Кіріспе

Мета-жұмыс жүйесі – өнімнің бір бөлігін алатын адамның жер иесі үшін жерді өңдеуі, бұл үлестік шаруашылықтың бір түрі. Франциядағы жерді жалға алудың тағы бір түрі – fr, онда жалға ақысы жыл сайын қолма-қол ақшамен төленеді. Мета-жұмыс жүйесімен жұмыс істейтін шаруашылық метари деп аталды, бұл жүйе қолданылған аймақтардағы кейбір жерлердің аттарының шығу тегі, мысалы, Метаир, Луизиана.

Шығуы мен қызметі

Метажа рим заңында болған, бірақ кеңінен қолданылмаған. Рим құлдарын босатудан кейін бұл тиімді болды, себебі жаңа босатылған шаруалардың жері немесе ақшасы болмады (осындай құбылыс Бразилияда және АҚШ-та құлдыққа тыйым салынған кезде орын алды). Қазіргі Италияның солтүстігі мен Францияның оңтүстік-шығысындағы Қара өлімнен кейінгі орта ғасырлардағы халық санының өрбуі, сонымен қатар бос жердің жетіспеуі, метажаны жер иелері мен шаруалар үшін тартымды жүйеге айналдырды. Метажа орта ғасырдың басында Солтүстік Франция мен Рейн аймақтарында қолданылған, ондағы дамыған өркендеу үлкен көлемде жүзімдіктер отырғызуға мүмкіндік берді, бұл ежелгі римдіктердің құл еңбегін пайдаланып жеткенімен ұқсас еді. Инка американдық алтынының көптеп келуінен кейін туған гиперинфляция екі тарап үшін де ақшаға жалдау және жалақыға жұмыс істеуге қарағанда метажаны тиімдірек етті. Осы жағдайда жұмысшы (француз тілінде prendeur, итальян тілінде mezzadro) жер иесіне (француз тілінде bailleur, итальян тілінде concedente) тиесілі өңделмеген жерді отырғызуға және күтім жасауға ұсыныс береді. Prendeur жүзімдіктерге иеленеді, ал bailleur өз топырағын пайдалану үшін жүзімдік өнімнің үштен бірінен екі бөлігіне дейін алады. Бұл жүйе Шампан аймағында жүзімдіктер отырғызуда кеңінен қолданылды. Bailleur метажа бойынша меншік иесінің аталуы үшін де қолданылды. Бұл келісім-шарт Швейцарияда бүгінге дейін сақталып келеді. XVIII ғасырда Францияның батыс, оңтүстік және орталық бөлігіндегі жалға алынған жерлердің 75% -ы бөлісіп өңделді. Луарадан солтүстікке қарай ол тек Лотарингияда ғана кең таралған. Италияда және Францияда бұл тиісінше мезадрия және метажа деп аталды, яғни жер иесі мен шаруаның арасындағы өнімді бөлісу. Бөлісу өнімнің тең мөлшерін білдірмейді, керісінше келісім бойынша бөлінеді. Өнімнің бөліну пропорциясы жердің құнарлылығы және басқа да жағдайларға байланысты өзгеруі мүмкін, және іс жүзінде осылай болды, сондықтан жер иесінің үлесі кейде үштен екіге, ал кейде үштен бірге дейін жетеді. Кейде жер иесі барлық мал мен тұқымды қамтамасыз етеді, кейде тек бір бөлігін ғана, ал шаруа құрал-жабдықтарды қамтамасыз етеді; немесе, мүмкін, тек тұқымның жартысы мен малдың жартысын, ал шаруа қалған жартысын табады. Осылайша, рим заңының instrumentum fundi метажаның құрамына енді. Салықтар да жиі бөлісілді, біреуі толығымен төлейтін немесе екеуі де бірлесіп төлейтін. XVIII ғасырда метажа келісімдері егін сатудан түскен пайданы бөлісу туралы келісімдерге және тікелей жалға алуға жол берді, бірақ оның бастапқы түрі XX ғасырдың басына дейін оқшауланған ауылдық жерлерде кездесе берді. 1929 жылы әлі де 200 000 метажа болды, олар француздық егістік жерлерінің 11% -ын өңдеді (1892 жылы да сондай пайыз). Бұл ең көп Ландес және Алье аймақтарында кездесті (тиісінше 72% және 49%). Метажалық практика өзгерген сайын, ескі практика бойынша егінді бөлісу үшін colonat partiaire термині қолданыла бастады, ал метажа егін сатудан түскен түсімді бөлісу үшін қолданылды. Colonat partiaire Францияның теңізден тыс департаменттерінде, әсіресе Реюньонда 2006 жылға дейін қолданылып келді, ол жойылғанға дейін. Францияда métayage par groupes деп аталатын жүйе де болды, ол үлкен шаруашылықты бір метажаға емес, бірнеше адамнан тұратын бірлестікке жалға беруді білдірді, олар жер иесінің немесе оның сот орындаушысының бақылауымен жалпы игілік үшін бірлесіп жұмыс істеді. Бұл жағдай үлкен шаруашылықтарды басқару үшін жеткілікті капитал мен жұмыс күшіне ие жалға алушыларды табу қиындығын шешті. Францияда 1983 жылдан бері осы және осыған ұқсас шаруа қожалықтары келісімшарттары Ауылдық кодекстің IV тарауымен реттеледі.

Жергілікті жерлер

Бұл жүйе Италия мен Францияның кейбір провинцияларында бұрын кең таралған, және он тоғызыншы ғасырдың соңына дейін олардың кейбір аймақтарында сақталған. Бұрын осындай жүйелер Португалияда, Кастилияда, Грецияда және Дунайға жақын елдерде де болған. Бұл жүйе Еуропалық Комиссияның статистикасында бүгінге дейін тіркеледі. Метайж француз колонияларында, әсіресе құлдықтан кейін кеңінен қолданылды. Оның тиімділігіне байланысты, метайж Невис, Сент-Люсия және Тобаго сияқты жақын орналасқан британдық колонияларға да тарады. Ол әлі де бұрынғы француз иеліктерінде, әсіресе Мадагаскарда кездеседі. Конгода бұл жүйе Кахузи-Биега Ұлттық паркі маңында табиғи ортаны қорғау үшін қолданылады. Мексикада бұл жүйе мал шаруашылығында пайдаланылады. Метайж термині Канаданың Онтарио провинциясында кемінде, қазіргі заманғы икемді ақшалай жалға алуға қолданылады. 2006 жылы Канаданың барлық аймақтарында 2,316,566 гектар жерді алып жатқан 13,030 шаруашылық тіркелді. Осы зерттеуде Онтариода 130,873 гектар жерді қамтитын 2,489 шаруашылық анықталды, ал Квебекте ол "loyer en espèces et à la part agriculture" ретінде статистикалық құндылығы бойынша есептеледі. Канадада бұл жүйеге қолайлы салық жеңілдіктері қарастырылған, онда ол "sharecropping" деп аталады. Орман шаруашылығында метайж Канада үкіметінің ақпараттық құжаты мен әлеуметтік-экономикалық есепте қарастырылған, сондай-ақ Квебектегі жаңа ғылыми зерттеулердің тақырыбы болып табылады.

Сын

Британ жазушылары бірауыздан метайдж жүйесін айыптады, бірақ Джон Стюарт Милл басқаша көзқарас танытты. Олар оны Франциядағы жағдай бойынша бағалады, онда ежелгі тәртіп кезінде барлық тікелей салықтарды метайер төлейтін, ал ақсүйек жер иелері салықтан босатылған еді. Салықтар жердің көрінетін өнімділігіне қарай белгіленгендіктен, олар өнімділікке қарсы санкция ретінде әрекет етті. Мұндай жүйеде метайер өзінің және жер иесінің арасында бөлісетін жалпы үлесті арттыруға тырысудың орнына, өзінің лайықты үлесінен аянып, оны иесінен жасыруға бейімделуі мүмкін. Бұл, метаердің салыстырмалы кедейлігіне және оның қызмет мерзімінің белгілі бір уақытқа шектелуіне байланысты болды – метайдж осысыз дамымайтын еді. Артур Янгтың заманында француз метайерлері "құрметтің қалауынша алынып, барлық нәрседе жер иелерінің еркіне бағынуға міндетті" болды және көбінесе осылай болып қала берді. 1600 жылы жер иесі Оливье де Серр «Егіншілік театры» атты еңбегін жазды, онда метайджды қолдайды, себебі ақшалай жалдаушылар барлық тәуекелді өз мойнына алатындықтан, жалдамалы еңбек қымбат болған кезде төмен жалдау төлемін талап ететін. Симонде де Сисмонди 1819 жылы метайдж институтына наразылық білдірді, өйткені ол шаруалардың кедейлігін күшейте түсіп, әлеуметтік және мәдени дамуға кедеріл келтірді. Метайдж және ауылдағы ең нашар жағдай көбінесе бірге кездессе де, Францияда және Италияда (әсіресе Ломбардия жазығында) керісінше жағдайлар болған провинциялар да кездесті.