Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Кантабри (, Kantabroi) немесе Ежелгі кантабрийлер – б.з.б. бірінші мыңжылдықтың екінші жартысында ежелгі Иберияның солтүстік жағалау аймағында өмір сүрген римге дейінгі халық және ірі тайпалық одақ. Бұл халықтар мен олардың жерлері 19 жылы Кантабрия соғыстарынан кейін Hispania Tarraconensis Рим провинциясының құрамына енді.
The Cantabri (, Kantabroi) or Ancient Cantabrians, were a pre Roman people and large tribal federation that lived in the northern coastal region of ancient Iberia in the second half of the first millennium BC. These peoples and their territories were incorporated into the Roman Province of Hispania Tarraconensis in 19 BC, following the Cantabrian Wars.
Атауы
Кантабри – жергілікті атаудың латыншаланған түрі, шамамен «Тау халқы» деген мағынаны білдіреді және ежелгі лигурия тіліндегі *cant («тау») түбірінен туындаған. Жоғары және Соңғы Орта ғасырларда, сондай-ақ қазіргі заманда бұл атау көбінесе басктарды білдіреді.
Cantabri is a Latinized form of a local name, presumably meaning "Highlanders" and deriving from the reconstructed root *cant ("mountain") in Ancient Ligurian. During the High and Late Middle Ages, as well as Modern Period, the name refers usually to the Basques.
География
Кантабрия, кантабр тайпасының жері, бастапқыда Испанияның Атлантикалық жағалауының солтүстік биік жазықтарының көп бөлігін, оның ішінде қазіргі Кантабрия провинциясының толық аумағын, шығыс Астурияны, Кастилия және Леонның жақын орналасқан таулы аймақтарын, Паленсия провинциясының солтүстігін, Бургос және Леон провинцияларының солтүстік-шығысын қамтыды. Бірақ, Рим империясы басып алғаннан кейін, бұл аймақ қатты қысқартылып, тек Кантабрия мен шығыс Астуриядан тұруда қалды.
Cantabria, the land of the Cantabri, originally comprised much of the highlands of the northern Spanish Atlantic coast, including the whole of modern Cantabria province, eastern Asturias, nearby mountainous regions of Castile and León, the northern of province of Palencia and province of Burgos and northeast of province of León. Following the Roman conquest, this area was, however, much reduced, making up only Cantabria and eastern Asturias.
Шығу тегі
Кантабрилердің ата-бабаларының б.з.д. 4-ғасыр шамасында Иберия түбегіне көшіп келгендігін римдіктер есептеген, және олардың көптеген түбектік кельт халықтарынан гөрі көбірек араласқандығын айтқан. Б.з.д. 1-ғасырға қарай олар он бірдей тайпадан – Аваригиндер, Блендийлер, Камаричи немесе Тамаричилер, Конканилер, Кониакилер немесе Конишилер, Мореканилер, Ноегилер, Оргеномскилер, Плентуизилер, Салаенилер, Вадиниендер және Велличилер немесе Велликелер – құралған, стратегиялық Бесайя өзені аңғарында орналасқан Арациллум қаласымен (Кастро-де-Эспина-дель-Галлего, Сьерра-дель-Эскудо – Кантабрия) басқарылатын тайпалық конфедерация құрған. Басқа маңызды кантабриялық бекіністер: Виллека/Велика (Монте Сильда – Паленсия), Бергида (Кастро де Монте Бернорио – Паленсия) және Амая/Амая (Бургос). Ежелгі Кантабриядағы жер аттарының толыққанды талдауы, өте күшті кельт элементімен қатар, шамамен бірдей күшті "Паракельт" элементін (екісі де үнді-еуропалық) көрсетеді, сонымен қатар аймақтағы үнді-еуропалық емес немесе басктардың маңызды болуы туралы пікірді жоққа шығарады. Бұл Антерманн ең мүмкін деп санаған, 1998 жылы Руис Гальвес ұсынған археологиялық дәлелдермен сәйкес келетін, кельттердің Иберия түбегіне Атлант мұхиты арқылы, Бретань мен Гаронна өзенінің сағасы арасындағы аймақтан келген адамдар арқылы қоныстанғандығы туралы бұрынғы көзқарасты қолдайды, олар соңында Галисия және Кантабрия жағалауында қоныстанды.
The ancestors of the Cantabri were thought by the Romans to have migrated to the Iberian Peninsula around the 4th Century BC, and were said by them to be more mixed than most peninsular Celtic peoples. By the 1st century BC they comprised eleven or so tribes—Avarigines, Blendii, Camarici or Tamarici, Concani, Coniaci or Conisci, Morecani, Noegi, Orgenomesci, Plentuisii, Salaeni, Vadinienses, and Vellici or Velliques—gathered into a tribal confederacy with the town of Aracillum (Castro de Espina del Gallego, Sierra del Escudo – Cantabria), located at the strategic Besaya river valley, as their capital. Other important Cantabrian hillforts included Villeca/Vellica (Monte Cildá – Palencia), Bergida (Castro de Monte Bernorio – Palencia) and Amaya/Amaia ( – Burgos). A detailed analysis of place names in ancient Cantabria shows a strong Celtic element along with an almost equally strong "Para Celtic" element (both Indo European) and thus disproves the idea of a substantial pre Indo European or Basque presence in the region. This supports the earlier view that Untermann considered the most plausible, coinciding with archaeological evidence put forward by Ruiz Gálvez in 1998, that the Celtic settlement of the Iberian Peninsula was made by people who arrived via the Atlantic Ocean in an area between Brittany and the mouth of the River Garonne, finally settling along the Galician and Cantabrian coast.
Ерте тарих
Қатал, жабайы тау тұрғындары ретінде танылған кантабрийлер Рим легиондарына ұзақ уақыт бойы қарсы тұрып, тәуелсіздік рухымен және еркіндігімен атақ алды. Шындығында, кантабрий сауыттары қажырлы және қайратты жауынгерлер ретінде қарастырылды, жалдамалы қызметке жарамды, бірақ қарақшылыққа бейім. Олар туралы ең алғашқы мәліметтер ежелгі тарихшылар Ливий мен Полибийдің еңбектерінде кездеседі, олар б.з.д. 3 ғасырдың соңында Карфаген қызметіндегі кантабрий жалдамалылары туралы айтады. Екінші Пуникалық соғыс кезінде Ганнибал армиясында кантабриялық жалдамалы отрядтар болған, ал Ларус есімді басшы басқарған тағы бір кантабриялық жалдамалы топ Маго тарапынан жалданып, б.з.д. 207 жылы Цельтиберияда Марк Юний Силанға қарсы күресті. Сол жылы басқа кантабриялық жалдамалылар Астурлармен бірге Метавр шайқасында, ал кейін кантабриялық әскери топтар Ваккейлер мен келтиберлер үшін Цельтибер соғыстарында б.з.д. 2 ғасырында шайқасты. Тағы бір автор, Корнелий Непос, кантабрия тайпалары алғаш рет б.з.д. 195 жылы Цельтибериядағы Катон Ағаның жорықтары кезінде Римге бағынғандарын айтады. Қай жағдайда болса да, олардың беделі соншалықты болды, консул Гай Хостилий Манцин басқаратын рим армиясы б.з.д. 137 жылы Нумантияны қоршағанда, үлкен біріккен кантабрий-ваккей көмекші күшінің жақындауы туралы қауесет 20 000 дүрбелеңдеген рим легионерлерін жеңіске ұшыратып, Манцинды қорлай бейбіт шарттармен капитуляциялауға мәжбүр етті.
Regarded as savage and untamable mountaineers, the Cantabri long defied the Roman legions and made a name for themselves for their independent spirit and freedom. Indeed, Cantabri warriors were regarded as being tough and fierce fighters, suitable for mercenary employment, but prone to banditry. The earliest references to them are found in the texts of ancient historians such as Livy and Polybius, who mention Cantabrian mercenaries in Carthaginian service in the late 3rd century BC. During the 2nd Punic War, a Cantabrian mercenary contingent is mentioned in Hannibal's army, whilst another Cantabri mercenary band led by a chieftain named Larus was recruited by Mago and fought in Celtiberia against the propraetor Marcus Junius Silanus in 207 BC. That same year, other Cantabrian mercenaries fought alongside the Astures' at the Battle of the Metaurus, and later Cantabrian war bands fought for the Vaccaei and Celtiberians in the Celtiberian Wars of the 2nd century BC. Another author, Cornelius Nepos, claims that the Cantabrian tribes first submitted to Rome upon Cato the Elder's campaigns in Celtiberia in 195 BC. In any case, such was their reputation that when a battered Roman army under consul Gaius Hostilius Mancinus was besieging Numantia in 137 BC, the rumor of the approach of a large combined Cantabri Vaccaei relief force was enough to cause the rout of 20,000 panic stricken Roman legionaries, forcing Mancinus to surrender under humiliating peace terms.
Кантабрия соғыстары
Б.з.б. 1-ғасырдың басында кантабрилер екі жақты саясатқа көшті, кейде жеке римдік генералдарға қызмет ете отырып, бір мезгілде Римдік Испания провинцияларындағы көтерілістерді қолдады және жағдай тұрақсыз болғанда шабуылдар жасады. Осы мүмкіндікті пайдалану саясаты оларды Серториан соғыстарының (б.з.б. 82–72 жж.) соңғы кезеңінде Помпейдің жағына итермеледі, және олар б.з.б. 49 жылы Ілерда шайқасында (Лерида) оның генералдары Луций Афраний мен Марк Петрей жеңілгенге дейін Помпейдің мүддесін қорғауды жалғастырды. Осыған дейін кантабрилер б.з.б. 56 жылы шамамен 40 мыңдық әскерді жіберіп, Оңтүстік-Шығыс Галлияның аквитан тайпаларына Юлий Цезардың қолбасшылығымен қызмет ететін Марк Красс ұлы Публий Крассқа қарсы көмек көрсету арқылы Галлия соғыстарына сәтсіз араласты. Флордың сөзінше, кантабрилердің басшысы Короккоттың басшылығымен ваккаейлерге, турмодигтерге және автригондарға жасаған шабуылдары, олардың бай территорияларын бағындыруға деген құштарлығы, сондай-ақ б.з.б. 29 жылы ваккаейлердің римге қарсы көтерілісін қолдауы, Бірінші Кантабрия соғыстарының басталуына әкелді, нәтижесінде император Август оларды жаулап алып, жартылай жойды. Қалған кантабри халқы мен олардың тайпалық жерлері жаңадан құрылған Трансдуриана провинциясына суффект консулы Луций Сестий Албаний Куириналиспен біріктірілді. Дегенмен, Августтың және оның легаты Марк Випсаний Агриппаның науқаннан кейін провинцияны бекіту үшін қолданған қатал шаралары Кантабриядағы тұрақсыздықты одан әрі күшейтті. Рулық көтерілістер (б.з.б. 20 жылы көршілес Астурияға жылдам тараған құлдардың көтерілісін қоса алғанда) және партизандық соғыс Кантабрия жерлерін біздің заманымыздың 1-ші ғасырының басына дейін мазалады, содан кейін аймаққа жергілікті басқару нысаны беріліп, жаңа Hispania Tarraconensis провинциясына қосылды.
In the early 1st century BC, the Cantabri began to play a double game by lending their services to individual Roman generals on occasion but, at same time, supported rebellions within Roman Spanish provinces and carried out raids in times of unrest. This opportunistic policy led them to side with Pompey during the final phase of the Sertorian Wars (82–72 BC), and they continued to follow the Pompeian cause until the defeat of his generals Lucius Afranius and Marcus Petreius at the battle of Ilerda (Lérida) in 49 BC. Prior to that, the Cantabri had unsuccessfully intervened in the Gallic Wars by sending in 56 BC an allegedly 40,000 strong army to help the Aquitani tribes of south eastern Gaul against the legate Publius Crassus, the son of Marcus Crassus serving under Julius Caesar, who succeeded in overpowering and destroying the combined Cantabri Aquitani force of 50,000 men in their own camp and slaughtered 38,000 of them. Under the leadership of the chieftain Corocotta, the Cantabri’s own predatory raids on the Vaccaei, Turmodigi and Autrigones whose rich territories they coveted, according to Florus, coupled with their backing of a Vaccaei anti Roman revolt in 29 BC, ultimately led to the outbreak of the First Cantabrian Wars, which resulted in their conquest and partial annihilation by Emperor Augustus. The remaining Cantabrian population and their tribal lands were absorbed into the newly created Transduriana Province under the suffect consul Lucius Sestius Albanianus Quirinalis. Nevertheless, the harsh measures devised by Augustus and implemented by his legate Marcus Vipsanius Agrippa to pacify the province in the aftermath of the campaign only contributed to further instability in Cantabria. Near constant tribal uprisings (including a serious slave revolt in 20 BC that quickly spread to neighboring Asturias) and guerrilla warfare continued to plague the Cantabrian lands until the early 1st century AD, when the region was granted a form of local self rule upon being included in the new Hispania Tarraconensis province.
Романшалау
Римдіктер Кастра Легио Пизорака (Легио IIII Македонияның лагері – Паленсия), Октавиолка (Вальдеолеа – Кантабрияның жанында) және Иулиобрига (Ретортильо – Рейноса) қалаларында отарлар құрып, әскери гарнизон орнатып, бірақ Кантабрия толыққанды түрде римдікке айналмады. Оның халқы кельт тілінің, дінінің және мәдениетінің көптеген ерекшеліктерін римдік кезеңде де сақтап қалды. Кантабрилер өздерінің жауынгерлік дағдыларын жоғалтпады, Рим императорлық армиясына ондаған жылдар бойы екі анықталған жаяу әскер когортасын (cohortes quingenariae peditatae – Cohors I Cantabrorum, Cohors II Cantabrorum) және бірнеше атты әскер бөлімдерін (Ala Hispanorum, Ala I Augusta, Ala Pannoniorum, Ala Batavorum немесе Baetasiorum, Cohors I Latobicorum) құрамында көмекші әскерлер (Auxilia) берді. Осы әскерлер император Клавдийдің 43-60 жылдары Британияға жасаған жорығына қатысты.
Although the Romans founded colonies and established military garrisons at Castra Legio Pisoraca (camp of Legio IIII Macedonica – Palencia), Octaviolca (near Valdeolea – Cantabria) and Iuliobriga (Retortillo – Reinosa), Cantabria never became fully romanized and its people preserved many aspects of Celtic language, religion and culture well into the Roman period. The Cantabri did not lose their warrior skills either, providing auxiliary troops (Auxilia) that served in two identified infantry cohorts (cohortes quingenariae peditatae – Cohors I Cantabrorum, Cohors II Cantabrorum) and in some cavalry units (Ala Hispanorum, Ala I Augusta, Ala Pannoniorum, Ala Batavorum or Baetasiorum, Cohors I Latobicorum) to the Roman Imperial army for decades, and these troops participated in Emperor Claudius' invasion of Britain in AD 43–60.
Ерте орта ғасырлар
Кантабрилер, олардың көршілері астурлар сияқты, 4-ші ғасырдың соңындағы Ұлы көші-қон кезеңінің қаосы кезінде қайта пайда болды. Осыдан кейін кантабрилер христиан дініне көшіндеді және 6-шы ғасырда вестготтар тарапынан зор күшпен талқандалды. Дегенмен, Кантабрия және кантабрилер туралы визиготтардың васкондарға қарсы соғыстары кезінде (7-шы ғасырдың соңы) көптеген ондаған жылдардан кейін де айтылады. Олар тек 8-шы ғасырда Иберия түбегін мұсылмандар басып алғаннан кейін ғана тіл және мәдениет жағынан толыққанды латыншаға айналды.
The Cantabri re emerged, as did their neighbors the Astures, amid the chaos of the Migration Period of the late 4th century. Thenceforward the Cantabri started to be Christianized and were violently crushed by the Visigoths in the 6th century. However, Cantabria and the Cantabri are heard of many decades later in the context of the Visigoth wars against the Vascones (late 7th century). They only became fully Latinized in their language and culture after the Muslim conquest of the Iberian Peninsula in the 8th century.
Мәдениет
Плинийдің айтуынша, Кантабрияда алтын, күміс, қалайы, қорғасын және темір кендері, сондай-ақ магнетит пен янтарь болған, бірақ олар туралы көп мәлімет жоқ; Страбон да Кабесон-де-ла-Сал маңындағы кендерде тұз өндіруді айтады және анасы тұрып, әкесі төсекте жатқан, анасы оны күтіп баптаған бала туғаннан кейінгі дәстүрді сипаттайды.
According to Pliny the Elder Cantabria also contained gold, silver, tin, lead and iron mines, as well as magnetite and amber, but little is known about them; Strabo also mentions salt extraction in mines, such as the ones existent around Cabezón de la Sal, and describes a post childbirth ritual in which the mother had to get up and the father go to bed, to be cared for by the mother.
Дін
Әдеби және эпиграфикалық деректер көршілес Галлаеци және Астур тайпалары сияқты Кантабрилердің де көп құдайлы болғанын көрсетеді. Олар киелі емен және қарағай ормандары, таулар, су жолдары және шағын ауылдық қасиетті орындарында еркек және әйел индоевропалық құдайлардың кең және күрделі пантеонына табынған. Кантабрилер дрюидизмді ұстанбаған, алайда күрделі рәсімдерді – дәмді бу ванналарын, мерекелік билерді, болжамдарды, жақсы-жаманды болжайтын істерді, адамдар мен жануарларды құрбандыққа шалуды – орындаған ұйымдастырылған дін қызметкерлерінің бар екенін көрсететін жеткілікті дәлелдер бар. Осы ретте Страбон солтүстік-батыс халықтарының белгілі емес Соғыс құдайына жылқы шалғанын айтады, ал Гораций мен Силий Италик Конкан тайпасының дәстүрі бойынша, олар осы рәсімде жылқының қанын ішкенін қосады.
Literary and epigraphic evidence confirms that, like their Gallaeci and Astures neighbors, the Cantabri were polytheistic, worshipping a vast and complex pantheon of male and female Indo European deities in sacred oak or pine woods, mountains, water courses and small rural sanctuaries. Druidism does not appear to have been practiced by the Cantabri, though there is enough evidence for the existence of an organized priestly class who performed elaborated rites, which included ritual steam baths, festive dances, oracles, divination, human and animal sacrifices. In this respect, Strabo mentions that the peoples of the north west sacrificed horses to an unnamed God of War, and both Horace and Silius Italicus added that the Concani had the custom of drinking the horse’s blood at the ceremony.