Кіріспе

Кантабри (, Kantabroi) немесе Ежелгі кантабрийлер – б.з.б. бірінші мыңжылдықтың екінші жартысында ежелгі Иберияның солтүстік жағалау аймағында өмір сүрген римге дейінгі халық және ірі тайпалық одақ. Бұл халықтар мен олардың жерлері 19 жылы Кантабрия соғыстарынан кейін Hispania Tarraconensis Рим провинциясының құрамына енді.

Атауы

Кантабри – жергілікті атаудың латыншаланған түрі, шамамен «Тау халқы» деген мағынаны білдіреді және ежелгі лигурия тіліндегі *cant («тау») түбірінен туындаған. Жоғары және Соңғы Орта ғасырларда, сондай-ақ қазіргі заманда бұл атау көбінесе басктарды білдіреді.

География

Кантабрия, кантабр тайпасының жері, бастапқыда Испанияның Атлантикалық жағалауының солтүстік биік жазықтарының көп бөлігін, оның ішінде қазіргі Кантабрия провинциясының толық аумағын, шығыс Астурияны, Кастилия және Леонның жақын орналасқан таулы аймақтарын, Паленсия провинциясының солтүстігін, Бургос және Леон провинцияларының солтүстік-шығысын қамтыды. Бірақ, Рим империясы басып алғаннан кейін, бұл аймақ қатты қысқартылып, тек Кантабрия мен шығыс Астуриядан тұруда қалды.

Шығу тегі

Кантабрилердің ата-бабаларының б.з.д. 4-ғасыр шамасында Иберия түбегіне көшіп келгендігін римдіктер есептеген, және олардың көптеген түбектік кельт халықтарынан гөрі көбірек араласқандығын айтқан. Б.з.д. 1-ғасырға қарай олар он бірдей тайпадан – Аваригиндер, Блендийлер, Камаричи немесе Тамаричилер, Конканилер, Кониакилер немесе Конишилер, Мореканилер, Ноегилер, Оргеномскилер, Плентуизилер, Салаенилер, Вадиниендер және Велличилер немесе Велликелер – құралған, стратегиялық Бесайя өзені аңғарында орналасқан Арациллум қаласымен (Кастро-де-Эспина-дель-Галлего, Сьерра-дель-Эскудо – Кантабрия) басқарылатын тайпалық конфедерация құрған. Басқа маңызды кантабриялық бекіністер: Виллека/Велика (Монте Сильда – Паленсия), Бергида (Кастро де Монте Бернорио – Паленсия) және Амая/Амая (Бургос). Ежелгі Кантабриядағы жер аттарының толыққанды талдауы, өте күшті кельт элементімен қатар, шамамен бірдей күшті "Паракельт" элементін (екісі де үнді-еуропалық) көрсетеді, сонымен қатар аймақтағы үнді-еуропалық емес немесе басктардың маңызды болуы туралы пікірді жоққа шығарады. Бұл Антерманн ең мүмкін деп санаған, 1998 жылы Руис Гальвес ұсынған археологиялық дәлелдермен сәйкес келетін, кельттердің Иберия түбегіне Атлант мұхиты арқылы, Бретань мен Гаронна өзенінің сағасы арасындағы аймақтан келген адамдар арқылы қоныстанғандығы туралы бұрынғы көзқарасты қолдайды, олар соңында Галисия және Кантабрия жағалауында қоныстанды.

Ерте тарих

Қатал, жабайы тау тұрғындары ретінде танылған кантабрийлер Рим легиондарына ұзақ уақыт бойы қарсы тұрып, тәуелсіздік рухымен және еркіндігімен атақ алды. Шындығында, кантабрий сауыттары қажырлы және қайратты жауынгерлер ретінде қарастырылды, жалдамалы қызметке жарамды, бірақ қарақшылыққа бейім. Олар туралы ең алғашқы мәліметтер ежелгі тарихшылар Ливий мен Полибийдің еңбектерінде кездеседі, олар б.з.д. 3 ғасырдың соңында Карфаген қызметіндегі кантабрий жалдамалылары туралы айтады. Екінші Пуникалық соғыс кезінде Ганнибал армиясында кантабриялық жалдамалы отрядтар болған, ал Ларус есімді басшы басқарған тағы бір кантабриялық жалдамалы топ Маго тарапынан жалданып, б.з.д. 207 жылы Цельтиберияда Марк Юний Силанға қарсы күресті. Сол жылы басқа кантабриялық жалдамалылар Астурлармен бірге Метавр шайқасында, ал кейін кантабриялық әскери топтар Ваккейлер мен келтиберлер үшін Цельтибер соғыстарында б.з.д. 2 ғасырында шайқасты. Тағы бір автор, Корнелий Непос, кантабрия тайпалары алғаш рет б.з.д. 195 жылы Цельтибериядағы Катон Ағаның жорықтары кезінде Римге бағынғандарын айтады. Қай жағдайда болса да, олардың беделі соншалықты болды, консул Гай Хостилий Манцин басқаратын рим армиясы б.з.д. 137 жылы Нумантияны қоршағанда, үлкен біріккен кантабрий-ваккей көмекші күшінің жақындауы туралы қауесет 20 000 дүрбелеңдеген рим легионерлерін жеңіске ұшыратып, Манцинды қорлай бейбіт шарттармен капитуляциялауға мәжбүр етті.

Кантабрия соғыстары

Б.з.б. 1-ғасырдың басында кантабрилер екі жақты саясатқа көшті, кейде жеке римдік генералдарға қызмет ете отырып, бір мезгілде Римдік Испания провинцияларындағы көтерілістерді қолдады және жағдай тұрақсыз болғанда шабуылдар жасады. Осы мүмкіндікті пайдалану саясаты оларды Серториан соғыстарының (б.з.б. 82–72 жж.) соңғы кезеңінде Помпейдің жағына итермеледі, және олар б.з.б. 49 жылы Ілерда шайқасында (Лерида) оның генералдары Луций Афраний мен Марк Петрей жеңілгенге дейін Помпейдің мүддесін қорғауды жалғастырды. Осыған дейін кантабрилер б.з.б. 56 жылы шамамен 40 мыңдық әскерді жіберіп, Оңтүстік-Шығыс Галлияның аквитан тайпаларына Юлий Цезардың қолбасшылығымен қызмет ететін Марк Красс ұлы Публий Крассқа қарсы көмек көрсету арқылы Галлия соғыстарына сәтсіз араласты. Флордың сөзінше, кантабрилердің басшысы Короккоттың басшылығымен ваккаейлерге, турмодигтерге және автригондарға жасаған шабуылдары, олардың бай территорияларын бағындыруға деген құштарлығы, сондай-ақ б.з.б. 29 жылы ваккаейлердің римге қарсы көтерілісін қолдауы, Бірінші Кантабрия соғыстарының басталуына әкелді, нәтижесінде император Август оларды жаулап алып, жартылай жойды. Қалған кантабри халқы мен олардың тайпалық жерлері жаңадан құрылған Трансдуриана провинциясына суффект консулы Луций Сестий Албаний Куириналиспен біріктірілді. Дегенмен, Августтың және оның легаты Марк Випсаний Агриппаның науқаннан кейін провинцияны бекіту үшін қолданған қатал шаралары Кантабриядағы тұрақсыздықты одан әрі күшейтті. Рулық көтерілістер (б.з.б. 20 жылы көршілес Астурияға жылдам тараған құлдардың көтерілісін қоса алғанда) және партизандық соғыс Кантабрия жерлерін біздің заманымыздың 1-ші ғасырының басына дейін мазалады, содан кейін аймаққа жергілікті басқару нысаны беріліп, жаңа Hispania Tarraconensis провинциясына қосылды.

Романшалау

Римдіктер Кастра Легио Пизорака (Легио IIII Македонияның лагері – Паленсия), Октавиолка (Вальдеолеа – Кантабрияның жанында) және Иулиобрига (Ретортильо – Рейноса) қалаларында отарлар құрып, әскери гарнизон орнатып, бірақ Кантабрия толыққанды түрде римдікке айналмады. Оның халқы кельт тілінің, дінінің және мәдениетінің көптеген ерекшеліктерін римдік кезеңде де сақтап қалды. Кантабрилер өздерінің жауынгерлік дағдыларын жоғалтпады, Рим императорлық армиясына ондаған жылдар бойы екі анықталған жаяу әскер когортасын (cohortes quingenariae peditatae – Cohors I Cantabrorum, Cohors II Cantabrorum) және бірнеше атты әскер бөлімдерін (Ala Hispanorum, Ala I Augusta, Ala Pannoniorum, Ala Batavorum немесе Baetasiorum, Cohors I Latobicorum) құрамында көмекші әскерлер (Auxilia) берді. Осы әскерлер император Клавдийдің 43-60 жылдары Британияға жасаған жорығына қатысты.

Ерте орта ғасырлар

Кантабрилер, олардың көршілері астурлар сияқты, 4-ші ғасырдың соңындағы Ұлы көші-қон кезеңінің қаосы кезінде қайта пайда болды. Осыдан кейін кантабрилер христиан дініне көшіндеді және 6-шы ғасырда вестготтар тарапынан зор күшпен талқандалды. Дегенмен, Кантабрия және кантабрилер туралы визиготтардың васкондарға қарсы соғыстары кезінде (7-шы ғасырдың соңы) көптеген ондаған жылдардан кейін де айтылады. Олар тек 8-шы ғасырда Иберия түбегін мұсылмандар басып алғаннан кейін ғана тіл және мәдениет жағынан толыққанды латыншаға айналды.

Мәдениет

Плинийдің айтуынша, Кантабрияда алтын, күміс, қалайы, қорғасын және темір кендері, сондай-ақ магнетит пен янтарь болған, бірақ олар туралы көп мәлімет жоқ; Страбон да Кабесон-де-ла-Сал маңындағы кендерде тұз өндіруді айтады және анасы тұрып, әкесі төсекте жатқан, анасы оны күтіп баптаған бала туғаннан кейінгі дәстүрді сипаттайды.

Дін

Әдеби және эпиграфикалық деректер көршілес Галлаеци және Астур тайпалары сияқты Кантабрилердің де көп құдайлы болғанын көрсетеді. Олар киелі емен және қарағай ормандары, таулар, су жолдары және шағын ауылдық қасиетті орындарында еркек және әйел индоевропалық құдайлардың кең және күрделі пантеонына табынған. Кантабрилер дрюидизмді ұстанбаған, алайда күрделі рәсімдерді – дәмді бу ванналарын, мерекелік билерді, болжамдарды, жақсы-жаманды болжайтын істерді, адамдар мен жануарларды құрбандыққа шалуды – орындаған ұйымдастырылған дін қызметкерлерінің бар екенін көрсететін жеткілікті дәлелдер бар. Осы ретте Страбон солтүстік-батыс халықтарының белгілі емес Соғыс құдайына жылқы шалғанын айтады, ал Гораций мен Силий Италик Конкан тайпасының дәстүрі бойынша, олар осы рәсімде жылқының қанын ішкенін қосады.