Кіріспе

Қытайлық Сун әулетінің суретшісі және ақыны (1045–1105)

Хуан Тинцзянь (; 1045, Цзянси провинциясы, Қытай – 1105, Ичжоу [қазіргі Ишан], Гуанси) – Сун әулетінің қытай каллиграфы, суретшісі және ақыны. Ол ең алдымен каллиграф ретінде танымал, сонымен қатар сурет салу және поэзиясы үшін де құрметке ие. Ол Сун әулетінің Төрт ұлы шеберінің бірі, Су Шидің жас досы және оның және оның достарының әдебиетшіл сурет салу, каллиграфия және поэзия практикасымен әсерленді; Цзянси поэзия мектебінің негізін қалаушы деп есептеледі. Тинцзянь Фэннин (分寧, қазіргі Цзянси) туған қаласын тастап кетті.

Ли ағамен Анхуйда

Әкесінің қайтысынан кейін Хуан Тинцзянь Анхуйға оның інісі Ли Чанға (Ли Чан, 1027-1090), тәрбиесіне жіберілді, ол да зор кітапханаға ие болған еді.

Тяньцзинь жер сілкінісі

1068-1069 жылдары қазіргі Тяньцзиньдің оңтүстік-батысында бірнеше күшті жер сілкіністері болды. Бұл оқиғаның адамдарға келтірген ауыр зардаптарын Хуан Тинцзянь баяндады. Осы оқиға оның "Босқындарға ағым" (流民嘆/流民歎) атты өлеңін жазуына себеп болды, онда ол өзінің арқасында тауларды көтеріп жүрген алып тасбақа бейнесін пайдаланды.

Оқытушылық мансап

Хуан Тинцзянь 1072 жылы оқытушылық куәлігіне емтихан тапсырып, келесі 7 жылды Хэбэйдегі Даминфу император академиясында сабақ беріп өткізді. Академия қазіргі Дамин округінің орнында орналасқан. Даминфу сол кезде Сун Қытай империясының солтүстік астанасы болды және қарсыласы Хитан империясымен әскери қақтығыстар жиі болатын солтүстік шекараға жақын еді.

Императорға қарсы тұтқындық жасағаны үшін атақ-даңқ пен айыптау

1072 жылы Ли Чан, оның анасының інісі және оның қайын атасы Сунь Цзюй Хуан Тинцзянның шығармаларының үлгілерін әйгілі ақын және «Жаңа саясатқа» қарсы оппозиционер Су Шиге (Донгпо) көрсетті. 1078 жылы Хуан Суға хат және екі әсем гуши стиліндегі өлеңдер сыйлады, ал Су Хуанның ұйқас схемасына сәйкес келетін екі өлеңмен жауап берді. Хуанның даңқы Су Ши (Донгпо) оны жоғары бағалаған кезде бекінді, және олар өмір бойына жақын дос болып қалды. Осы уақытқа дейін Хуан саясатқа араласудан жалтарған сияқты, тіпті оның императорлық мұғалім ретіндегі алғашқы мансабы Ван Аншидің оның өлеңін оқығаннан кейін, мансабының сол кезеңіндегі жалықтырудан зейнетке шығу туралы ойын білдіргендіктен ие болған ықыласына байланысты болған сияқты. Сол кезде екі басты партия болды: Ван Анши басқарған «реформа» партиясы (сондай-ақ «Жаңа саясат тобы» деп те аталады) және Сима Гуан, Оуян Сю және Су Ши сияқты көрнекті шенеуніктерді қамтитын «консервативті» партия. Императорлық жүйеде жеңімпаз тарапты император (немесе императордың регенті, егер ол кәмелетке толмаған болса) таңдайтын. Императордың ықыласынан кету өлімге дейін, мансабының тоқтап қалуына дейін әртүрлі жазаларға алып келді. Император Шэньцзун Ван Аншидің «Жаңа саясатын» көбірек қолдағандықтан, олардың қарсыластары саяси құғынға ұшырады: осының ішінде Су Шидің 1080 жылдан бастап Ханчжоуға жер аударылуы болды (осы кезеңде Су Донгпо есімін қабылдады). Су император мен оның үкіметі туралы қаралаған жазбалары үшін сотталғандықтан, оның жазбаларын есеп берусіз таратқан кез келген адам (Шен Куо сияқты) құлық жасауда айыпталуы мүмкін еді. Хуан Тинцзянь және оның інісі Ли де құлық жасауға қатысқандары үшін айыпталып, айтарлықтай айыппұл төледі (20 кати мыс). Хуан да жер аударылды, алдымен Джижоу округіне (қазіргі Цзянси провинциясының Джижоу ауданы), содан кейін Шаньдун провинциясының Депинчжэнь қаласына. Су Ши сияқты Хуан Тинцзянь да жақсы басқарумен танымал болды: ол салықтарды жеңілдетіп, өкіметтік қызметін атқаратын қарапайым халыққа көңіл көрсетті. Басқа істердің ішінде Хуан Тинцзянь тұз өндірісіне мемлекеттік монополияны енгізудің «Жаңа саясатын» іске асыра алмады.

Юанью дәуірі

Юанью (元祐, Yuányòu) дәуірі (1086–1093) – жаңа император Сун Чжэцзунның билік етудің алғашқы кезеңі және Хуан Тинцзянь өміріндегі маңызды кезең болды. Юанью жылдары Чжэцзун кәмілетке толмағандықтан, императрица жесір Гао регенттік қызметін атқарды. Императрица жесір Гао «Жаңа саясат» тұжырымын қолдамады. Ван Аншидің партиясы ықпалынан шығып, Ван Аншидің өзі зейнетке кетуге мәжбүр болды. Хуан Тинцзянь және басқа да жер аударылғандар өздерінің жерсіздік орындарынан қайта шақырылды. Қуанышты күндер қайта келді: енді Су, Хуан және басқалар бір-бірімен жеке кездесіп, әңгімелесе алды, Хуан Ғылыми қадірлілер академиясының редакторының орынбасары және бұрынғы император Шэньцзунның билігінің ресми тарихын тексеруші редактор болып тағайындалды. Алдыңғы императордың ресми тарихын сол кездегі және әлі де өршіп тұрған партиялық тартыстар аясында редакциялау Хуан Тинцзянь үшін қауіпті міндетке айналатын болды.

Анасының өлімі мен жер аударылуы

Хуан Тинцзяньның анасы 1091 жылы қайтыс болды. Ата-анасының қайтыс болған жағдайында міндетті түрде аза тұту рәсімі болғандықтан, Хуан анасының, сондай-ақ қайтыс болған екі әйелі мен бір әпкесінің мәйітімен бірге Цзяннаньның Фэннин қаласындағы отбасылық зиратқа қайтып келді. Ол үш жылдық аза тұту рәсімін өтеген кезде император шеше Гао қайтыс болды, ал Чжэцзун билікке ие болды, атағы да, ісі де оған тиді. Чжэцзун реформашыл партияны жақтады, ал олардың қалғандары кек қайтарып келді: олардың қарсыластары тірі болса қудаланды, өлгендерінің қабірлері қиратылды. Су Ши шеннен төмендетіліп, жер аударылды, Сима Гуан мен Лю Гунчжудың қабірлері зардап шекті, ал Хуан Тинцзяньды Цай Бьян (Ван Аншидің күйеу баласы) жамандады. Хуан бұрынғы император Шэньцзунның ресми тарихын сатиралық түрде өңдегені үшін айыпталды. Хуан Тинцзянь келесі он жылды Сычуаньның түрлі аймақтарында сүргінде өткізді.

Кешірім және жер аударылу, тағы да

1100 жылы император Чжэсон 23 жасында күтпеген жерден қайтыс болды. Оның өлімімен бірге жаңа саяси бағыт пайда болды: жаңа император Хьюцзонг болды, ол кезде ол жасөспірім шақтарында еді. Биліктің басым бөлігі ағасының әйелі, бұрынғы император Сянның қолында болды. Реформашылар мен консерваторлар арасында жалпы кешірім жарияланды. Бұл кезде реформаға қарсы консерваторлар "Янью партиясы" деп аталды. Цай Бян мен оның жақтастары қызметтен босатылды. Хуан Тинцзянь өзінің кешірілгенін білді, кейін 1100 жылы. Оған сондай-ақ оңтүстік-шығыс Хубэйдегі Эчжоу қаласында (тұздан алынатын салық кірістерін жинау үшін жауапты) синекуралық лауазым берілді, бұл оның жалақы немесе басқа сыйақы алғанын білдірді; бірақ ол жерде тұру немесе жұмыс істеу талап етілмегендіктен, бұл жер аударылу емес еді. Алайда Хуан Тинцзянь Сычуаньда ұзақ уақыт болып, оның ұлының жергілікті лауазымды адамның қызымен некелесу рәсіміне қатысты. 1102 жылы Хуан Тинцзянь ұзақ сапардан және бірнеше аурудан кейін Фэннингке барды. 1102 жылдың барысында саяси маятник қайтадан кері бұрылды: Юанью билеушілері тағы да ықыластан тыс қалды. Императордың еуропалық дінге қарсы деп санаған 100-ден аса билеушінің тізімі елордадағы тасқа орнатылды: Хуан Тинцзянь сол адамдардың бірі еді. Хуан жоғары лауазымға көтерілді, бірақ ол осымен 9 күннен кейін ғана жұмыстан босатылды. 1102 жылдың соңында Хуан Тинцзянь Ежоуға оралып, Вуашань сияқты басқа да жерлерге барды. Осы кезеңде ол "Пайнз залында жел" атты шығармасын жазды. Хуан Тинцзянь 1103 жылдың соңына дейін Ежоудағы жаңалықтарды күтті, императордың оның ісімен қалай айналысуды жоспарлағаны туралы ешқандай хабар естімеді. Бұл қайтадан жер аударылу болды. Бұл жолы оңтүстікке қарай, Ичжоу (қазіргі Гуанси) қаласына. Сол кезде, қазіргідей, Ичжоу хан және чжуан халықтарынан тұратын өте кішкентай елді мекен болды. Алайда, ол кезде ол Қытай империясының бір бөлігі ғана болды. Гуанси, содан кейін Гуаннанси ("Батыс Оңтүстік Кеңістігі") ретінде басқарылатын, тек 971 жылы Сун әулетімен қосылған болатын. 1052 жылы чжуанның басшысы Нонг Жигао бүлік шығарып, аймақты қысқа уақытқа тәуелсіз патшалықтың бөлігіне айналдырды. 58 жастағы, ауру және әлсіз Хуан Тинцзяньді осы шалғай және қауіпті жерге ресми түрде жер аударылу жазасына кесумен салыстырғанда, ол өлім жазасына жақын еді.

Сяосиан поэзиясы

Оның алысқа тағайындалуы Сяосиан арқылы өтуді білдірді: бұл классикалық поэзиялық жер. Ол Ежоуда болған жоқ емес, бірақ енді Хуан Тинцзянь оның тереңдігінен өтіп, одан да шалқап, қиын аймаққа жетті. Ол Су Ши Донгпо сияқты тағдырға кездесті, ол соңғы жер аударылуынан, сол кездегі алыс және дамылмаған Хайнань аралынан ешқашан қайтып келмеді. Оңтүстік жерлер "тозақ есіктері" деп белгілі болды, бірақ император өкілін сонда жібергенде, көптеген таңдаулар болмады. Ашық қарсылық отбасының, тіпті рудың толық жойылуына әкелуі мүмкін, және көбінесе солай болды. Басты үміт – жер аударылудан жылдам қайтару еді. Бірақ Хуан Тинцзянь үшін бұл ешқашан орындалмады. 1104 жылдың басында Хуан Тинцзянь отбасын жинап, жер аударылған жері Ичжоуға қарай оңтүстікке бет бұрды. Сол көктемде саяхаты барысында Хуан Тинцзянь Чан монахы Чжунренмен (монастырының атымен Хуагуан деп те белгілі) кездесті. Чжунрен Су Шидің, Су Шидің інісі Су Ченің, монах Шэнляо мен Цин Гуанның (Юанью тобының тағы бір мүшесі) өлеңдерінен тұратын паршаны бөлісті: және Су Ши мен Цин Гуан екеуі де оңтүстіктегі жер аударылу салдарынан қайтыс болды, Хуан Тинцзянь қазір басталған саяхат. Екеуі дос болып кетті: Чжунрен Хуан үшін гүлдеген шабақтың бұтақтары мен пейзаждар салды, ал Хуан Чжунрен үшін өзінің ерекше каллиграфиясымен өлеңдер жазды, тіпті өзінің құнды өлеңдер жинағының соңына Чжунренге мақтау өлеңін қосты. Екеуі бірге өнер әлемін мәңгілікке өзгертуге көмектесті: білімді шенеуніктер арасында шабақтың монохромды суреттерін қалыптастырды.

Өлім

Досы Чжунренмен қоштасып, Хуан Тинцзянь тағайындалған жері – Ичжоуға жол тартты. Император Хуйцзун оны сол жаққа жіберген еді. Сондықтан, отбасын "қатыгез ыстықтан сақтау үшін" Юнчжоу (Хунань) тауларында қалдырып, Хуан Тинцзянь оларсыз мақсатына бет алды. Ол онда каллиграфиямен айналысын жалғастырды, соның ішінде сақталған сиямен көшірмесі бар, Хан әулеті кезеңінде болған Партизандық тыйым салу апаттарының екіншісінде фракциялық саясатқа ілігіп, тұтқындалып, өлім жазасына кесілген Фан Пан (137-169 ж.) туралы өткір ой бар. 1105 жылдың күзінде Хуан Тинцзянь отбасынан алыс, Ичжоуда жер аударылып қайтыс болды. Оның жаназасын Ичжоуға онымен танысуға ниеттенген бейтаныс адам ұйымдастырды.

Денсаулық

Хуан Тингцзянь өмір бойы нашар денсаулыққа тап болды. Оның денсаулық мәселелеріне "бери-бери, қатысты жөтел мен суық тию, тұмау, бас ауруы, бас айналу, және қарт жасында жүрек ауруы, кеуде мен қол ауырулары" кірді. Хуан Тингцзянь сондай-ақ дәрілік заттарға қатты қызығушылық танытты және бір кезде мемлекеттік қызметке деген жоспарларынан бас тауып, дүкен ашып, шөптер мен дәрі-дәрмек сату мүмкіндігін ойластырды.

Отбасы

Хуан Тинцзянь өмірінде 3 әйелге үйленді, үшінші әйелінен бір ұлы болды. Оның бірінші әйелі ғалым Сунь Цзюэдің (1028-1090) қызы еді. Ол 1070 жылы қайтыс болды. Екінші әйелі, Ши тегінен, 1079 жылы Даминфу қаласында қайтыс болғанға дейін оған бір қыз дүниеге әкелді. Үшінші әйелі оның жалғыз ұлын туды, ол ұл туғанда Хуан Тинцзянь 40 жаста болғандықтан, оған "Қырқ" деген есім берді.

Дін

Хуан Тингцзянь өмір бойы буддизм мен даосизмге қызығушылық танытты. Оның туған қаласы Феннингте Чан практикасының 10 монастыры болды ("Чан" – қытай тілінде Дзен); шындығында, Цзяннанда олардың жүздегені кездесетін. Екінші әйелі қайтыс болғаннан кейін бір жыл өткен соң Хуан Анхуйдағы Шангу (Тау аңғары) даосистік монастыріна шегініп, Шангу Даорен діни есімін қабылдады.

Шығармалары

Хуан Тинцзянь классикалық қытай поэзиясы және әдебиеті саласындағы өте қабілетімен және мол білімімен ерекше көзге көрінеді. Ол Тайбэйдегі Ұлттық сарай мұражайында сақталған "Қарағайлар үйінің желдері" атты туындысының каллиграфиясы мен поэзиясы үшін мәшһүр.

Каллиграфия

Хуан сонымен қатар Сунь әулетінің өте жақсы және шығармашылық каллиграфы ретінде есептеледі. Оның синшу (жартылай ағымдық стильдегі жазу) қытай каллиграфиясын оқығандарға бірден таныс болатын өткірлік пен күштілік көрсетеді. Оның "Лиань По мен Линь Сяньрудың өмірбаяндары" атты каллиграфиялық туындысы қазіргі кезде "ұшқан ақ" деп аталатын техниканы көркемдейді – "қылқаламмен жазу кезінде, қылқалам сиямен толыққан жоқ және қағаз немесе жібек жолақтары көрінетін жерлер".

Поэзия

Хуан Тинцзянь Цзянси поэзия мектебінің іргесін қалаушы деп есептеледі.