Кіріспе

Болгарияның патшасы 1257 - 1277 жылдар аралығында Константин Тих немесе Константин I Тих (Константин I), 1257 - 1277 жылдар аралығында Болгарияның патшасы болды. Мицо Асен оған тақты ұсынды. Ол Болгария империясын көршілес Византия империясы ыдыраған кезде басқарды. Өзінің беделін нығайту үшін, ол белгілі Ласкарис әулетінің Теодор II-нің қызы Иренге үйленіп, Никеямен одақ құрды. Оның билігінің басында оның әскері Бела IV-ті ашуландырған Венгрияның Северин қаласына шабуыл жасады; осыдан кейін венгр әскерлері Болгария империясының маңызды қаласы Видинді басып алды және мажарлар Төменгі Дунай аймалын қоршады. Бұл солтүстік-батыс Болгарияны Ростислав Михайловичке (Беланың күйеу баласы) қалдырды, ол бұрынғы жылдары Болгарияға талап еткен болатын. Михаил VIII Византия империясының тағына отырған кезде (сол себепті Константин 1260 жылдары олармен соғысқа түсті), Болгария екі басты жауы – Византия және Венгрияға маңызды аумақтарды жоғалтты. Кейіннен, татарлар Византияға шабуыл жасағанда, Константин олармен бірігіп шабуылға қатысты, бірақ Михаил VIII-ді тұтқындауға қол жеткізе алмады. Степан Венгриядағы азаматтық соғыста жеңіске жеткен соң, ол қайтадан Болгарияға шабуыл жасап, Константиннің әскерін жеңді. Ол 1260 жылдардың ортасы мен соңында Тарновоны тонады және Дунайдағы бекіністерді басып алды. Кейіннен Константин жарақат алып, белден төменге паралич болып қалды. Паралич болған Константин Ноғай Ордасының Болгарияны тонауына тосқауыл қойа алмады. Жағдайы одан әрі нашарлап, оның билігінің соңғы кезеңінде экономикалық тұрақсыздық болды және оның көтерілісті басу әрекеті өміріне нүке салды.

Ерте өмір

Константин Тих – София немесе Скопье аймағында жері бар бай болгар боярларының бірі еді. Константин өзінің Киелі Георгий монастырына (Скопье маңында) арналған жарғысында Сербияның Стефан Неманья оның атасы екенін мәлімдеді. Византия тарихшысы Георгий Пахимер оны «жартылай серб» деп сипаттады. Ол анасы немесе әкесі арқылы Сербия патшалық үйімен туыс болуы мүмкін. Егер ол Неманьяның әке тарапынан туысы болса, тарихшы Срджан Пириватричтің пікірінше, оның әкесі Тих, Неманьяның бауыры Тихомирдің ұлы болуы мүмкін. Пириватрич және басқа да ғалымдар Константиннің 12 ғасырдың соңында Скопьеге билік еткен болгар бояр Иоанн Тихомирдің ұлы немесе жүйесі болуы мүмкін екенін айтады. Егер Константин Сербия патшалық әулетімен анасы арқылы туыс болса, оның анасы Неманьяның қызы немесе немере қызы болуы керек.

Көтерілу

Константин Тих Михаил II Асеннің қайтысынан кейін Болгария тағына отырды, бірақ оның билікке келуінің мән-жайлары белгісіз. Михаил Асенді 1256 жылдың соңында немесе 1257 жылдың басында туысы Калиман өлтірді. Көп ұзамай Калиман да қаза тауып, Асен әулетінің еркек тарапы қырылды. Мачво герцогы Ростислав Михайлович (Михаил мен Калиманның күйеуі) және бояр Мицо (Михаилдің жекжаттысы) Болгария тағына талаптанды. Ростислав Видинді басып алды, Мицо оңтүстік-шығыс Болгарияда билік жүргізді, бірақ ешқайсысы да Тарновоны бақылайтын боярлардың қолдауын ала алмады. Боярлар тақты Константинге ұсынды, ол сайлауды қабылдады. Константин бірінші әйелінен (есімі белгісіз) ажырасып, 1258 жылы Ирене Дукаина Ласкаринаға үйленді. Ирене – Никея императоры Федор II мен Болгария Иван Асен II-нің қызы, Еленаның қызы. Болгария патшалық әулетінің ұрпағымен одақ құру оның беделін арттырды. Осыдан кейін ол Константин Асен деп аталды. Бұл неке Болгария мен Никея арасында одақты нығайтты, бұл бір-екі жылдан кейін Византия тарихшысы және шенеунігі Георгий Акрополит Тарновоға келген кезде расталды.

Венгриямен қақтығыс

Ростислав Михайлович 1259 жылы венгрлердің көмегімен Болгарияға шапқындады. Келесі жылы Ростислав өз билігін тастап, әйелінің әкесі, Венгрияның Бела IV-нің Богемияға қарсы жорығына қосылды. Ростиславтың болмауынан пайдаланып, Константин оның жеріне еніп, Видинді қайта басып алды. Ол сондай-ақ Северин банатына шабуыл жасау үшін әскер жіберді, бірақ венгр қолбасшысы Лоренс басқыншыларды тойтарды. Болгарияның Северинге жасаған шапқыншылығы Бела IV-ті ашуландырды. 1261 жылдың наурыз айында Богемияның Отокар II-сімен бейбіт келісімге келгеннен кейін, Бела IV-нің ұлы және мұрагері Стефан басқаратын венгр әскері Болгарияға шабуыл жасады. Олар Видинді басып алып, Төменгі Дунайдағы Ломды қоршады, бірақ Константин Тарновоға шегініп кеткендіктен, оны ашық шайқасқа шақыра алмады. Венгр әскері жыл соңына дейін Болгарияны тастап кетті, бірақ бұл жорық солтүстік-батыс Болгарияны Ростиславқа қайтарды.

Византия империясымен соғыс

Константиннің кіші інісі Иоанн IV Ласкарис 1261 жылдың соңына дейін өзінің бұрынғы қамқоршысы және бірлескен билеушісі Михаил VIII Палеологтан тақтан түсіріліп, соқырланды. Михаил VIII әскері шілде айында Константинопольді басып алғандықтан, төңкеріс оны жаңадан қалпына келтірілген Византия империясының жалғыз билеушісі етті. Империяның қайта жаралуы Балқан түбегіндегі державалар арасындағы дәстүрлі қатынастарды өзгертті. Сонымен қатар, Константиннің әйелі ағасының мүшесін қиып тастағаны үшін кек алуды шешті және Константинді Михаилға қарсы күреске көндірді. Оңтүстік-шығыс Болгарияны әлі де бақылауда ұстаған Мицо византиялықтармен одақтасты, бірақ оңтүстік-батыс аймақты басып алған тағы бір ықпалды дворян, Якоб Светослав Константинге адал болды. Византия империясы, Венеция республикасы, Ахая және Эпир арасындағы соғыстан пайдаланып, Константин Фракияға шапқындады және 1262 жылдың күзінде Станимака мен Филиппопольді (қазіргі Болгариядағы Асеновград және Пловдив) басып алды. Мицо да Месембрияға (қазіргі Болгариядағы Несебар) қашуға мәжбүр болды. Константин қаланы қоршағаннан кейін Мицо византиялықтардан көмек сұрап, Месембрияны Византия империясындағы жермен алмастыруды ұсынды. Михаил VIII ұсынысты қабылдады және 1263 жылы Мицоға көмектесу үшін Михаил Глабас Тарханейотты жіберді. Византияның екінші әскері Фракияға шабуылдап, Станимака мен Филиппопольді қайта басып алды. Мицодан Месембрияны басып алғаннан кейін, Глабас Тарханейот жорығын Қара теңіз бойымен жалғастырып, Агатополис, Созополис және Анхиалос (қазіргі Болгариядағы Ақтополь, Созополь және Поморие) қалаларын басып алды. Осы уақытта византиялық флот Вичинаны және Дунай дельтасындағы басқа да порттарды басып алды. Глабас Тарханейот Якоб Светославқа шабуыл жасады, ол венгрлік көмекпен ғана қарсы тұра алды, сондықтан ол Бела IV-нің бағыныштылығын қабылдады. Византиялықтармен болған соғыстың салдарынан 1263 жылдың соңына қарай Болгария өзінің екі негізгі жауы – Византия империясы мен Венгрияға маңызды аумақтарды жоғалтты. Константин өзінің оқшаулануын аяқтау үшін тек Алтын Орданың татарларынан ғана көмек сұрай алды. Татар хандары шамамен екі онжылдықтан бері болгар монархтарының жоғары тұрғандары болды, бірақ олардың билігі тек формалды болды. Михаил VIII-нің бұйрығымен түрмеге қамалған Румның бұрынғы сұлтаны Қайқаус II де татарлардың көмегімен тағын қайтаруды қалады. Оның бір туысы Алтын Орданың көрнекті басшысы болды және ол оған татарларды болгар көмегімен Византия империясына шабуылдауға көндіру үшін хабар жіберді. Византия тарихшысы Никифор Грегораның айтуынша, Қайқаус Константинге де жүгініп, оны босатып жіберсе, көп ақша беретінін ұсынды. 1264 жылдың соңында мыңдаған татарлар мұздай қатып қалған Төменгі Дунайды кесіп өтіп, Византия империясына шабуыл жасады. Константин де аттан құлап, аяғын сындырғанмен, көп ұзамай оларға қосылды. Біріккен татар және болгар әскерлері Тесалиядан Константинопольге қайтып келе жатқан Михаил VIII-ге күтпеген шабуыл жасады, бірақ императорды тұтқындауға қол жеткізе алмады. Константин Византияның Айн (қазіргі Түркиядағы Энез) бекінісін қоршап алып, қорғаушыларды қарсыласудан бас тартуға мәжбүр етті. Византиялықтар Қайқаусты босатуға келісті (одан кейін ол Алтын Ордаға кетіп қалды), бірақ оның отбасы одан кейін де тұтқында қалды.

Құралуы

Константин татарлармен одақтасып, өзінің беделін нығайтты. Яков Светослав оның үстемдігін қайта қабылдады. Венгриядағы азамат соғысының мүмкіндігін пайдаланып, Яков Светослав Северин банатына да шабуыл жасады. Венгрияның азаматтық соғысы 1266 жылғы наурыз айында Бела IV пен Стефан арасында елдің бөлінуімен аяқталды. Стефан Болгарияға қарсы әскери жорық ұйымдастырып, маусым айында Видинді басып алды. Константин қарсы тұруға тырысты, бірақ венгрлер оның әскерін жеңіп, Тарново аймағын тонады. Венгрлер Плевенді және Дунайдағы басқа да бекіністерді басып алып, Яков Светославты Стефанға қайтадан бағынышты болуға мәжбүр етті. Содан кейін Яков Светослав венгр патшалық жарлықтарында «Болгария императоры» деп аталды. Анжу әулетінен шыққан Карл I және Константинопольдің бұрынғы латын императоры Балдуин II 1267 жылы Византия империясына қарсы одақ құрды. Болгарияның Византияға қарсы коалицияға қосылуын болдырмау үшін Михаил VIII 1268 жылы жесір Константинге өзінің немере қызы Мария Палеолог Кантакузинаны ұсынды. Император егер ол ұл туса, Месембрия мен Анхиалосты Болгарияға қалыңдық ретінде қайтарып беретінін уәделеді. Константин Марияға үйленді, бірақ Михаил VIII уәдесін бұзып, Константин мен Марияның ұлы Михаил дүниеге келгеннен кейін екі қаладан бас тартпады. Императордың сатқындығына ашуланған Константин 1271 жылдың қыркүйек айында Карлға Неапольге елшілер жіберді. Келіссөздер келесі жылдары да жалғасты, бұл Константиннің Византияға қарсы Карлді қолдауға дайын екенін көрсетті. Константин 1271 немесе 1272 жылы Фракияға шабуыл жасады, бірақ Михаил VIII Алтын Орданың батыс бөлігіндегі ықпалды тұлға Ноғайды Болгарияға шабуыл жасауға көндірді. Татарлар елді тонады, Константин екі қалаға деген талабынан бас тартып, елге қайтуға мәжбүр болды. Ноғай Дунай дельтасының жанындағы Исаккеяда астанасын орнатып, Болгарияға оңай шабуылдау мүмкіндігін алды. Константин аттан құлап, ауыр жарақат алды, белден төменге сал болды және көмексіз қозғала алмады. Оның амбициялы әйелі үкіметті өз қолына алды. Михаил VIII-нің елшілері 1274 жылғы жазда Лиондағы екінші кеңесте папа Григорий X-тің шіркеу одағына келіскеннен кейін, ол одаққа қарсы күрестің жетекшілерінің біріне айналды. Ол тіпті Мысырдың мамлюк сұлтаны Бейбарсты Византия империясына шабуыл жасауға көндіруге тырысты. Мария сонымен қатар тақты ұлына қамтамасыз етуді көздеді. Алайда Яков Светослав Константиннің мұрагерлік құқығына күшті талапкер болды, өйткені оның әйелі Болгарияның Иван Асен II-нің немересі еді. Мария бастапқыда Яков Светославты асырап алып, ұлының таққа құқығын мойындауға көндіруге тырысты, бірақ кейін оны улады. Ол басқа да ақсүйектерді тұтқындап немесе өлімге кестірді, бұл Константиннің билеуін халық арасында ұнатпады. Сал болған Константин Ноғайдың татарларының Болгарияға жасаған шабуылдарын тоқтатуға шамасы келмеді. Татар шабуылдарына ең көп ұшыраған аймақтардың жергілікті тұрғындары монархтың қолдауысыз өздері қорғаныс ұйымдастыруға мәжбүр болды. Қымбат және сәтсіз соғыстар, монғолдардың қайта-қайта шабуылдары және экономикалық тұрақсыздық (Константин болгар билеушілерінің алғашқысы болды, ол өз монеталарын кең ауқымда шығарды) салдарынан 1277 жылы елде көтеріліс болды. Марксистік тарихшылар бұл қозғалыстың әлеуметтік және экономикалық аспектілерін атап өтті, бірақ оның нағыз мәні әлі де түсініксіз. Белгілі болғаны, Івайло есімді шошқа бағушы немесе шошқа иесі наразылардың жетекшісі болды және көптеген (көбінесе төменгі таптан) жақтастарды жинап, маңызды аумақты бақылауына алды. Константин өзінің сақшыларымен Івайлоға қарсы жорыққа шықты, бірақ шешулі жеңіліске ұшырап, соғыс күймесінде қаза тапты.

Отбасы

Константин I үш рет үйленген. Оның бірінші әйелі мен балаларының есімдері белгісіз. Екінші әйелі, Никеялық Иренадан балалары болмады. Үшінші әйелі, Мария Кантакузенеден Михаил дүниеге келді, ол 1277-1279 жылдары Болгарияның бірлескен императоры болды.

Негізгі дереккөздер

Джордж Акрополиттер: Тарих (Рут Макридес аудармасымен, кіріспесі және түсіндірмелері) (2007). Оксфорд университетінің баспасы. .