Кіріспе

Неміс ғалымы
19 ғасырдағы анатомия ғылымының маманы

Рудольф Фридрих Иоганн Генрих Вагнер (30 шілде 1805 – 13 мамыр 1864) – неміс анатомы және физиологы, ұрықтық көпіршікті бірге ашқан. Ол ганглиялар, жүйке ұштары және симпатикалық жүйкелерді зерттеуде маңызды жаңалықтар жасады.

Өмір

Рудольф Вагнер Байройт қаласында дүниеге келді, онда оның әкесі гимназияда профессор болып жұмыс істеген. 1822 жылы ол Эрлангенде медицинаны оқуға кірісті. Вагнер 1826 жылы Вюрцбургте оқу бағдарламасын аяқтады, онда ол негізінен медицинадан Иоганн Лукас Шёнлейн және салыстырмалы анатомиядан Карл Фридрих Гейзингердің басшылығымен оқыды. Мемлекеттік стипендияның көмегімен ол Кувьердің қамқорлығымен бір жыл немесе одан да көп уақыт бойы Жардн дес Плантес бағында оқыды, сондай-ақ Кальяри және Жерорта теңізінің басқа да аймақтарында зоологиялық жаңалықтар ашты. Германияға оралғаннан кейін ол Аугсбургте дәрігерлік практика ашты, онда оның әкесі қызметке ауысқан еді. Бірнеше ай өткен соң ол Эрлангенде просектор қызметіне тағайындалып, академиялық лауазымға қол жеткізді. 1832 жылы ол зоология және салыстырмалы анатомия профессоры болды және 1840 жылға дейін осы лауазымды сақтап тұрды, содан кейін Геттингендегі Й.Ф. Блюменбахтың орнын басуға шақырылды. Ол қайтыс болғанға дейін Ганновер университетінде қалды, көп жыл бойы проректор ретінде әкімшілік жұмыстармен шұғылданды және тұруының көп бөлігінде туберкулезден денсаулығы нашарлады. 1860 жылы ол оқытудың физиологиялық бөлігін жаңа кафедраға тапсырды, ал оның мансабы зоологиямен басталды, оны сақтап қалды. Бонндағы неандерталь бас сүйегін қарап тексеру үшін Боннға бара жатып, ол Франкфуртта параличқа ұшырады. Вагнер бірнеше айдан кейін, 1864 жылдың 13 мамырында Геттингенде қайтыс болды.

Үлестер

Вагнердің жазушы және ғалым ретіндегі қызметі зор болды, оның қамтымы кең, ал көптеген еңбектерін денсаулығы жақсы болған кезде Эрлангенде атқарды. Оның дипломдық жұмысы жұмысшы табының дамуына арналған. "Эпидемиялық және жұқпалы аурулардың бүкіл әлемдегі тарихи дамуы және олардың таралу заңдылықтары" деген амбициялы тақырыбы Шенлейннің ықпалын көрсетті. Оның алғашқы еңбегі – "Die Naturgeschichte des Menschen" (Кемптен, 1831, 2 томдық). Жерорта теңізі, Адриатика және Солтүстік теңізге жасаған жиі сапарлары омыртқасыздардың анатомиясы мен физиологиясын зерттеу үшін мол материал берді, оны алдымен Мюнхен ғылым академиясына ұсынды және "Beiträge zur vergleichenden Physiologie des Blutes" (Лейпциг, 1832–33, 1838 жылғы қосымшалармен) атты еңбегінде қайта жариялады. 1834–35 жылдары ол басқарған пән бойынша оқулық шығарды ("Lehrbuch der vergleichenden Anatomie", Лейпциг), ол студенттерге өзінің айқын және лаконикалық стилімен ұнады. 1843 жылы "Lehrbuch der Zootomie" деген атпен жаңа басылымы жарық көрді, оның тек омыртқалылар бөлімін ғана өзі түзетті. Оның ертедегі жұмыстарының дәлдігін "Micrometric Measurements of the Elementary Parts of Man and Animals" (Лейпциг, 1834) еңбегі көрсетеді. Оның зоологиялық еңбектері "Icones zootomicae" атласымен аяқталады (Лейпциг, 1841). 1835 жылы Мюнхен ғылым академиясына ұрпақ пен даму физиологиясы жөніндегі зерттеулерін, соның ішінде адам жұмыртқасының тұқымдық көпіршігін жаңадан ашуын ұсынды. Бұл зерттеулер "Prodromus historiae generationis hominis atque animalium" (Лейпциг, 1836) атты еңбекте қайта басылды. Зоологиядағыдай, физиологиядағы түпкілікті зерттеулерінен кейін студенттерге арналған оқулық жарық көрді ("Lehrbuch der speciellen Physiologie", Лейпциг, 1838), ол үшінші басылымға жетті және француз және ағылшын тілдеріне аударылды. Бұл оқулық "Icones physiologicae" атласымен толықтырылды (Лейпциг, 1839). Осы кезеңде медицина саласындағы маңызды, бірақ қазір аз танымал еңбек жарық көрді, ол тарихи және синтетикалық сипатқа ие: "Grundriss der Encyklopädie und Methodologie der medicinischen Wissenschaften nach geschichtlicher Ansicht" (Эрланген, 1838). Ол дания тіліне аударылды. Сонымен қатар ол Джеймс Коулз Причардтың "Адамның табиғи тарихы" кітабын аударумен және Самуэль Томас Сомеррингтің әртүрлі жазбаларын редакциялаумен айналысты, соның ішінде осы анатомиялық ғалымның өмірбаянын (1844) жазды, ол өзінің еңбектерінің ішінде ең жақсы көргені болды. 1843 жылы Геттингенге көшкеннен кейін ол үлкен "Handwörterbuch der Physiologie mit Rücksicht auf physiologische Pathologie" кітабын бастады және 1852 жылы бесінші (қосымша) томын жариялады. Оның осы еңбекке жасаған түпкілікті үлесі симпатикалық жүйке, жүйке ганглиялары және жүйке аяқтарына қатысты болды, ал ол ұйымдастырушы болғаны үшін ғана өзіне еңбек сіңіргенін айтты. 1845–1847 жылдары Италияда денсаулығын жақсарту үшін болған кезде ол электр бақаларының торпедо тұқымдасының электрлік органын және жалпы жүйке ұйымын зерттеді, осы зерттеулерін 1853–1854 жылдары жариялады ("Neurologische Untersuchungen", Геттинген), осылайша оның физиологиялық кезеңі аяқталды деуге болады.

Философия

Ол материализмге батыл түрде қарсы тұрып, өзін христиан дінінің жақтасы деп жариялады. Бұл оған көптеген ескі достары мен шәкірттерінің құрметін жоғалтты, тіпті оған "миының қажуынан зардап шегуде" деп бейкүнә айтылды. Карл Вогт және басқа да материалистермен араздасуы 1854 жылы Геттингенде өткен Naturforscher Versammlung жиынында "Адамның жаратылуы және жан субстанциясы" тақырыбында сөйлеген сөзінен бастау алды. Одан кейін "Allgemeine Zeitung" газетінде "Физиологиялық хаттар" сериясы, "Иман және білім" туралы мақала және осы серияның ең маңызды туындысы "Ғылым тұрғысынан жан үшін күрес" (Геттинген, 1857) жарияланды. Бұл философиялық мәселелерді өмірінің соңына таман зерттегендіктен, ол кейбір қиындықтарға тап болды, бірақ қазіргі заманғы неміс ой-санасының ағынына қосылуға тырысты. Ол классикалық неміс әдебиетін, әсіресе Гете және оған байланысты туындыларды жақсы білген.

Палеоантропология

Төртінші және соңғы кезеңі деп аталатын кезеңде Вагнер антрополог және археологқа айналды. Ол Блюменбах жинаған Геттинген мұражайындағы бас сүйектері кабинетімен және тарихқа дейінгі қалдықтарды қазумен шұғылданды, Париж мен Лондонның антропологиялық қоғамдарымен белсенді түрде хат алмасты және 1861 жылы Геттингенде тәжірибелі Карл Эрнст фон Баермен бірлесіп, антропологтардың сәтті конгресін ұйымдастырды. Оның соңғы жазбалары – адам миының айналуы, мидың салмағы және ақыл-есі кем адамдардың миы туралы естеліктер (1860–1862 жылдар).