (Онитша), Корнелия Коннелли (Уйо) және Кроутер Мемориалы (Порт-Харкорт). Білім беру 1950-ші жылдардың соңы мен 1960-шы жылдардың басында басты мақсатқа айналды, аймақтық үкімет кейде бюджетінің үштен бірін білім беруге жұмсады. Бұл қарсының жартысы мектептерді басқаратын ұйымдарға берілетін субсидия ретінде және барлық балаларға арналған бастауыш білім беру бағдарламасын іске асыру үшін қолданылды. Шіркеу халықтың білім алуына зор үлес қосты, Шотландия миссиясы шіркеуі (кейін Нигерия Пресвитериан шіркеуі) арқылы доктор Э. Н. Амаку, Нтиёнг У. Акпан, соткер Егберт Удо Удома сияқты тұлғалар осы миссияда білім алды. Нигерияның Нсукка университеті аймақтық үкімет тарапынан құрылды. Ал Үмдікеде ауыл шаруашылығы бойынша оқу және зерттеу орталығы болды.