Кіріспе

Үнді философы Аппайя Дикшита (IAST Appayya Dīkṣita, көбінесе "Дикшитар" деп аталады), 1520–1593 жылдары өмір сүрген, ягняларды орындаумен қатар индуизм философиясының Адвайта Веданта мектебін түсіндіруші және оны қолданушы болды, бірақ Шиваға немесе Шива Адвайтаға баса назар аударды.

Өмір

Аппая Дикшитар Адайапаламда, Арани қаласына жақын Тируванамала ауданында, индус күнтізбесінің Канья айының Кришна Пакшасында, Праматеча Варша жылында Уттара Проуштапада жұлдызында Винаяк Субраманиян ретінде дүниеге келді. Әкесінің аты Рангараджадвари. Винаяк Субраманиян есімі Намакарана, яғни ат қою рәсімінен кейін берілді. Ачарья Дикшитар немесе Акчан Дикшитар – Аппаяның кіші інісі. Аппая өз гуруы Рама Кавиден индус діни кітаптарын оқыды. Ол жас кезінде он төрт Видьяны толық оқып бітірді. Дикшитар көптеген білім орталықтарына саяхат жасап, философиялық пікірсайыстар мен дау-дамайларға қатысты. Өмірінде Веллоре, Танжоре, Виджаянагара және Венкатагири патшаларының құрметі мен қамқорлығына ие болды.

Шығармалары

Ол санскрит білімінің барлық саласын жақсы меңгерген және көптеген, түрлі көлемдегі еңбектер жазған. Алайда, қазір олардың 60-ы ғана сақталған. Олардың ішінде Веданта, Шива Адвайта, Мимамса, Вьякарана, Кавья вьякхьяна, Аланкара және діни поэзия туралы еңбектер бар. Ол Адвайта мектебінің өкілі және Шиваға адал жандардың бірі. Шива Адвайта мектебінің ізбасарлары оны өз мектептеріне жатқызса да, оның Шива Адвайтаға немесе Адвайтаға көбірек бейімділігін анықтау оңай емес. Дикшитар Брахма сутраларын түсіндірудің төрт белгілі мектебінің философиялық ойларын көрсету үшін "Чатур мата сара" атты еңбегін жазды. "Ная манджари" Адвайта, "Ная мани мала" – Шриканта мата, "Ная майуха малика" – Рамануджа философиясы, ал "Ная муктавали" – Мадва философиясы туралы айтады. Ол Веданта Десиканың "Ядавабхюдая" еңбегіне түсіндірме жазған.

Сиддханта леша-санграха

Аппая Дикшитардың Ведантикадағы еңбектерінің ішінде Сиддханта Леша Санграха ең танымал. Бұл егжей-тегжейлі және түпнұсқалық трактатта ол Адвайта мектебіне тән барлық түрлі диалектикалық ой-пікірлерді бір жерге жинақтайды. Ведантаның дәстүрлі студенттері осы Сиддханта Леша Санграханы оқығаннан кейін ғана Веданта комментарийлерін оқуға кіріседі. "Ека жива вада", "Нана жива вада", "Бимба пратибимба вада", "Сакшитва вада" сияқты Адвайтаның әртүрлі тармақтарының түрлі көзқарастары осы еңбекте Аппая Дикшитардың шеберлігімен толыққанды түсіндіріледі және оларға қарсы пікірлер де дұрыс баяндалады.

Паримала

Бұл – Амалнанда есімді адвайталық ұстаздың өте қиын «Калпатару» түсіндірмесіне жазылған, өте оқуға қолайлы Ведантикалық еңбек. Ал бұл «Калпатару» – Вакаспати Мишраның «Бхамати» туралы түсіндірмесі, ол өз кезегінде Ади Шанкараның «Сутра Бхашьясына» арналған белгілі түсіндірме. «Паримала» адвайталық көзқараспен жазылса, Дикшитар «Брахмасутраларға» тағы бір түсіндірме – «Шиваарка мани дипика» жазды. Бірақ бұл Шива вишиштадвайта тұрғысынан жазылған. Бұл екі еңбек – «Шиваарка мани дипика» және «Паримала» – оның көлемі және маңыздылығы жағынан ең бағалы туындылары. Екеуі де «Брахма сутрасына» түсіндірме болғанымен, «Паримала» адвайталық түсіндірмеге сәйкес келеді, ал екіншісі Шриканта Шивачарьяның Шивадвайта философиясын жазады. Дикшитардың демеушісі, Веллоре патшасы Чинна Бомма Наяк, 500 ғалымнан тұратын колледжді ұстау үшін үлкен қаржы бөлді. Олар Шри Дикшитардың жетекшілігімен «Шиваарка манидипиканы» оқыды, осылайша Вайшнавтардың шабуылдары мен енуіне тоқтау беру мақсатымен ұйымдастырылған Сайвалық насихат жұмысына дайындалды.

Адвайтаға жақын басқа мектептер

Дикшитара Шивадвайта мен Адвайтаны ең жоғары сатылар ретінде, бір-біріне өте жақын екендігін көрнекті түрде сипаттайды. Ол өзінің еңбегінде, Ади Шанкараның өз түсіндірмесіндегі ой-пікір бағытына өте ұқсас, "Брахмасутраға" Сриканта бхашьясы жазылғанын нақты көрсетеді. Дикшитардың сөзіне қарағанда, Шриканта сагунопасананың (аты мен бейнесіне құлшылық ету) ниргунопасанаға (аты мен бейнесі жоққа құлшылық ету) дейінгі алғашқы қадам ғана екенін түсініп, өзінің ілімін таратыпты. Шрикантаның нағыз ниеті – соңғы шындық тек Адвайтада ғана жатыр екендігін көрсету болған. Дикшитардың ұлы диалектикалық шеберлігі "Анандалахари Чандрика" атты еңбегінде толыққанды көрініс береді, онда ол көріне берілген әртүрлі мектептер арасындағы айырмашылықтарды қысқартуға тырысады.

Ән-күйлер

Оның діни гимндерінің арасында "Дурга Чандракала Стути" терең мағыналы туынды болып табылады және ақымақтар оны құдай Дурганың құрметіне айтылатын, шын ниетпен оқылғанда оның батасын әкелетін гимн деп мақтайды.