Кіріспе

Умбри – ежелгі Италияның италық халқы. Умбрия деп аталатын аймақ әлі де бар, және қазір итальян тілінде сөйлейтін адамдар оны мекендейді. Ол ежелгі Умбриядан сәл кіші. Көбінесе ежелгі Умбрия қалалары б.з.д. 9-4 ғасырларда қорғануға қолайлы төбелерге орналасқан. Умбрия Тибр және Нар өзендерімен шектесіп, Адриатика теңізіндегі Апеннин тауларының етектерін қамтыды. Көне Умбрия тілі – латын-фалиск тілдерімен байланысты Оскан-Умбрия тобының бір тармағы.

Шығу тегі

Олар кейбір римдік дереккөздерде Ombrii деп те аталады. Ежелгі римдік жазушылар умбрилерді галлдықтардың ұрпақтары деп санайды және олардың ежелгі галл тайпасынан тарағанын жазды. Плутарх бұл атаудың солтүстік Еуропа тайпасының атын жазудың басқаша түрі болуы мүмкін екенін, ал екі этнонимнің де « » патшалығымен байланысы бар екенін айтты. (Дегенмен, грек және рим ғалымдары кейде кельт және герман халықтарын шатастыратын. Тарихи Амброндар Ютландта немесе оның маңында пайда болған, олар герман тілінде сөйлейтін халық еді және олардың кельт халықтарымен байланысы бар екенін көрсететін ешқандай дәлел табылмады.) Ливийдің пікірінше, басқа галл тайпасы – Исомбрымен байланыс болуы мүмкін; олардың кельт атауы Исомбры «Төменгі Умбрия» немесе Умбрияның төменгі жағындағы тұрғындар дегенді білдіруі мүмкін. Сол сияқты, рим тарихшысы Катон Үлкені өзінің «Түпнұсқа» атты еңбегінде галлдарды «умбрилердің ата-бабалары» деп сипаттайды. Амброндар Ломбардтар мен Суэбтермен бірге Солтүстік Еуропа тайпалары ретінде «Widsith» поэмасында да еске алынады. Плиний Үлкені атаудың халықтық этимологиясы туралы былай деп жазды: «Умбрия халқы Италиядағы ең көне халық саналады; гректер оларды Ombrii (яғни, «дауыл халықтары», ὅμβρος – «дауыл» сөзінен) деп атаған, себебі олар күшті су тасқынынан аман қалған (сөзбе-сөз «дауылдың жаңбырынан, imbribus, жердің суға батуы»). Этрусктер умбрилердің 300 қаласын жеңіп алды. Олардың кеңеюі Ver Sacrum ритуалына сәйкес оңтүстікке қарай болды.

Мәдениет

Лепонт жазулары Умбрияда да табылды, бұл аймақ Терни мәдениетінің пайда болған жері, ол Халштатт және Ла Тене кельт тілді мәдениеттерімен күшті ұқсастықтарға ие болды. Біздің заманымыздан бұрын 10 ғасырға жататын Тернидің Умбрия некрополі Голасекка мәдениетінің кельт некрополімен толық дерлік бірдей болды.

Дін

Біздің заманымыздан бұрынғы 6-4 ғасырларда Умбрия қауымдары құдайларға құрбандық шалатын ауылдық қасиетті орындар салды. Жануарлар немесе құдайлардың пішініндегі қоладан жасалған құрбандық заттары да ұсынылды. Умбрия құдайларының қатарында Ферония, Валентия, Минерва Матузия және Клитумн бар. Игувин тақташалары 1444 жылы Италиядағы Губбио қаласының жанындағы Шеггияда табылды. Б.з.б. 2-немесе 3-ғасырларда жазылған олар, жануарларды құрбандыққа шалумен байланысты діни ғұрыптарды сипаттайды. Гиспеллумдағы Венераға (немесе оның Умбриядағы теңдесіне) арналған ежелгі қасиетті орын, б.з.б. 3-ғасырдан бастап Умбрия тайпалары үшін маңызды қасиетті мекен болды және Республика дәуірінде (б.з.б. 2-1 ғасырлар) монументалды түрде безендірілді. Қазіргі заманғы Цери фестивалі Губбио қаласында жыл сайын 15 мамырда епископ Убальд немесе Губбиолық Убальдоны (1084-1160 жж.) құрметтеп тойланады. Бұл фестиваль сондай-ақ Пэнсильвания штатындағы Джессуп қаласында, Губбио аймағынан көптеген иммигранттар тұратын жерде, Сент-Убальдо күні ретінде аталып өтеді.

Саяси құрылым

Бізде ежелгі Умбрияның саяси құрылымы туралы тікелей мәліметтер аз болғанымен, екі адамның ухтурдың жоғары лауазымын атқарғаны және рәсімдерді бақылауға жауапты болғаны анық. Басқа азаматтық лауазымдардың ішінде марон болды, ол ухтурдан төмен дәрежелі (латын auctor-ымен тығыз байланысты, содан ағылшын тіліндегі "автор" сөзі шыққан), сондай-ақ kvestur деп аталатын діни лауазым (латын квесторымен туыс немесе одан алынған). Умбрияның әлеуметтік құрылымы, әлдебір әскери шен-қызметке негізделген, ерекше топтарға бөлінген. Август билігі тұсында төрт умбриялық аристократ сенатор атанды. Император Нерваның әулеті Умбриядан шыққан. Гай Джолион Брэдлидің сөзінше, "Аймақтың діни орындары ауыл шаруашылығы және мал өсірумен айналысатын қоғамды көрсетіп тұр деп есептелінеді, ал қалалық өмір Этруриямен салыстырғанда осы қоғамға кеш келген".