Өзен жаңсаруы: Геоморфологияда өзен төмендеген базалық деңгейге жауап ретінде ландшафты эрозиялайды. Теңіз деңгейінің төмендеуі немесе жердің көтерілуі себеп болуы мүмкін.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Геоморфологиядағы эрозия процесі
Erosion process in geomorphology
Геоморфологияда өзеннің базалық деңгейі төмендеген кезде ландшафтты эрозияға ұшырату арқылы жаңаруы мүмкін. Бұл процесс көбінесе теңіз деңгейінің күрт төмендеуі немесе құрлықтың көтерілуі салдарынан туындайды. Бұл өзгеріс өзеннің бірлік қашықтықтағы гравитациялық потенциалдық энергиясының өзгеруін күшейтеді, соның нәтижесінде өзен төсегінің эрозиясының қарқыны артады. Эрозия өзеннің жаңа базалық деңгейге бейімделуі нәтижесінде жүзеге асады.
In geomorphology a river is said to be rejuvenated when it is eroding the landscape in response to a lowering of its base level. The process is often a result of a sudden fall in sea level or the rise of land. The disturbance enables a rise in the river's gravitational potential energy change per unit distance, increasing its riverbed erosion rate. The erosion occurs as a result of the river adjusting to its new base level.
Белгілер
Өзеннің қайта жаңғыруы ландшафтта көптеген өзгерістерге алып келуі мүмкін. Оларға сарқырамалар мен арпаттар, тік беткейлер, өзендік террасалар және тілімделген иректер жатады.
River rejuvenation can lead to a number of changes in landscape. These include the formation of waterfalls and rapids, knick points, river terraces and incised meanders.
Динамикалық жасу
Кез келген аймақ кез келген сатыда көтерілуі мүмкін. Бұл базалық деңгейді төмендетіп, өзендердің белсенді түрде төмен қарай эрозиялануын қайта бастайды. Динамикалық жаңарту жер массасының эпирогендік көтерілуінен туындауы мүмкін. Суайдыру алабының иілуі немесе жарылуы өзен градиентін күшейтеді, содан кейін тік жарқалау пайда болады. Теңізге қарай еңкеюдің әсері тек ағын бағыты еңкею бағытына параллель болған жағдайда ғана бірден сезіледі.
A region can be uplifted at any stage. This lowers the base level and streams begin active downward erosion again. Dynamic rejuvenation may be caused by the epeirogenic uplift of a land mass. Warping or faulting of a drainage basin will steepen the stream gradient followed by the downcutting. The effect of seaward tilting can be felt immediately only when the direction of that stream is parallel to the direction of tilting.
Эустаздық жасушаландыру
Эустатикалық жаңарту бүкіл әлемде теңіз деңгейінің төмендеуінен туындайды, және осы жаңартудың екі түрі белгілі. Диастрофиялық эустазия – мұхит алаптарының сыйымдылығының өзгеруіне байланысты теңіз деңгейінің өзгеруі, ал гляциоэустазия – мұз қабаттарының біртіндеп жиналуына немесе еруіне байланысты мұхиттарға судың қосылуы немесе кері қайтуынан туындаған теңіз деңгейінің өзгеруі. Эустатикалық жаңарту өзеннің сағасын жаңа орынға жылжытады. Өзеннің жаңа, төменгі деңгейге қарай жылжуы аңғар бойымен жоғары қарай жүреді. Соның салдарынан, ескі және жаңа базалық деңгейлердің қиылысқан жерінде үзіліс болатын профиль қалыптасуы мүмкін.
Eustatic rejuvenation results from worldwide decrease in sea level, and two types of such rejuvenation are recognized. Diastrophic eustasy is the change in sea level due to variation in capacity of ocean basins, whereas glacio eustasy is the change in sea level due to withdrawal or return of water into the oceans, due to the accumulation or melting of successive ice sheets. Eustatic rejuvenation relocates the mouth of the stream. Shifting of a stream toward a new lower base level will proceed up valley. The result may be an interrupted profile with the point of intersection of the old and new base levels.
Каньондар мен ойыстар
Каньондар мен шатқалдар аңғарлардың дамуының бастапқы сатысында болады және ең қызықты аңғар түрлері саналады. Бұл пішіндер, әсіресе тік көтерілу сияқты соңғы тектоникалық қызметтің нәтижесінде туындаған күшті тереңдеуден пайда болады. Көтерілу биік жазықтарды қалыптастырады және осының салдарынан, өзендердің эрозиялық әрекетін күшейтеді.
Canyons and gorges are in the initial phase of valley development and are considered some of the most interesting valley forms. These forms result from accelerated entrenchment caused by recent tectonic activity such as especially vertical uplift. The uplift creates high standing plateaus and as a result, perpetuates the downward erosive power of existing rivers.
Кинкпойнт және өзен террасалары
Кникпойнт – өзен ағысының бағытында өзен профилінің еңісі өзгеретін нүкте. Мысалы, сарқырама көрінетін кникпойнттың бір түрі. Дегенмен, кейбір кникпойнттар ландшафтта жасырынып жатуы мүмкін. Осындай нысандардың пайда болуына басқа да факторлар әсер ететінін ескеру маңызды, бірақ жаңару (реjuvenation) олардың басты себептерінің бірі болып табылады. Айтылғандай, өзен жаңару кезеңінде көбірек энергия жинап, тік эрозия арқылы жаңа базалық деңгейге жетеді. Өзен террасасы – қазіргісінен жоғары орналасқан ежелгі су тасқыны жазықтарының қалдықтары. Ол әдетте өзеннің жаңаруынан пайда болады, ал одан әрі жаңару нәтижесінде жаңа террасалар қалыптасып, өзен төңірегінде сатылы профиль түзеді.
A knickpoint is a point on the river's course where there is a change in the gradient of the river profile. An example of a visible knickpoint would be a waterfall. However, some knickpoints can be concealed in the landscape. It is important that while there are other contributing factors to such features in the landscape, rejuvenation is one of the major influences. As mentioned, when a river rejuvenates, it gains more energy and erodes vertically to meet its new base level. A river terrace is the remains of an old floodplain at a higher elevation than the present one. It typically results from river rejuvenation with further rejuvenation able to form new terraces, resulting in a step like profile around a river.