Кіріспе

Menispermaceae (ботаникалық латынша: "moonseed family" грекше mene "ай" және sperma "тұқым") – гүлді өсімдіктер отбасысы. Тюбокурарин алкалоиді – нейромискулярлық блокатор және "тубалық кураре" түріндегі уақ құрамы, Оңтүстік Американың Chondrodendron tomentosum лианасынан шығарылады. Отбасыға жататын Оңтүстік Американың бірнеше басқа туыстары "кастрөл" және "калабаш" түрлерін дайындау үшін қолданылған. Отбасы 78 туыстан тұрады, олар көбінесе тропикалық төмендіктерде тараған, ал кейбір түрлері қоңыржай және шөлейтті аймақтарда кездеседі.

Сипаттама

Шырмалып өсетін, әрқашан өсіп, ағаш тәрізді болып қалыңдайтын, сағат тіліне қарсы (Стефанияда сағат тілімен) және жүзім сияқты өсімдіктер; сирек тік өсетін бұталар немесе кішкентай ағаштар. Шөптесін өсімдіктер немесе эпифиттер (Stephania cyanantha) одан да сирек кездеседі, көп жылдық немесе жапырақты, қарапайым, біркелкі қылды. Кезектесіп орналасқан, спираль тәрізді жапырақтар; қарапайым, толық, тісті, лобтары бар, тіпті палматифідке (Бурасайда би-үш жапырақшалы) дейін, көбінесе пельтат пішіндес, сабақты, сабағы екі жағынан да пульвинатты, жапырақшалары жоқ, кейде сабақтарынан тікендер шығады (Antizoma), тамырлар параллелодромалық, қауырсын тәрізді немесе көбінесе палматиннерленген, екі жақты, сирек бір жақты; Ангелисия мен Анамиртада трихомалардан пайда болған гидатодалар бар. Доматия бес туыста қуыстар немесе қылды түйіндер түрінде кездеседі. Стоматаның әртүрлі түрлері, көбінесе циклоциттік. Үштік түйіндері бар тез өсетін сабақтар. Филокладтар Коккулус балфуриде кездеседі. Тилиакора акминута және Парабаена денудатада кейде толыққандай гүлдер. Гүлшоғыры рацемозды, паникулалы немесе тирселі, кіші гүлшоғырлары капитулиформды цим немесе псевдо-омбрелла пішіндес; көп гүлді, сирек жалғыз немесе жұп гүлдер; жапырақ қойнауларында, өткір бұтақтарда немесе гүлшоғырлы сабақтарда; әйел гүлдері көбінесе аз бұтақтанған. Гүлдері кішкентай, дұрыс немесе зигоморфты (Antizoma, Cyclea, Cissampelos); циклдік немесе ретсіз спиральді; гипогиноздық, негізінен тримерлі. Кейде гинофор дамыған. Гүл қабықшалары (1–3) 12 немесе одан көп, әдетте (1–2) 3 қабаттан тұрады, сирек алтыдан, еркін немесе сәл біріккен; жабық немесе клапанды, кейде әйел гүлдерінде аз болады. Гүл жапырақшалары 0–6, екі қабаттан үш, сирек алты; еркін немесе біріккен, көбінесе қарама-қарсы аталық мүшелерін ұстайды; кейде әйел гүлдерінде аз. Аталық мүшелері (1–3) 6–(40) толыққандай, гүл қабықшаларынан еркін, немесе 2–5 біріккен, шоғырлы немесе монодельфті, ішке қарай, бойлық, көлденең немесе қисық жарықтар арқылы жарылады. Әйел гүлдерінде кейде толыққандай аталық мүшелері болады. Аналық мүшесі apocarpous, superior, (1–3) 6–(32) карпельден тұрады, әдетте қарама-қарсы жапырақшалы, stigma апикалды, құрғақ, папиллозды, әр карпельде 2 жұмыртқа, анатроп, гемианатроптан кампилотропқа дейін, уни немесе битегмалық, крассинуклеатты, жоғарғы эпитропты және құнарлы, төменгі апотропты және абортталған, плацентация маргиналды вентральді. Еркек гүлдерінде кейде карпелоидтар болады. Жемістері күрделі; әр бөлігі тік немесе жалпақ, асимметриялық друпа; көбінесе сабақты (сирек тек біреуі дамыған); бірікпейді; экзокарпы субкорьезалық немесе мембраналық, мезокарпы шырышты, ет тәрізді немесе талшықты, эндокарпы ағаш тәрізді немесе тасты, дөрекі, түйіршікті, эхинатты немесе қабыршақты, көбінесе плацентадағы кондиль деп аталатын ойықпен. Тұқымдары сәл иілген немесе спиральді (Limaciopsis, Spirospermum), эндоспермі жоқ немесе бар, толығымен немесе тек ішкі жағында қайта ояу немесе ояу емес, майлы, ұрығы түзу немесе иілген, екі котиледоны жазық немесе цилиндрлі, жапырақты немесе ет тәрізді, диварикатты немесе жақын орналасқан. Апырағы триколпатты, оперкулумсыз және қабырғасыз, тектомы бар, ұялы, ұсақ, эндексині түйіршікті; немесе апырағы колпораты (Abuta), синколпораты (Tinospora), поораты немесе гекса криптопораты (6 тесігі бар) болуы мүмкін. Хромосомалық саны: x = 11, 13, 19, 25. 2n 52-ге дейін жетеді.

Экология

Гүлдесінді түрлерді ұсақ аралар, қоңыздар немесе шыбызбалар тозаңдатады деп саналады, бірақ мұның тікелей куәсі болған ешкім жоқ. Құстар күлгін немесе қара түсті жидектерді таратуға көмектеседі, мысалы, Sayornis phoebe (тирандық шыбызбақ) Cocculus жемісін жейді. Tinospora cordifolia-да ұрықтану мен алғашқы зиготалық клетканың бөлінуі арасында 6-8 апталық үзіліс байқалған. Менисперма тұқымдасы көбінесе теңіз деңгейіне жақын тропикалық ормандарда (2100 метрге дейін) өседі, олардың көпшілігі өрмелегіш өсімдіктер, бірақ кейбір туыстар мен түрлер шөлейтті жерлерге бейімделген (Antizoma түрлері Оңтүстік Африка шөлдеріне, ал Cebatha balfourii және оның филлокладтары Сокотра аралының климатына бейімделген) және басқа да қоңыржай климаттық аймақтарда кездеседі. Menispermum-да C3 фотосинтезі тіркелген.

Фитохимия

Отбасында бензилизохинолин қосылыстарының (алкалоидтар) және фурофуран, флавондар мен флавонолдар сияқты лигнандардың кең спектрі бар, сондай-ақ кейбір проантоцианидиндер де кездеседі. Ең маңыздылары – бензилтетрагидроизохинолин мен апорфиндерден туындаған алкалоидтардың кең түрлері, олар димерлер түрінде жиналады, және морфинан мен хасубананнан алынған алкалоидтар, сондай-ақ азафлуорантен туындысы сияқты әртүрлі алкалоидтар. Пикротоксин сияқты сесквитерпендер мен клеродан дитерпен сияқты дитерпендер де бар, ал тритерпендер сирек кездеседі және олар олеананға ұқсас. Экдизон стероидтері де анықталған. Кейбір түрлері цианогендік қасиетке ие.

Қолданылуы

Менисперма тұқымдастары дәстүрлі фармакопеяда пайдаланылып келген, ал осы өсімдіктерден қазіргі медицинада кеңінен қолданылатын дәрі-дәрмектер дайындалған. Бұл дәрілер алкалоидтарға негізделген, олардың ішінде Оңтүстік Американың жергілікті тайпаларының уланған жебелерінде қолданылған, Curarea, Chondrodendron, Sciadotenia және Telitoxicum түрлерінен алынатын тубокурарин бар. Азияда да ұқсас у қолданылған, ол Anamirta, Tinospora, Coscinium және Cocculus түрлерінен алынған. Тубокурарин және оның синтетикалық туындылары хирургиялық араласу кезінде бұлшықеттерді босаңсыту үшін қолданылады. Африкада "калумба" немесе "коломбо" (Jateorhiza palmata) тамырлары асқазан проблемаларына және дизентерияға қарсы қолданылады. Азияда Tinospora түрлері қызбаны түсіру үшін, Anamirta cocculus жемісі балық пен құстарды улау үшін, ал Fibraurea сабақтары матаға сары түс беру үшін қолданылады. Оңтүстік-Шығыс Азияға тән Coscinium fenestratum түрі, асқазан ауруларына қарсы тайлық дәстүрлі ем (берберин және оған ұқсас алкалоидтарды қамтиды), жақында MDMA есірткісін жасау үшін қолданылатын заттарды дайындау мақсатындағы кең ауқымды жинау операцияларына қатысқандығы анықталды.

Қалдық деректері

Орта крейд кезеңіне жататын Сибірдегі Callicrypta туысы Menispermaceae тұқымдасына жатқызылды.

Филогенезия және ішкі жіктеу

APG IV жүйесі (2016; 1998, 2003 және 2009 жылдардағы бұрынғы жүйелерден өзгеше емес) осы туыстықты мойындайды және оны эудикоттардың Ranunculales орнына жайғастырады. Олардың үш қабатты гүл құрылысы Lardizabalaceae және Berberidaceae туыстықтарына ұқсас, бірақ олар басқа маңызды ерекшеліктерімен олардан өзгеше. APW (Гүлді өсімдіктер филогенезиясы сайты) олардың Ranunculales орнының бір бөлігін құрайтынын және Lardizabalaceae және Berberidaceae туыстықтары құраған тармақтағы туыс топ екенін көрсетеді, бұл орнының жетілген бір тобы. Гендік зерттеулерден суб-отбасылар мен бес тайпаға бөлінуді бағалау үшін жеткілікті мәлімет болған жоқ (Кесслер, 1993, Сілтемелер бөлімін қараңыз). Сондықтан, бөліну негізінен тұқымдардың морфологиялық сипаттамаларына негізделген, тайпалардың монофилеттік екендігіне күмән тудырды. Гүлді өсімдіктер филогенезиясы тобы жүргізген және жинақтаған молекулалық зерттеулер осы туыстықтың көптеген өзара байланыстарын анықтады.