Кіріспе

Батыс Хан императоршасы Ван Чжэнцзюнь (; б.з.д. 71 – 3 ақпан, 13 ж.), ресми түрде императорша Сяоюань (孝元皇后), кейіннен және көбірек танымал ретінде Ұлы императорша жесір Ван, Юаньчэнде (қазіргі Ханьдань, Хэбэй) туған. Ол Қытайдың Батыс Хан әулеті кезінде маңызды рөл атқарған императорша болды, күйеуі, ұлы, екі өгей немересі және бір өгей шөбересі – бес Хан императорының билік кезіндегі оқиғаларға ықпал етті. Кейіннен (дәстүрлі тарихшылардың пікірінше, әдейсіз) оның жүрегі жақын немересі Ван Манның таққа қол сұғуына себепкер болды. Тарихшылар оны көбінесе қарапайым, мейірімді, бірақ тым қамқор әйел ретінде қарастырады. Ол ұзақ өмірінде көп қиындықтарды бастан өткерді, империяға мүмкіндігінше жақсылық әкелуге тырысты, билігін мемлекеттің мүддесі үшін пайдалануға ұмтылды. Ол немере інісі Ван Манның қастандықтарына қатыспады, бірақ оның қателіктері Батыс Хан әулетінің құлауына әкеп соқты. Оның руына (Ван әулетіне) тым көп сенгені осы әулеттің құлдырауына себеп болды.

Ерте өмір

Ван Цзинь – сол кездегі Әділет министрі Ван Цзинь мен Леди Лидің екінші қызы. Ол 12 баланың бірі болғанымен, Ли ханымнан тек Ван және екі бауыры ғана туған. Оның ата-анасы Ванға күйеу табуға тырысты, бірақ оның үміткерлері жоспарлары орындалмастан қайтыс болды. Бір күйеуші Донгпин ханзадасы болды, алайда ол үйленуге үлкермей қайтыс кетті. Осыдан кейін Ван кітап оқуға және гуцинь ойнауға берілді. 18 жасында ол сарайға қызметші болып кірді, императордың бір кәнизагының қызметінде болды. Оның ұлы б.з.д. 47 жылдың 17 маусымында мұрагер атанды. Ванның әкесі Янпин маркизі болып жарияланды, ал бұл атақ кейіннен император Ванның ағасы Ван Фэн (王鳳) мұра етті, ол кейін үкіметте маңызды рөл атқарды. Император Юань әйелдерге аса құмар емес еді, бірақ император Ванмен қатар, екі сүйікті кәнизағы болды – Фу кәнизагы (傅昭儀) және Фенг Юань кәнизагы (馮昭儀), олардың әрқайсысы оған бір ұл таңды. Императрица Ван екеуімен де жақсы қарым-қатынас орнатуға тырысты, және ол, әсіресе Фенг кәнизагына қатысты, сәтті болды. Дегенмен, Ван императрицасы мен Фу кәнизагы арасында ұлдарының мұрагерлік мәртебесі үшін күрес басталды. Ао ханзаданың жасы ұлғайған сайын, император Юань оның императорлық таққа лайықтылығына көңілі тоймады және Фу кәнизагының ұлы, Шанян ханзадасы Лю Канға (山陽王劉康) қызығушылық танытты. Бұл жағдайға бірнеше оқиға себеп болды. Мысалы, б.з.д. 35 жылы император Юаньның кіші інісі Чжуншань ханзадасы Лю Цзинь қайтыс болғанда, император Юань жас мұрагер ханзада Аоның жеткілікті қайғырмағанын сезгенде ашуланды, өйткені ханзадалар Ао мен Цзинь шамамен бір жаста болғандықтан және бірге өскендіктен, ханзада Цзиньге тиісінше құрмет көрсетпеді. Император Юаньның әжесіне туысқан және император Юаньның құрметіне ие болған жоғары лауазымды шенеунік Ши Дан (史丹), ханзада Аоның император Юаньның өзін тым қатты қайғыртудан тоқтатуға тырысқанын император Юаньға түсіндіріп, оны ықпалдастыра алды, бірақ наразылықтың тұқымы себілді. Ханзадалар өскен сайын, император Юань мен ханзада Кан арасындағы жақындық күшейді. Олар музыкаға, әсіресе барабан ойнауға деген ортақ құмарлықтарын бөлісті. Ханзада Кан жоғары интеллектісімен және еңбекқорлығымен көзге түсті, ал ханзада Ао ішімдік ішуге және әйелдермен араласуға бейім болды. Император Юань шамамен б.з.д. 35 жылы ауырғанда, одан айығу мүмкін болмады, Фу кәнизагы мен ханзада Кан жиі оның төсегіне шақырылып, күтім жасады, ал императрица Ван мен мұрагер ханзада Ао сирек келді. Ауру кезінде, Фу кәнизагының ықпалымен, император Юань ханзада Канды мұрагер етіп тағайындау туралы ойды қайта қарастырды. Бірақ Ши Данның араласуы император Юаньды осы ойдан бас тартуға мәжбүр етті. Император Юань б.з.д. 33 жылы қайтыс болғанда, ханзада Ао таққа отырды (император Чэн ретінде).

Мұрагерлік мәселесі

Император Чэн көптеген сүйікті әйелдерге ие болған. Оның алғашқы сүйіктісі императрица Сюй (б.з.д. 31 ж.) болды, ол өлтірілген әжесінің руынан шыққан, император Сюаньның бірінші әйелі. Ол сондай-ақ Консорт Банды да жақсы көретін. Алайда, императрица Сюй де, Консорт Бан да оған бала бермеді. Мұрагер болу үшін немере керек деп ойлаған императрица Ванг император Ченге көбірек кәнизактар алуға ашық түрде кеңес берді, бірақ бұл мұрагердің тууына әкелмеді. Бірақ б.з.д. 19 жылы император Чэн Янга ханшайымын (陽阿公主) зиярат еткен кезде, оның билеуші қызы Чжао Фэйяньға (趙飛燕) және оның қарындасы Чжао Хэдэге (趙合德) ғашық болып, оларды өзінің кәнизактары етіп алды. Олар императрица Сюй мен Консорт Баннан артық жақсы көрілетін болды. Б.з.д. 18 жылы Чжао әпкелері императрица Сюй мен Консорт Банды сиқырмен айналысқан деп жалған айыптады. Императрица Сюй тақтан алынды, ал Консорт Бан өзін қорғап ақталғанымен, бұрынғы ортаға оралуға ынтақтанбады және императрица Вангтың жесір әйеліне қызмет ете бастады. Император Чэн Чжао Фэйяньды императрица етіп жасаймын деді, бірақ императрица Ванг оның төмендеген тегі мен биші қыз болған өткеніне наразылық білдірді. Ұлының тілегіне ол б.з.д. 16 жылы мойынсұнды, бірақ Чжао әпкелеріне ешқашан риза болған жоқ. Алайда, Чжао да, император Ченгтің кейінірек сүйіктісі Ли ханшайымы да оған ұл берген жоқ. Б.з.д. 9 жылы, әлі де мұрагерсіз болған Чэн императоры өзінің кіші інісі Чжуншан ханзадасы Лю Синді (中山王劉興) немесе өзінің жүйесі Лю Синді (定陶王劉欣, ханзада Канның ұлы) мұрагер етіп тағайындауды ойлады. Император Чэн Син ханзадасының одан қабілетті екеніне көз жеткізді, сонымен бірге ханзаданың әжесі Фу ханзадалар Чжао мен Ван Генге жомарт сыйлықтар арқылы өзін жақсы көретін болды, сондықтан Чжао мен Ван Ген де Син ханзадасын мақтап сөйледі. Император Чэн б.з.д. 8 жылы Син ханзадасын тақ мұрагері етіп тағайындады. Император Чэн б.з.д. 7 жылы кенеттен қайтыс болды, көбінесе инсульттан (бірақ тарихшылар Консорт Чжао Хэдэ берген афродизиактардың шамадан тыс мөлшерінен де болуы мүмкін екенін хабарлайды). Бірден оның ұлдары бар кәнизактары болған деген көптеген әңгімелер тарады, бірақ бұл ұлдар мен аналары Консорт Чжао Хэдэ (қызғаныштан) және мүмкін император Чэннің өзі тарапынан өлтірілген. Күйеуін жоқтап, жазадан қорқып, Консорт Чжао Хэдэ өзін-өзі өлтірді. Тақ мұрагері Син Ай императоры болып таққа отырды. Императрица Ванг тапсырған лауазымды адамдардың б.з.д. 6 жылы жасаған есебінде император Ченнің екі ұлы болғандығы анықталды - б.з.д. 12 жылы Консорт Цаодан туған және б.з.д. 11 жылы Консорт Сюйден (тақтан алынған императрица Сюйдің туысы) туған. Алайда, екі ұл да Консорт Чжао Хэдэнің бұйрығымен, кем дегенде, оған ғашық болған император Ченгтің беймәлім келісімімен жас кезінде өлтірілді. Консорт Цао ұлы өлтірілгеннен кейін өзін-өзі өлтіруге мәжбүр болды. Жауап ретінде, император жесір Вангтің ықпалымен, император Ай Чжаоның туыстарын маркиздік атақтарынан айырып, елден айдады. Тек императрица Чжао Фэйян ғана (әзірге) сақталды.

Ұлы жесір император

Император Ай таққа отырғанда, Ванг ханшайымы жесір әйел атағын алды, кейіннен ол «Ұлы ханшайым жесір әйел Ванг» деп белгілі болды. Бастапқыда, оған деген құрметтің нышаны ретінде, император Ай өзінің билігін консолидациялап, Вандарды, соның ішінде Ван Мангты, көбінесе олардың бұрынғы лауазымдарында қалдырды. Алайда, император Айдың әжесі Консорт Фудың ықпалы көп ұзамай сезіле бастады. Консорт Фу Диндао жесір ханшайымы атағына қанағаттанбады, тіпті император жесірі болуды қалады. Ұлы ханшайым жесір Ван оған бұл атақты беруге келісті, және оның жарлығымен Консорт Фуға да Ұлы ханшайым жесірі атағы берілді (бірақ айырмашылығы бар: Фудың ерекше атағы болды, ол енді қолданылмады – Дитатайхоу (帝太太后), ал Ванның Тайхуантайхоу (太皇太后) деген стандартты атағымен салыстырылғанда); сондай-ақ, император Айдың анасы Консорт Дингке де Император жесірі атағы берілді (Дитахоу, 帝太后; Чжао Фэйянның Хуантайхоу (皇太后) атағымен салыстырыңыз). Бірақ Консорт Фу тек атақтарға қанағаттанбады, сонымен қатар немересінің басқаруын бақылауға барынша күш салды. Оның мақсаттарының бірі – Вандарды үкіметтен ығыстыру еді. Ұлы ханшайым жесір Ван Фумен қарсы тұруға ниеттенбеді, сондықтан Ван әулетінің мүшелеріне өз еркімен отставкаға келіп, билікті Фу мен Дингке беруді бұйырды. Оның қарапайымдылығы мен мойынсұнушылығы халық пен мемлекеттік шенеуніктерге үлкен әсер етті. Император Айдың қабілетсіздігі айқын болғанда, император Чэннің тұсында Вандарға қарсы болған халық пен шенеуніктер Вандардың қайта оралуын қалады. Бұл құштарлықтың бір себебі – Консорт Фудың б.з.д. 6 жылы жасаған әділетсіздігі болды. Ол бұрынғы романдық бәсекелесі Консорт Фенг Юаньға (сол кезде Жоншан жесір ханшайымы және Жоншан ханзадасы Лю Цзидің әжесі) деген ашуын сақтап, Консорт Фенгті сиқырмен айналысқан деп жалған айыптады, оны өзіне-өзі қол жұмсауға мәжбүр етті және оның көптеген туыстарын жазалап, жер аударды. Жауап ретінде, б.з.д. 2 жылы, император Ай Ван Мангты Ұлы ханшайым жесір Вангқа көмектесу үшін астанаға шақырды. Б.з.д. 1 жылы император Ай мұрагер қалдырмай қайтыс болды, бұл императорлық үйді бірден дүрбелеңге ұшыратты, және осы тұста Ұлы ханшайым жесір Ванг маңызды рөл атқарды.

Ван Манның билікті басып алуы

Император Ай қайтыс болғанда, оның сүйіктісі (көбінесе гомосексуалдық қатынаста болған деп есептеледі) Донг Сянь қарулы күштердің бас қолбасшысы және үкіметтегі ең ықпалды шенеунік болды, содан кейін не болатынына қатысты үлкен беймәлімдік туды. Осы сәтте Ұлы император жесір Ван өміріндегі ең маңызды рөл атқарды. Ол дереу император сарайына барып, император мөрін тартып алып, әкімшілікті (臨朝聽政; lín cháo tīngzhèng) өз қолына алуға және Донгты дереу шақыруға шешім қабылдады. Донг бұл қадамға дайын болмады, оның әрекет етуге мүмкіндігі болмады. Ұлы император жесір Ван Ван Мангты да сарайға шақырып, императорлық гвардияның және үлкен-кіші мемлекеттік істердің басшылығын Донгтан Ван Мангқа берді. Донг алдағы жағдайдан қорқып, өз-өзіне қол жұмсады. Ван Манг билікке кедергі келтіретін барлық нәрсені жоюға дереу кірісті, бірақ сонымен бірге Хан әулетіне адал екенін көрсетуге тырысты. Ұлы император жесір Ванның келісімімен ол Фу және Дингті қызметтен шеттетуге бұйрық берді, ал олардың қабірлерін қорлағанын одан жасырды. Содан кейін Ұлы император жесір Ван өзінің қалған немересі ханзада Джизиді таққа шақырып, оны Пинг императоры етіп жариялады. Пинг императорының билігі кезінде Ван Манг Ұлы император жесір Ванның қолдауымен регент (亲政, Qīnzhèng) қызметін атқарды. Ол оның алдында Хан әулетіне адал екенін көрсетуге және оны мақтауға тырысты, бірақ сонымен бірге үкіметті потенциалды жаулардан тазартуды жалғастырды және өзінің жақтастарына оның қасиетті бейнесін қалыптастыру үшін үгіт-насихат жүргізуді тапсырды. 1 жылы, өзінің туысының адалдығына сенімді болған Ұлы император жесір Ван оны Ханның герцогы (安漢公, сөзбе-сөз "Ханды қорғаған герцог") етіп тағайындады – бұған дейін Хан тарихында герцог атағы берілмеген еді. 2 жылы Пинг императорына әйел таңдағанда, Ұлы император жесір Ван бастапқыда Ван әулетінен қыздарды қарастырмауды бұйырды, бірақ Ван Манг дереу көптеген петиция берушілерді сарайды қоршауға шақырып, оның қызын император қылынуға шақырды. Ұлы император жесір Ван мойынсұнып, Ван Мангтың қызын Пинг императорының император әйелі етіп таңдады, ол 4 жылы осы мәртебеге ие болды. 3 жылы Ван Мангтың билігін күшейткен маңызды оқиға болды. Ван Мангтың ұлы Ван Ю (王宇), әкесінің диктаторлық билігіне наразы болып, Пинг императорының анасының туған інілері Вэйлермен бірге Ван Мангқа қарсы қастандық жасады. Олардың қастандығы ашылғанда, Ван Манг Ван Ю мен Вэйлерді (Консорт Вэйден басқа) өлімге кесті, сондай-ақ бұл мүмкіндікті пайдаланып, нақты немесе потенциалды саяси жауларын қастандыққа қатысқан деп айыптап, оларды өлтірді немесе жер аударды. Оның ішінде тіпті өзінің тағы бір туысы Ван Ли (王立) де болды, оны Ұлы император жесір Ванның атынан жасалған бұйрықпен өзін-өзі өлтіруге мәжбүр етті, одан шындықты жасырды (оның орнына Ван Ли аурудан қайтыс болды деп айтты). Ван Манг Ұлы император жесір Ванға жағдайды бақылауда ұстап тұрғанын сезіндірді, оны елорданың айналасындағы аймақтарды аралап, халыққа ақша және заттар сыйлауға, жетімдер мен жесірлерге көмек көрсетуге шақырды. Ол сондай-ақ оның күйеуі император Юань үшін әсем ғибадатхана салып, оның құрметін жеңіп алды. 5 жылы Ван Манг Пинг императорының өзінің ағаларын өлтіргені үшін кек қайтаратынынан қорқып, оны улады. Ол сондай-ақ Ұлы император жесір Ванның қатысуымен Хан әулетіне адалдығын көрсетуді тоқтатты, оны өз қалауына қарсы император (假皇帝) атағын беруге және император Сюаньның шөбересі Лю Инды жаңа император (император Рузи ретінде) таңдауына келісуге мәжбүр етті. 8 жылы Ван Манг таққа отырып, Синь әулетін құрды. Ол Ұлы император жесір Ваннан императорлық мөрін тапсыруды талап еткенде, ол бастапқыда бас тартты, бірақ ақырында мойынсұнды.

Ван Манның билігі

Патшалық мөрді өзіне алып, оның атынан шешуші бұйрықтар шығарудан бас тарту арқылы Ван Манг Ұлы император жесір Ванның сарайдағы билік ойынындағы ықпалын белгілі бір деңгейде шектеуге қол жеткізді. Ван Манг бастапқыда Ұлы император жесір Ванның титулын жойып, оған бұрынғыдан да зор күш пен беделді көрсететін, сондай-ақ оны тек Хан әулетіне емес, жаңа құрылған династиясына байланыстыратын жаңа титул беруді ниеттенген, бірақ ол оның ұсынысына зор ренжіліс білдірді. Оған жауап ретінде ол оның титулын сақтап, қосымша «Венму» (文母, The Illustrious mother) титулын берді, осы арқылы оның өзінің династиясын құруға бірлесіп қатысқанын көрсетті. Ван Манг әпкесіне құрмет көрсетіп, оған түрлі бағалы сыйлықтар жіберіп, жиі кешкі асқа немесе тойға шақырып тұрды. Ол жаңа династияны ешқашан мойындаған жоқ, ал Ван Манг күнтізбені, мерекелерді және императорлық сарай қызметкерлерінің киім-кешегін өзгерткенде, ол өзінің күтуші әйелдеріне Хан күнтізбесін сақтауды және Хан киімдерін киюді бұйырды. Ван Манг оның қалауларын шын жүректен орындауға тырысты, бірақ оның әрекеттері сәтсіз аяқталды, тіпті оны өзінің заңдары мен бұйрықтарынан бас тартуға немесе оларға бағынбауға еркіндік берді, бірақ бұл да нәтижесіз болды. Шамамен 12 жылы Ван Манг император Юаньның ғибадатханасын бұзып, одан да сәндірек ғибадатхана салды, оны Ұлы император жесір Ванның қайтыс болғаннан кейін орналастыру үшін арнады. Ол күйеуінің ғибадатханасы бұзылғанын білгенде, қатты қайғырып, Ван Мангты қарғыс айтты. Осы кезден бастап ол Ван Мангқа бұрынғыдан да наразы болып, оның қонаққа шақыруларын қабылдамай, үйіне барудан бас тартты. 13 жылы көктемде қайтыс болды, Ван Манг оны император Юаньмен бірге, әдетке сәйкес, бір мазарға жерледі, бірақ олардың арасына ор қазып қойды. Оның құрметіне Ван Манг үш жыл аза тұтып, аза киімдерін киіп, оның мазарына барып, жанын тыныштандыру үшін құрбандық шалды.