Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Араб әулеті 990–1096 жылдар аралығында.
Arab dynasty from 990 to 1096
Уқайлид әулеті (العقيليون) – Х және ХІ ғасырлардың соңында Әл-Жазираның, Солтүстік Сирияның және Ирактың түрлі аймақтарында билік құрған бірнеше тармақтары бар шиит араб әулеті. Басты тармағы Мосул қаласында орналасып, 990 жылдан 1096 жылға дейін билік етті.
The Uqaylid dynasty (العقيليون) was a Shia Arab dynasty with several lines that ruled in various parts of Al Jazira, northern Syria and Iraq in the late tenth and eleventh centuries. The main line, centered in Mosul, ruled from 990 to 1096.
Көтеріліңіз
Уқайлидтер Бану Уқайл руынан шыққан шииттер еді. Олар алғаш рет Дияр-Бәкрде билікке ие болды, Бувайхидтер оларға осы жерді сыйға тартып, күрд Бадх ибн Дустаққа қарсы қорғаныс қабаты болсын деп үміттенді. Біраз уақыттан кейін Уқайлидтер Бувайхидтердің 979 жылы Мосулдан қуған Хамданидтермен одақ құрды. Екеуі бірігіп Бувайхидтерге қарсы күш қолданып, 989 жылы Мосул мен Дияр Рабиа аймақтарын басып алды. Уқайлид басшысы Мұхаммед ибн әл-Мусаяб Бадхқа қарсы соғысып, нәтижесінде күрд бүлікшісі қаза тапты. Содан кейін Мұхаммед Хамданидтерге қарсы бұрылып, оларды да жеңіске жеткізді. Ол сондай-ақ Мосулдың Бувайхид әкімін өзіне бағынышты аймақтарының жартысын беруге мәжбүр етті.
The Uqaylids were descended from the Banu Uqayl and were Shi'a. They first came to power in Diyar Bakr when they were granted land there by the Buwayhids, who hoped that they would serve as a buffer against the Kurd Bādh ibn Dustak. Soon afterwards the 'Uqaylids forged an alliance with the Hamdanids, who had been expelled from Mosul by the Buwayhids in 979. Together the two of them moved against the Buyids and Mosul and the Diyar Rabi'a was occupied in 989. The Uqaylid leader, Muhammad ibn al Musayyab, then fought against Bādh, which eventually resulted in the death of the Kurdish rebel. Following this, Muhammad turned against the Hamdanids and defeating them as well. He also forced the Buwayhid governor of Mosul to grant him half of his dependencies.
Мосулдың уқайлидтері
Мұхаммед ибн әл-Мусаяб 996 жылы қайтыс болды. Оның орнын сол жылы Мосулға шабуыл жасап, Бувайхидтер губернаторын қашуға мәжбүр еткен ағасы әл-Мукаллад бағындырды. Сол жерден Уқайлидтер Иракқа қарай жылжыды. Олар елдің көп бөлігін басып алып, тіпті Бағдадқа да шабуыл жасады. Ақырында Бувайхид әмірі Баха әл-Даула әл-Мукалладпен келісімге келді, осылайша Уқайлидтер Мосул, Куфа және Жәмиянды билеу құқығын Аббасид халифасына берді. Оған "Хұсам әл-Даула" атағы да берілді. Келісім бойынша әл-Мукаллад Бувайхидтерге номиналды түрде бағынышты болды, бірақ іс жүзінде ол төлеуге тиіс салықты төлеуден бас тартып, тәуелсіздікке ұмтылды. Шартқа қарамастан, әл-Мукаллад Бағдадты басып алуды қалаған, және 1001 жылы оның түрік құлының бірі оны өлтірмегенде, мұны іске асырған болар еді. Бұл әл-Мукалладтың ұлы Кирваштың ұзақ билік етуінің басталуы болды. 1002 жылы Кирваш Бувайхидтер жеріне шабуыл жасады, соның салдарынан Бағдадтың Баха әл-Даула губернаторы Уқайлидтерге қарсы жорыққа шықты. Бастапқыда жеңілген ол, ақырында Куфа маңында оларға қарсы жеңіске жетті, бірақ осы сәтте губернатор лауазымынан алынып, жетістігін жалғастыру мүмкіндігінен айырылды. 1005 жылы Кирваш халифа тарапынан барлық иеліктеріне ие болды, сондай-ақ оған "Му'тамид әл-Даула" атағы берілді. Кирваш билігінің екінші жартысындағы басты мәселе – Ираннан келген оғыз түркілерін бақылаудың жолын табу болды. Оғыздар тіпті 1044 жылы Мосулды басып алып, тонады, бірақ Кирваш оларды Мазиадидтердің қолдауымен қуып шыға алды. 1050 жылы Кирвашты оның ағасы Барака ("За'им әл-Даула") биліктен шеттетуге мәжбүр етті, ол 1052 жылға дейін билік жүргізді. Бараканың ұлы Құрайш ("Алам әл-Дин") оны алмастырып, келесі тоғыз жыл билік құрды. Билік құрған кезінде ол Сәлжұқтар империясының үстемдігін мойындады, бірақ кейін олармен қақтығысқа түсіп, уақытша Мосулдан қуылды. 1058 жылдың соңында Бағдадты басып алған түрік Басасириге еріп жүрді, бірақ келесі жылы қала Сәлжұқтардың қолына қайтадан түсті. Құрайш 1061 жылы қайтыс болды, оның орнына ұлы Мұсылман ("Шараф әл-Даула") келді. Шараф әл-Даула әділ билеуші болды, Уқайлидтердің иеліктері оның билігінің көп бөлігінде салыстырмалы түрде тұрақты болды. Сонымен қатар, ол 1080 жылы Алеппоны Мирдасидтерден алды, оның тұрғындары қаланы Сәлжұқтардың шабуылынан қорғай алатынына үміттеніп, оған тапсыруды ұсынды. Бірақ көп ұзамай ол Сәлжұқтармен де қиындыққа тап болды. Ол солтан Малик Шахтың әскерімен соғысып, жеңілді, бірақ кешірілді. 1085 жылы ол Сүлеймен бин Құтұлмұстың Сәлжұқтарымен соғыста қаза тапты. Шараф әл-Дауланың өлімінен кейін оның ағасы Ибрагим, бұрын түрмеде отырған, босатылып, оның мұрагері болып жарияланды. Сол кезде Сүлейменді Дамасктың Сәлжұқ билеушісі Тутуш өлтірді, ол 1086 жылы Алеппоны Уқайлидтерден басып алды. 1089 немесе 1090 жылы Ибрагим Малик Шахтың сарайына шақырылды. Ол келген кезде тұтқындалып, Малик Шахтың жанында ұсталды. Мосулды бұл уақытта Сәлжұқ әмірі Фахр әл-Даула ибн Жахир басқарды. 1092 жылы Малик Шах қайтыс болғаннан кейін Шараф әл-Дауланың ұлдары Әли мен Мұхаммед арасында шайқас басталды. Әлиді анасы Сафия Мосулға алып келді, бірақ Мұхаммед қаланы өзіне қаратуға тырысты. Мосулдағы шайқаста жеңіліп, қашуға мәжбүр болды. Осы арада Ибрагимді Малик Шахтың жесірі босатып, Мосулға қайта оралды, және ақырында Сафияны қаланы оған беруге көндірді. Ибрагим өзінің жаңадан иеленген билігін қысқа ғана уақытқа сақтап қалды. Дамаск әмірі Тутуш одан хутбада өзін сұлтан деп тануын және өзінің аумағы арқылы өтуге рұқсат беруін талап етті. Ибрагим бұдан бас тартты, соның салдарынан Тутуш өзінің әскерін оған қарсы қозғады. Екі жақ 1093 жылдың сәуір айында Мосулдың сыртында кездесті, ал содан кейінгі шайқаста ол жеңіліп, Сәлжұқтарға тұтқынға түсті. Тутуш Мосулдағы Әли мен оның анасы Сафияны өзінің өкілдері етіп тағайындамас бұрын оны өлтірді. Мұхаммед бин Шараф әл-Даула Мосулды басып алуға тырысуын жалғастырды. Ол түрік қолбасшысы Кербоға мен оның інісі Тунташты жалдады, бірақ Кербоға оны тұтқындады. Содан кейін ол Әлиден Мосулды алуға тырысты, бірақ сәтсіз аяқталды. Кербоға Мұхаммедті өлтіріп, Мосулды қайтадан басып алуға тырысты. Қоршау кезінде Әли Мазиадидтерге қашуға шешім қабылдады. Кербоға 1096 жылдың соңында қаланың билігін иеленді және оның әмірі болды, соның нәтижесінде Уқайлидтердің билігі осы жерде аяқталды.
Muhammad ibn al Musayyab died in 996. He was succeeded by his brother al Muqallad, who in that same year marched on Mosul, forcing its Buwayhid governor to flee. From there the Uqaylids advanced into Iraq; they succeeded in overrunning much of the country and even raiding Baghdad. Eventually the Buwayhid amir Baha' al Dawla came to terms with al Muqallad, whereby the Uqaylid was invested by the Abbasid caliph with the rule of Mosul, Kufa and Jami'yan. He was also given the title of "Husam al Dawla". The treaty made al Muqallad nominally subservient to the Buwayhids, but in effect he was independent, refusing to pay the tribute that he owed. Despite the treaty, al Muqallad still desired to take Baghdad, and might have done so had he not been assassinated by one of his Turkish slaves in 1001. This marked the beginning of the long reign of al Muqallad's son, Qirwash. In 1002 Qirwash raided Buwayhid territory, prompting Baha' al Dawla's governor of Baghdad to undertake an expedition against the Uqaylids. Defeated at first, he eventually managed gain a victory over them near Kufa, but at this point was removed from his post as governor, preventing him from following up on this success. In 1005 Qirwash was confirmed in all of his possessions by the caliph, who gave him the title "Mu'tamid al Dawla". Qirwash's major problem during the second half of his reign was finding a way to control the Oghuz Turks who were coming in from Iran. The Oghuz even managed to occupy and sack Mosul in 1044, although Qirwash was able to expel them with the support of the Mazyadids. In 1050 Qirwash was removed from power by his brother Baraka ("Za'im al Dawla"), who reigned until 1052 when he died. Baraka's son Quraysh ("Alam al Din") succeeded him and ruled for the next nine years. During his reign he acknowledged the supremacy of the Seljuk Empire, although he later came into conflict with them and was temporarily expelled from Mosul. He accompanied the Turk Basasiri when the latter took Baghdad at the end of 1058, but the Seljuks retook the city in the next year. Quraysh died in 1061 and was followed by his son Muslim ("Sharaf al Dawla"). Sharaf al Dawla was a just ruler; the Uqaylid domains were relatively stable for most of his reign. He furthermore gained Aleppo from the Mirdasids in 1080 when its inhabitants offered to hand the city over to him in the hopes that he could protect from Seljuk raids, and he took Harran from the Numayrids in the following year. Soon, however, he ran into trouble with the Seljuks himself. He fought against Sultan Malik Shah's forces and was defeated, but he was pardoned. In 1085 he was killed fighting the Seljuks of Süleyman b. Qutulmush. Following Sharaf al Dawla's death, his brother Ibrahim, who had previously been imprisoned, was released and declared as his successor. Süleyman meanwhile had been killed by the Seljuk ruler of Damascus, Tutush, who went on to seize Aleppo from the Uqaylids in 1086. In 1089 or 1090 Ibrahim was summoned to the court of Malik Shah. When he arrived he was imprisoned and was kept close to Malik Shah's side. Mosul during this time was managed by the Seljuk governor Fakhr al Dawla ibn Jahir. When Malik Shah died in 1092 a fight between Sharaf al Dawla's sons Ali and Muhammad ensued. Ali was brought by his mother Safiyya to Mosul, but Muhammad attempted to take the city for himself. In a battle at Mosul he was defeated and forced to flee. Ibrahim, meanwhile, had been released by Malik Shah's widow so he returned to Mosul, and eventually convinced Safiyya to give up the city to him. Ibrahim managed to keep his renewed power for only a short time. The emir of Damascus, Tutush, demanded that he recognize him as sultan in the khutba and allow him passage through his territory. Ibrahim refused, prompting Tutush to move his army against him. The two sides met outside Mosul in April 1093, and in the ensuing battle he was defeated and captured by the Seljuk. Tutush had him executed before installing Ali and his mother Safiyya as his representatives in Mosul. Muhammad b. Sharaf al Dawla continued to attempt gain Mosul. He recruited the Turkish commander Kerbogha and his brother Tuntash, but Kerbogha imprisoned him. He then attempted to take Mosul from Ali but failed. Kerbogha then executed Muhammad and tried again to take Mosul. As the siege continued, Ali decided to flee to the Mazyadids. Kerbogha eventually gained control of the city in late 1096 and became its amir, ending 'Uqaylid rule there.
Басқа укайлидтер
Басқа бірнеше Уқайлид әулеттері әр түрлі аймақтарда құрылды, оның ішінде Джазират ибн Умар, Такрит, Хит және Укбара (оның билеушісі Ғариб ибн Мұхаммед бір кезде Бағдадты тастауға мәжбүр болған Бувайхид әмірі Джалал әл-Даулаға пана берді). Уқайлидтер Мосулда құлатылғаннан кейін осы әулеттердің кейбіреулері әлі де болды, Ракка мен Калат Джабардағы бір тармақ 1169 жылға дейін сақталды, содан кейін Зенгидтер тарапынан жойылды.
Several other Uqaylid lines were established in various areas, including Jazirat ibn Umar, Takrit, Hit, and Ukbara (whose ruler, Gharib ibn Muhammad once gave refuge to the Buwayhid amir Jalal al Daula when he found it necessary to leave Baghdad). Some of these lines were still extant after the overthrow of the Uqaylids in Mosul, with one branch in Raqqa and Qal'at Ja'bar lasting until 1169 when it was ended by the Zengids.