Шамси патшайым: Ассирияға қарсы көтеріліс және тағдыры

Кіріспе

Араб патшайымы (б.з.д. 730–700 ж.ш.) – SAMSI деген аббревиатурамен белгіленетін араб патшайымы, б.з.д. 8 ғасырында Ежелгі Таяу Шығыста билеген. Ол патшайым Забибеден (арабша "Көжіне" дегенді білдіреді) кейін таққа отырды. Ашшур-Нирари V-тің ұлы және Ассирия патшасы Тиглат-Пилесер III арабтарды өзінің бақылауына алған алғашқы шетелдік билеуші болды. Шамси Дамасктың Рахиану құрған одаққа қосылып, оған қарсы көтерілгенде, Пилесер Шамсиге шабуыл жасап, жеңіске жетіп, оны және оның одақтастарын бағындырып, билікте қалу үшін салық төлеуге мәжбүр етті. Ол 20 жыл билік жүргізді, ал оның орнын шамамен б.з.д. 700 жылы патшайым Иатие басты.

Тарих

Ассириялық жылнамалар Шамси патшаны 730 және 720 жылдары Ассирия патшаларына қарсы тұруға батыл болған күшті билеуші ретінде сипаттайды. Шамси және оның алдыңғы және кейінгі патшайымдары елшіліктер мен керуендерді басқарып, Арабия түбегінен Таяу Шығысқа және Сирияға дәмдеуіштер мен хош иісті заттар жеткізген. Шамси билікке Ассирияның вассалы ретінде келді, ол Шамсинің пайдасына тақтан басқан бұрынғы араб патшасы Забибеге мұрагер болды. Забибе берген адалдық сертін Шамси таққа отырғанда жалғастырды; ол Арабияның құдайы Күнге адал болатынына ант берді. Тиглат Пилесер бұл тағайындалуды ресми түрде мойындады. Бірақ кейіннен ол ойын өзгертті және көтеріліс жасап, 732 ж.б.э. Ассирия патшасы Тиглат Пилесер III-ке қарсы күресу үшін Дамаск патшасы Резин жасаған одаққа қосылды. Ассирия әскері, патша Тиглат Пилесер III (745–727 ж.б.э. билеген) бұрын Едом жерін бағындырған еді, енді Арабия мен Леванттағы Ассирияға қарсы күштерге назар аударды. Ассириялық жазбаларға сәйкес, Тиглат Пилесер көптеген араб тайпалық аймақтарына шабуыл жасап, Сақури тауының маңында Шамсиді жеңді (орны анықталмаған). Ассириялықтар көптеген тұтқындарды, 30 000 түйе мен 20 000-нан астам өгізді олжа ретінде алды. Бір жазуда оның 9 400 сарбазы қаза тапқаны, сондай-ақ түрлі дәмдеуіштер, құдайлардың құрбандық тақтары, оның құдайларының әшекейлі таяғы және оның иеліктері тәркіленгені жазылған. Ол шөлге қашып бара жатқанда, Тиглат Пилесер шайқас орнында қалған шатырларды өртеп жіберді. Жеңіліске ұшырағаннан кейін, Ассириялық жылнамашылардың айтуынша, Шамси "шөлдегі жабайы есектей" шайқас алаңынан қашқан. Ол ұзақ уақытқа бостандыққа шыға алмады, өйткені көп ұзамай тұтқынға алынып, Тиглат Пилесерге әкелінді. Ол оған кэпу немесе әкімші және 10 000 сарбаз тағайындап, оны патшалығына қайтарды. Сондай-ақ, ол Базу/Басу еліне қашып, кейіннен басылып бергені де айтылады. Тиглат Пилесерге басылып беру шарттары Шамсидің салық төлеуімен байланысты болды. Ассириялықтар оны қалпына келтіруге шешім берді, себебі Арабия арқылы Ассирия аумағынан өтетін табысты солтүстік-оңтүстік сауда жолын сақтау үшін оларға икемді араб билеушісі қажет болды. Арабия саудасына қатысқан тағы жеті мемлекеттен де олардың түтету саудасына салық төлеуі және қауіпсіздік қамтамасыз етуі талап етілді; бұл жеті мемлекет – Масса, Тима, Саба, Хайаппа (Эфа), Бадана, Хатия және Идибилу. Арабтар алтын, күміс, еркек және әйел түйелер мен дәмдеуіштердің барлық түрлерін салық ретінде берді.

The Assyrian chronicles describe Queen Šamsi as a powerful ruler who was bold enough to face the Assyrian kings in the 730s and 720s. She and others are mentioned as rulers of the regions far to the west of Assyria who were aware of the Assyrian kings and had trade with them in spices Šamsi and her predecessor and successor queens had led embassies and caravans carrying spices and incense to the Near East and Syria from the Arabian Peninsula. Šamsi had come to power as a vassal of Assyria, succeeding the former Arabian queen Zabibe, who had abdicated in Šamsi's favour. Zabibe's oath of allegiance was continued by Šamsi on taking the throne; she swore by the sun, the god of Arabia, that she would be loyal to Assyria. Tiglath Pileser gave formal recognition to this accession. Later, however, she changed her mind and rebelled, joining an alliance made by Rezin of Damascus to fight the Assyrian king Tiglath Pileser III in 732 BCE. The Assyrian army under King Tiglath Pileser III (ruled 745–727 BCE) had recently subjugated the land of Edom and now turned its attention to the anti Assyrian forces in Arabia and the Levant. According to the Assyrian records, Tiglath Pileser attacked many Arab tribal areas and defeated Šamsi in the neighborhood of Mount Sa qu ur ri (a place not identified). The Assyrians took many prisoners of war, 30,000 camels, and more than 20,000 oxen as booty. An inscription records that 9,400 of her soldiers were killed, and in addition 5,000 bags of various types of spices, altars of gods, armaments including an ornamental staff of her goddess, and her estates were seized. As she fled to the desert, Tiglath Pileser set fire to the remaining tents at the battle site. After her defeat, Šamsi was said by the Assyrian chroniclers to have fled the battlefield like a "wild she ass of the desert". She did not remain at liberty for long, as she was soon captured and brought as prisoner to Tiglath Pileser. He appointed a qepu or governor over her and 10,000 soldiers, and restored her to her kingdom. It is also said that she had escaped to the land of Bazu/Basu and later surrendered. The terms of surrender to Tiglath Pileser involved a tribute to be paid by Šamsi. The Assyrians chose to restore her as they needed a pliable Arab ruler in order to maintain the lucrative north–south trade route from Assyrian territory across Arabia. Seven other kingdoms involved in Arabian commerce were also required to pay tribute and provide security to their incense trade; these seven kingdoms were Massa, Tyma, Saba, Haiappa (Ephah), Badana, Hattia, and Idibi'lu. The tribute agreed to be paid by the Arabs included gold, silver, male and female camels, and all types of spices.