Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Лира
Lyre
Жоухико (фин. jouhikko) – Финляндия және Карелиядан шыққан екі немесе үш ішекті доғалы лира. Оның ішектері дәстүрлі түрде жылқының қылынан жасалған. Бұл аспапта ойнау 20 ғасырдың басында тоқтап қалған, бірақ қайта жандандырылды және қазір оны ойнайтын музыканттар бар.
The jouhikko (Finnish: [ˈjou̯hikːo]) is a traditional, two or three stringed bowed lyre, from Finland and Karelia. Its strings are traditionally of horsehair. The playing of this instrument died out in the early 20th century but has been revived and there are now a number of musicians playing it.
Атауы
Жохиконы жохиканел (фин: jouhikannel) немесе жохикантеле (фин: jouhikantele) деп те аталады, яғни іспен тартылатын кантеле. Ағылшын тілінде оны көбінесе иілген лира деп атайды, бірақ бұрынғысырақ қолданылған іспен тартылатын арфа деген атау да бар. Әр тілде осы аспаптың әртүрлі атаулары кездеседі. 18 ғасырдағы латын тілінде жазған авторлар жохиккоға ұқсас аспаптарды айтқан, бірақ оның алғашқы суреті шамамен 1830 жылға келгенде пайда болды. 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында халық музыкасын жинаушылар Финляндия мен Карелияға сапар шегіп, музыканттардан аспаптарды жинады, әндерін жазып алды, дала жазбаларын жасады және фотосуреттер түсірді.
The Jouhikko is also called jouhikannel (Finnish: [ˈjou̯hiˈkɑnːe̞l]) or jouhikantele (Finnish: [ˈjou̯hiˈkɑnt̪e̞le̞ʔ]), meaning a bowed kantele. In English, the usual modern designation is bowed lyre, although the earlier preferred term bowed harp is also used. There are different names for the instrument in different languages. 18th century writers in Latin mention instruments that seem to be a jouhikko, but the first illustration comes from c. 1830 CE. Folk music collectors in the late 19th and early 20th century visited players in Finland and Karelia, and collected instruments, noted tunes, made field recordings and took photographs.
Репертуар
Жохикко репертуарының көп бөлігі 1913-1931 жылдар аралығында А. О. Вайсенаен далалық зерттеулер арқылы жинақталған. Жохикко көбінесе би музыкасын ойнау үшін қолданылған, ал жиналған әуендер өте қысқа және көбінесе спонтанды түрде орындалған. Жохикконың гаммасы тек 6 нотадан тұрады, және тұрақты гулді дыбыспен (дронмен) үйлесімді.
The jouhikko repertory was mostly collected in the field by A. O. Väisänen from 1913 to 1931. The jouhikko was used for playing dance music, and the collected tunes are very short, and were largely improvised. The scale of the jouhikko is only 6 notes, with a constantly sounding drone.
Тюнинг
Үш саптық джоухикода ортаңғы сап, немесе екі саптық аспапта төменгі немесе сол қол сабы – дрон сабы болып табылады. Абсолюттік питч белгіленбеген, бірақ Нимейненнің схемаларында бұл d нотасымен көрсетілген. Жоғары немесе оң қол сабы, саусақ тесігінің үстінен өтеді, оған саусақтарды басып, гамма шығарылады, және бұл гамма әдетте дроннан кварта жоғары, я Нимейненнің схемаларында g, a, b, c, d, e ноталарынан басталады. Үшінші немесе сол қол сабын төменгі дронға немесе мелодия ноталарының біріне қарай реттеуге болады.
In a three string jouhikko, the middle string, or in a two string instrument, the lower or left hand string, is the drone string. Absolute pitch is not fixed, but in Nieminen's charts this is given the note d. The upper or right hand string, passing over the finger hole, is fingered to give a scale, and this scale typically runs upwards from the note a 4th above the drone, or in Nieminen's charts, g a b c d e. The third or left hand string can be tuned down to a lower drone, or up to provide one of the melody notes.
Ойын техникасы
Сымдарды саусақтың артқы жағымен (буналар немесе тырнақтар) ұстап тоқтату арқылы тартылады, себебі сымдарды басуға арналған саусақ тақтасы жоқ. Осы саусақ қою әдісі игіл немесе саранғы сияқты саусақ тақтасы жоқ аспаптарға ұқсас. Мелодиялық сымға тию үшін қол аспаптың жоғарғы үштен бір бөлігін құрайтын жалпақ ағаш тақтадағы тесіктен енгізіледі. 3 сымды g d a ретінде қойылған аспапта, гамманың бірінші нотасы g сымында ойналады, оны ұстау мүмкін емес, себебі ол дронның қарама-қарсы жағында және қол тесігінен жетпейді. Екінші нота – а сымы ашық тартылады. Гамманың үшінші, төртінші, бесінші және алтыншы ноталары төрт саусақтың артқы жағымен тартылып, а сымы тоқтатылады. Қолды сым бойымен жоғары жылжыту арқылы жоғары ноталарды ойнауға болады, бірақ барлық дәстүрлі әуендер алты ноталық диапазонға сыяды, немесе үлкен, немесе кіші гамманың алғашқы алты нотасы.
The strings are stopped by touching them with the back of the fingers (the knuckles or nails), as there is no fingerboard to press the strings against. This fingering method is rather similar to the igil or the sarangi which also lack fingerboards. To touch the melody string the hand is inserted through a hole in the flat wooden board that makes up the top third of the instrument. On a 3 string instrument tuned g d a, the first note of the scale is played on the g string, which cannot be fingered as it lies on the far side of the drone and out of reach of the hand hole. The second note is the a string played open. The third, fourth, fifth and sixth notes of the scale are played with the backs of the four fingers, stopping the a string. Whilst it is possible to play higher notes by moving the hand further up the string all the traditional melodies are within a compass of six notes, the first six notes of either a major or minor scale.
Қазіргі жаңғыру
Қазіргі заманғы аспаптар ат шашы, нейлон, ішек немесе тіпті металл виола ішектерінен жасалады. Эстондық тальгарпа техникасын қолдана отырып, қол тесігі көбінесе үлкенірек етіп жасалады, сонда қолды бірінші және екінші ішектердің арасына салуға болады, бірінші ішекті саусақтың ішкі жағымен, ал екіншісін сыртқы жағымен тоқтатып тұрады.
Modern instruments are made with horsehair, nylon, gut or even metal viola strings Following Estonian talharpa technique, the hand hole is often made larger so that the hand can be inserted between the first and second strings, stopping the first with the insides of the fingers and the second with the outside
Жохиконың соңғы кездегі ең белгілі қолданылуы – финн халық тобы Jouhiorkesteri, оның мүшесі Рауно Ниминен бұл аспаптың қазіргі заманғы шебері саналады. Жоухикконы қолданатын басқа топтарға финн фолк-метал тобы Korpiklaani, эстон фолк-метал топтары Raud Ants және Metsatöll жатады. Норвегиялық дәстүрлі/халық тобы Wardruna-ның Kvitrafn (Einar Selvik) өзі жасаған жохикосын 2009 жылғы Runaljod – Gap Var Ginnunga альбомында пайдаланады. Жоухиконың дыбысы жақында "Nyttland" дәстүрлі Сібір/Норд халық музыкасының орындалуында және "Primordia" кельт дуэтінің қараңғы дәуір транс музыкасында кеңінен танымал болды.
The most prominent recent use of the jouhikko is the Finnish folk band Jouhiorkesteri, whose member Rauno Nieminen is considered to be the modern master of the instrument. Other bands using jouhikko include Finnish folk metal band Korpiklaani, and Estonian folk metal bands Raud Ants and Metsatöll. Kvitrafn (Einar Selvik) of the Norwegian traditional/folk band Wardruna uses his own made Jouhikko on their 2009 album Runaljod – Gap Var Ginnunga. The Jouhikko sound has been recently popularized in performances by the traditional Siberian/Norse folk music of 'Nyttland' and also in the dark age trance music from Celtic duo 'Primordia'.
Қатынасты құралдар
Жохикко – шығыстағы Ресейден бастап, Скандинавия арқылы Ұлыбритания мен Ирландияға дейін созылатын, иілген лира типтес аспаптар тобының бір мүшесі. Осы аймақтардың көпшілігінде жоғалып кеткен иілген лира дәстүрлері туралы өте сирек мәліметтер сақталған. Төрт тартылған эстондық тальгарпа мен хию каннелінің қол саңылауы кеңірек, олар кең диапазонды және өзгермелі дыбыстарды шығара алады. Уэльстік кривт – бұл отбасының ең жетілген түрі, ол алты тартылған ішегі, саусақ тақтасы және күрделі ойнау стилімен ерекшеленеді. Құрып кеткен немесе сирек кездесетін түрлеріне Шетланд геі мен ағылшын крауд жатады. Басқа аспаптар, мүмкін, олармен тікелей байланысты емес, соның ішінде иілген цитралар, мысалы, финляндиялық гарппу, исландтық фидла және Солтүстік Америка инуиттерінің таутируты кіреді.
The jouhikko is a member of a family of bowed lyre type instruments that stretches from Russia in the east, through Scandinavia, to Britain and Ireland. Most of these regions have only very sketchy evidence about their extinct bowed lyre traditions. The four stringed Estonian talharpa and hiiu kannel have a wider hand hole and can play a wider range and shifting drones. The Welsh crwth is the most developed of this family to survive, with six strings, a fingerboard, and a complex playing style. Extinct or obscure variants include the Shetland gue and the English crowd. Other instruments are perhaps less closely related, including the bowed zithers such as the Finnish harppu, Icelandic fiðla, and the North American Inuit tautirut.