Кіріспе
Венгрия мен Хорватияның патшасы (1131–1141 ж. билеген)
Соқыр Бела (Vak Béla; ; ; шамамен 1109 – 13 ақпан 1141) – 1131 жылдан 1141 жылға дейін Венгрия мен Хорватияның патшасы. Ол бүлікші әкесі Альмостың інісі, Венгрия королі Коломанның бұйрығымен соқырланды. Бела Коломанның ұлы Стефан II билік құрған жылдары монастырьларда өсті. Баласы жоқ король Белаға Рашкалық Еленамен үйленуге ұсыныс жасады, ол оның билігінің кезеңінде күйеуімен бірге биледі. Бела Стефан II қайтыс болғаннан кейін кем дегенде екі ай өткен соң патша болып тағайындалды, яғни таққа отыруына қарсылық болған болуы мүмкін. Беланың билігін нығайту үшін оның ізашарларының жақтастары арасында екі рет тазалау шаралары жүргізілді. Король Коломанның ұлы Борис Беланың тағынан түсіруге тырысты, бірақ король мен оның одақтастары 1132 жылы талапкердің әскерін жеңіске жеткізді. Бела билегеннің екінші жартысында Венгрия белсенді сыртқы саясатқа көшті. Босния мен Сплит шамамен 1136 жылы Беланың үстемдігін мойындады.
1131 жылға дейінгі алғашқы жылдары
Бела – Венгрия королі Коломанның кіші інісі Альмостың Киев герцогы Предславаның жалғыз ұлы. Тарихшылар Гюла Кристо мен Ференц Макк Беланың 1108 және 1110 жылдар аралығында дүниеге келгенін жазады. Альмос ағасының тағын басып алу үшін бірнеше қастандық ойластырды. Осыған жауап ретінде король 1105-1108 жылдар аралығында Альмосты дукатынан немесе «герцогтықтан» айырды. Альмос өз амбицияларынан бас тартқан жоқ, сондықтан король Коломан өзінің ұлы Стефанның бейбіт түрде билікті мұрагерлік етуін қамтамасыз ету үшін 1112 және 1115 жылдар аралығында оны және бала Беланы соқыр етті. Оқиғаның екі нұсқасының бірінде король тіпті Беланы кастрациялауға бұйрық берген, бірақ бұл тапсырманы орындаудан бас тартқан сарбаз болған. Король герцог пен оның шағалалы Беланы алып, соқыр қылды. Ол сондай-ақ шағалы Беланы да кастрациялауға бұйрық берді. Бірақ оларды соқыр етуді тапсырған адам Құдайдан және патшалық әулеттің тұқымсыздығынан қорқып, итті кастрациялады және оның ұрықтарын патшаға әкелді. Кристо мен Макк Беланың әкесімен бірге монастырда өмір сүрген болуы мүмкін деп жазады. «Позониялық жылнамалар» кітабында «бала 1116 жылы таққа отырған Коломан патшасының ұлы Стефанның тұсында өсті» деп жазылған. Патшаға қарсы қастандық жасауға тырысқан Альмос 1125 жылы монастырдан шығып, Константинопольге қашып кетті. Белгісіз себептермен Бела әкесінің соңынан Византия империясына бармады. «Аңғалданған жылнама» Беланың патшаның «ашуынан Венгрияда жасырын сақталғанын» хабарлайды. Бела Пексварад аббаттығына қоныстанды, ондағы аббат оны жасырын баспанаға алды. Альмос 1127 жылдың 1 қыркүйегінде жер аударылуда қайтыс болды. «Аңғалданған жылнама» Беланың жақтастарының «соқырлағаннан кейін қайтыс болды деп ойлаған патшаға Беланың тірі екенін хабарлағанын» айтады. 1131 жылдың басында королева Елена күйеуін соқыр етуді Коломан патшаға ұсынды деп айыпталған барлық ақсүйектерді өлтіруге бұйрық берді. Бела өлім жазасына кесілген магнаттардың мүлкін жаңадан құрылған Арад тарауы мен 11 ғасырдың басындағы Обуда тарауы арасында бөлді. Беланың Киелі Рим империясымен жақсы қарым-қатынасы болды, бұл империямен соғысып жүрген Польшаның Болеслав III мүдделеріне қауіп келтірді. Польша монархы венгр тағына үміткер Бориске қолдау көрсетуге шешім қабылдады. Борис Коломан патшасының екінші әйелі Киевтен келген Евфемиядан туған, бірақ анасы адалсыздық үшін тастап кетілген. Борис Польшаға келгеннен кейін бірнеше венгр дворяндары оған қосылды. «Аңғалданған жылнама» басқалары Бориске елшілер жіберіп, «оны өздерінің көмегімен патшалықты талап етуге шақырғанын» айтады. 1132 жылдың ортасында Польша және Киев Русі әскерлерінің сүйемелдеуімен Борис Венгрияға кірді. Қазір ортақ жаумен соғысып жатқан Бела Австрия маркграфы Леопольд III-пен одақ құрды. Бориске қарсы шабуыл жасамас бұрын Бела Сажо өзенінің жағасында кеңес жинады. «Аңғалданған жылнама» патшаның «Венгрияның беделді адамдарынан» Бористің «көк бала ма, әлде Коломан патшаның ұлы ма» екенін сұрағанын жазады. Бела Польша монархын талапкерді қолдауды тоқтатуға көндіруге тырысты. Алайда Болеслав Бориске адал болды. 1132 жылдың 22 шілдесінде Сажо өзені маңында болған шешуші шайқаста Белаға және оның австриялық одақтастарына адал венгр әскерлері Борис пен оның жақтастарын жеңді.
After their blinding, Álmos lived in the monastery of Dömös, which he had founded. Kristó and Makk write that it is probable that Béla lived with his father in the monastery. The Annales Posonienses relates that "the child was growing in the reign of King Coloman's son, Stephen", who ascended the throne in 1116. Having hatched a failed plot against the king, Álmos left the monastery and fled to Constantinople in about 1125. For unknown reasons, Béla did not follow his father to the Byzantine Empire. The Illuminated Chronicle narrates that he was kept "concealed in Hungary from the fury" of the king. Béla settled in the Pécsvárad Abbey, whose abbot sheltered him in secret. Álmos died in exile on 1 September 1127. According to the Illuminated Chronicle, Béla's partisans "revealed to the King, who believed him to have died after his blinding, that Béla was alive". in early to mid 1131, Queen Helena ordered the slaughter of all noblemen who were accused of having suggested the blinding of her husband to King Coloman. Béla distributed the goods of the executed magnates between the newly established Arad Chapter and the early 11th century Óbuda Chapter. Béla's was on good terms with the Holy Roman Empire, jeopardizing the interests of Boleslaw III of Poland who had been warring with the empire. The Polish monarch decided to support a pretender to the Hungarian crown named Boris. Boris was born to King Coloman's second wife Euphemia of Kiev after his mother was repudiated for adultery. After Boris arrived in Poland, a number of Hungarian noblemen joined him. Others sent messengers to Boris "to invite him that he should come and with their help claim the kingdom for himself", according to the Illuminated Chronicle. Accompanied by soldiers from Poland and Kievan Rus, Boris marched into Hungary in mid 1132. Béla, now at war with a common enemy, entered into an alliance with Leopold III, Margrave of Austria. Before launching a counter attack against Boris, Béla gathered a council near the river Sajó. The Illuminated Chronicle relates that the King asked "the eminent men of Hungary" who were present if they knew whether Boris "was a bastard, or the son of King Coloman". Béla tried to persuade the Polish monarch to stop supporting the pretender. However, Boleslaw remained loyal to Boris. In the one decisive battle of the conflict, which was fought near the river Sajó on 22 July 1132, the Hungarian troops loyal to Béla and his Austrian allies managed to defeat Boris and his supporters.
Кеңейту (11321139)
Польшаның Болеслав III Сайо шайқасынан кейін Бориске көмектесе алмады. Беланың одақтастары Богемияның Собэслав I және Перемишльдің Володимиркосы 1132 және 1135 жылдар аралығында Польшаға жыл сайын шабуыл жасады. Собеслав 1133, 1134, 1137 және 1139 жылдары Беланың сарайына жиі келіп тұрды. Чех монархы тіпті Лотар III-ті 1135 жылдың тамызында Болеслав III-ті Бористен бас тартып, Беланың Венгриядағы билігін мойындауға мәжбүрлеуге көндірді. Борис Беланы тақтан түсіруге тырысқаннан кейін Венгрия экспансиялық саясатқа көшті. Тарихшы Томас Архидиакон 1136 жылы Сплит архиепискобы болған Гаудиус "Венгрия патшаларының үлкен құрметіне ие болды" және "олардың сарайына жиі баратын" болды деп жазды. Бұл есепте 1136 жылы Сплит Бела II-нің билігін қабылдады делінгенімен, тарихшылардың көпшілігі бұл тұжырымды қабылдамайды. Боснияның бағынуының нақты жағдайлары белгісіз, бірақ 1137 жылға қарай аймақ Беланың билігін қарсылықсыз қабылдаған сияқты. Тарихшы Джон В. А. Файн провинцияның солтүстік-шығыс бөлігінің патшайым Еленаның құдайының бір бөлігі болғанын жазды. Венгрия әскері шамамен 1137 жылы Неретва өзенінің саласы – Рама өзенінің аңғарына енді. Бела жаңа жаулап алудың белгісі ретінде Рама патшасы атағын алғанмен, аймақтың толыққанды басып алынуы дәлелденбеді. Венгрия әскерлері 1139 жылы Киевтің Ұлы князі Ярополк II бастаған Киевтің Всеволодқа қарсы жорығына қатысты. Бела Киелі Рим империясымен одағын нығайтты. Осы мақсатта ол Отон Бамбергтің Помераниялықтар арасындағы миссияларын қаржылық тұрғыдан қолдады және 1139 жылдың маусымында қызы Софияның жаңа неміс патшасы Конрад III-тің ұлы Генрихпен никелесуін ұйымдастырды.
Соңғы жылдары (11391141)
Венгриялық жылнамаларға сәйкес, Бела өмірінің соңғы жылдарында маскүнемге айналды. Оның сарайлас ақсүйектері оның маскүнемдігін пайдаланып, одан иеліктер алды. Ол мас күйінде кейде күнәсіз адамдарды өлімге кесетін бұйрықтар берді. Бела 1141 жылдың 13 ақпанында, "ақпан айының иді күні, бейсенбіде" қайтыс болды. Ол Секешфехервар соборында жерленді. Бела патшалық таққа отырғаннан кейін, ол көптеп шарап ішіп, өзінше әуестенді. Оның сарайлас ақсүйектері оның мас күйінде не сұраса, соның бәрін беретінін, ал афеттен арылғаннан кейін бұл шешімдерін өзгерте алмайтынын байқады. Мас күйінде ол дін қызметкерлері болған Пох пен Саулды жауларына тапсырып, олар негізсіз өлтірілді. |Венгрияның суреттелген жылнамасы
Отбасы
Бела 1129 жылдың басында өзінің туысы, король Степан II-нің бастамасымен Сербиялық Еленаға үйленді. Елена – Рашканың Урош I мен оның әйелі Аннаның қызы, оның тегі белгісіз. Патшайым Елена кем дегенде алты бала туды. Олардың алғашқысы, болашақ Венгрия патшасы Геза II 1130 жылы дүниеге келді. 1130-жылдардың басында Ладислав, Стефан және Альмос ағайындылары дүниеге келді. Патшалық жұптың тұңғыш қызы София шамамен 1135 жылы туды; ол Германияның Генрих Беренгармен жасалған келісімі бұзылғаннан кейін Адмонт монастырында дін қызы ретінде қайтыс болды. Бела II-нің ең кіші қызы Елизавета, шамамен 1140 жылы туған, Польшаның Миешко III-іне үйленді. Төмендегі шежіре Беланың ата-бабаларын және мақалада есімдері аталған кейбір туыстарын көрсетеді. *Гезаның бірінші немесе екінші әйелі оның балаларының анасы болғаны белгісіз.
Негізгі дереккөздер
Сплит архидиаконы Томас: Салона және Сплит епископтарының тарихы (Ольга Перичтің латын тіліндегі мәтіні, Дамир Карбич, Миржана Матиевич Сокол және Джеймс Росс Суини өңдеп, аударған және түсіндірмелер қосылған) (2006). CEU Press. Венгрлердің суреттелген жылнамасы: Chronica de Gestis Hungarorum (Dezső Dercsényi редакторы) (1970). Corvina, Taplinger Publishing. .