Православтық ғибадаттағы «Үш қасиетті» әнi

Кіріспе

Трисягион (Трисагион; 'Үш рет қасиетті'), кейде бастапқы жолы Агиос О Теос деп аталады, көптеген Шығыс православие, Батыс православие, Шығыс православие және Шығыс католик шіркеулерінде құдайлық литургияның стандартты әнұраны болып табылады. Византиялық ғұрыпты қолданатын шіркеулерде Трисягион Прокеменнен және Жазба оқудан бірден бұрын оқылады. Ол сонымен қатар, көптеген қызметтерге (Сағаттар, Кешкі құлшылық, Таңғы құлшылық және көптеген қызметтердің бастапқы дұғаларының бір бөлігі ретінде) кіретін Трисягион дұғалары деп аталатын дұғалар жинағының құрамында болады. Латын шіркеуінде бұл ән Ұлы жұма күнінде ең көп қолданылады. Сонымен қатар, ол Сағаттар литургиясында және кейбір католик дұғаларында да қолданылады.

Дәстүрлі шығу тегі

Грек тілінен аударғанда, "Трисагион" сөзі "Үш рет қасиетті" деген мағынаны білдіреді. Осы ән ішінде Құдай үш түрлі қасиетімен қасиетті деп сипатталады; "Агиос о Теос" дегені "Құдай қасиетті" дегенді білдіреді. Гимн өте көне, және грек менологиясы оның пайда болуымен байланыстырған оқиғадан да көне болуы мүмкін. Дәстүр бойынша, Теодосий II (408–450) билік еткен кезде 24 қыркүйекте Константинопольді күшті жер сілкінісі шарлады. Халық, император және Константинополь патриархы Прокл (434–446) көктен жәрдем тілеп дұға етіп жатқанда, бір бала кенеттен көкке көтерілді, сонда барлығы "Кирие элеисон" ("Ием, рақым ет") деп айқайлады. Кейін бала жерге қайта түсіп, жоғары дауыспен: "Қасиетті Құдай, Қасиетті Құдіретті, Қасиетті Өлмейтін!" – деп халықты дұға етуге шақырды. Гимн Халкидон соборындағы (451) әкелердің айқайлауларының бірі болды және ол барлық грек шығыс литургияларында ғана емес, сонымен қатар Галлия литургиясында да қолданылды (Париждің Сен-Жермені қараңыз, 576 ж.), бұл гимннің ежелгі екенін көрсетеді. Кейбіреулер оның өте ежелгі, тіпті апостолдар дәуірінен тарағанын санайды. Дегенмен, бұл оның шығу тегіне қатысты менология дәстүріне қайшы келеді. Копт православие шіркеуі мен Армян апостол шіркеуі Трисагионды Никодимнің шығарғанына сендіреді. Никодим Иса Мәсіхтің денесін арқаннан түсіріп жатқанда, Иса Мәсіхтің көзі ашылғанын көрді де, "Қасиетті Құдай, Қасиетті Құдіретті, Қасиетті Өлмейтін!" – деп айқайлады. Дәстүр бойынша, бұл Оның құдайлығы адамдық табиғатынан айырылмағанының дәлелі саналады.

Грек және латын тілдері

Галликан литургиясында бұл ән грек және латын тілдерінде орындалған: Incipiente præsule ecclesia Ajus [яғни, Agios] psallit, dicens latinum cum græco, сондай-ақ бұрын грек тілінде ғана, Prophetia-дан бұрын айтылған. Бенедикт XIV грек формуласы Константинопольде естілген құдайлық дауысқа сілтеме ретінде латын тіліне қосылған деп ойлады. Алайда, римдік литургияда Кириэ-элисонның сақталуын, сондай-ақ Амен, Аллелуия, Осанна, Саваот сияқты еврей сөздерін ескерсек, бұл түсіндірмеге аса қажеттілік жоқ сияқты. Шындығында, Кириэ-элисон латын тіліндегі нұсқаға қосылмаған; керісінше, оның мағынасын оңай үйренуге және есте сақтауға болады, ал бүкіл Трисагион латын тіліндегі параллель нұсқаға аударылуы мүмкін.

Тарихтағы өзгерістер

Трисэгионға тарихтың белгілі бір кезеңдерінде енгізілген әртүрлі толықтырулар немесе өзгерістер айтарлықтай дау-дамайға ұшырады. Псевдо Захария Ретордың айтуынша, "біз үшін айқышқа шегеленіп өлтірілген" деген сөз тіркесін Антиохиялық Евстафий ариандарға қарсы күресу үшін қосты, бірақ кейбір ғалымдар мұны жоққа шығарады. Бұл Пётр Фуллер кезінде жазылған болуы мүмкін, ол оны "несториандыққа қарсы ортодоксалдылық сынағы" ретінде қолданды. Әнұранды үштікке арнағандар (мысалы, Дамаскілік Жүніс) Петірді теопахиттердің ілімін таратуы үшін айыптады. Император Анастасий I 512 жылы Константинополде бұл қосымшаны қабылдауға тырысқанда бүлік шықты. Трисэгионды Киелі Үштікке немесе Құдай Ұлына арнап жазу керек пе, деген мәселеде, әсіресе Халкидон кеңесін қолдағандар мен оған қарсы болғандар арасында пікір таласы болды. Бірақ, жоғарыда аталған қосымша ("біз үшін айқышқа шегеленіп өлтірілген") бар әнұранның кеңінен қолданылуына байланысты, Антиохия епискобы Каландион "Христос, Король" сөздерін қосып, оны қоршаған дауды басуға тырысты. Бұл әнұран адамның денесін қабылдаған Құдай Сөзіне тікелей сілтеме жасады: "Қасиетті Құдай, қасиетті және күшті, қасиетті және өлмес, біз үшін айқышқа шегеленіп өлген Патшамыз Мәсіх – бізге рақым етсін!" Бұл әрекет жақсы ниетпен жасалған болса да, ақырында қабылданбады. Кейін Антиохияның халцедон емес патриархы Северий гимннің Құдайдың Ұлына дұрыс жатқызылғанын дәлелдеу үшін жазды және өз епархиясында түзетулер енгізілген нұсқаны стандартты түрде қолданды. Трулло кеңесінің сексен бірінші каноны "біз үшін айқышқа шегеленіп өлді" немесе кез келген басқа өзгертулер енгізу арқылы Трисэгионды өзгертуге рұқсат берген кез келген адамды анафемалады. XI ғасырда папа Григорий VII (1073–1085) әрмендерге хат жазып, олар әлі де түзетулер енгізілген формуланы қолданғанын ескеріп, жанжалға себеп болатын қосымшаларды алып тастауды бұйырды. Папа Григорийдің (қате) Римнің де, Шығыс шіркеуінің де (әрмендерді қоспағанда) мұны қабылдамағанын дәлелдеді. Бұл бұйрық назарсыз қалды. Ғасырлар өткен соң, Рим католиктерінің әрмендермен бірігуі қайта талқыланған кезде, "Propaganda Fide" Конгрегацияіне (1635 жылғы 30 қаңтарда) әрмен католиктері әлі де "біз үшін азап шеккендер" формуласын қолдана ала ма деген сұрақ қойылды. Жауап жоқ болды. Дегенмен, әрмен католиктері дәстүрлі формуланы қолдануды жалғастыруда. Дәстүрлі формуланың және Үштікке қатысты нұсқалардың әртүрлілігі әрмен православиелік литургиясында да кездеседі. Бұл әнұрандар Құтқарушыға арналған, ал нұсқалары мейрам немесе қызметке байланысты өзгереді. Осылайша, Пётр Фуллердің (жоғарыда) формуласы барлық жұмаларда қолданылады; барлық жексенбіде: 'өлімнен қайта тірілді'; Ұлы бейсенбіде: 'біз үшін сатқындыққа ұшырады'; Ұлы сенбіде: 'біз үшін жерленді'; Қасиетті Анамыз бен Қасиетті Қыздың өлімі мерекесінде: 'Құдай анасы мен Қасиетті Қыздың өліміне келді'; қасиетті Крест мерекесінде: 'біз үшін айқышқа шегеленіп өлді'; үйлену тойында: 'біз үшін тәнге кірді' және т.б. Копт православиесі, Сирия православиесі, Маланкара православиесі және басқа да шығыс православиелік шіркеулері де әрмендіктердегіден аздап ерекшеленетін "біз үшін айқышқа шегеленіп өлді" формуласын қолданады.

Various additions or modifications made to the Trisagion at certain points in history have been the subject of considerable controversy. According to Pseudo Zacharias Rhetor, the phrase 'who wast crucified for us' was added to it by Eustathius of Antioch to combat the Arians, although this is dismissed by some scholars. It was more likely written during the time of Peter the Fuller who enforced its use as a sort of "test of orthodoxy against Nestorianism". Those who understood the hymn as being addressed to the Trinity (such as John of Damascus) censured Peter for propagating the teaching of the Theopaschites. Emperor Anastasius I's attempt to adopt the addition in 512 at Constantinople resulted in a riot. Whether the Trisagion is to be understood as addressed to the Holy Trinity or addressed to God the Son has been a matter of contention, particularly between those who approved of the council of Chalcedon and those who were against it. But, in light of widespread adoption of the hymn with the above addition ('who wast crucified for us'), Calandion, Bishop of Antioch, sought to allay the controversy surrounding it by prefixing the words 'Christ, King'. This had the effect of making the hymn refer directly to the incarnate Word: Holy God, Holy and Strong, Holy and Immortal, Christ, King, who was crucified for us, have mercy on us. Though perhaps well intended, this effort at emendation was ultimately rejected. Later Severus, who was the Non Chalcedonian Patriarch of Antioch, wrote to prove the correct ascription of the hymn to the Son of God, and made the use of the emended version standard in his diocese. The eighty first canon of the Council of Trullo anathematized anyone who allows the Trisagion to be modified by adding "who was crucified for us" or any other modification. In the eleventh century, Pope Gregory VII (1073–1085) wrote to the Armenians, who still used the emended formula, instructing them to avoid all occasion for scandal by removing the additions, which Pope Gregory argues (incorrectly) that neither the Roman nor any Eastern Church (save the Armenians themselves) had adopted. The injunction appears to have been ignored. When, centuries later, Roman Catholic union with the Armenians was again discussed, a question was addressed (30 January 1635) to the Congregatio de Propaganda Fide as to whether the Armenian Catholics might still use the formula 'who suffered for us'. The request was answered in the negative. Nevertheless, Armenian Catholic continue to use the traditional formula. Variations of the traditional formula and Trinitarian ascription are found also in the Armenian Orthodox Liturgy. In these the hymn is addressed to the Redeemer, and versions vary with the feast or office. Thus, the formula of Peter the Fuller (above) is used on all Fridays; on all Sundays: 'risen from the dead'; on Holy Thursday: 'betrayed for us'; on Holy Saturday: 'buried for us'; on the Feast of the Dormition of the Theotokos: 'who came to the death of the Holy Mother and Virgin'; on the feasts of the Holy Cross: 'who was crucified for us'; for the celebration of marriages: 'who took flesh for us', etc. The Coptic Orthodox, Syriac Orthodox, Malankara Orthodox and other Oriental Orthodox Churches also use the formula 'crucified for us', with minor seasonal variations from the Armenian use.

Құдай Литургиясында

Трисагион Византиялық ғұрыптың құдайлық литургиясы кезінде, Евангелие Прокеименонынан бұрын, әдетте үш рет, онымен бірге жазылған көптеген әуендердің бірімен орындалады. «Пәкті Құдай, пәкті және құдіретті, пәкті және мәңгілік Құдай, бізге рақым ет!» – деп үш рет айтылады. «Дәуірлерге дейін, қазір де, мәңгілікке дейін Әкеге, Ұлына және Киелі Рухқа даңқ болсын! Әмин.» Содан кейін «Пәкті және мәңгілік Құдай, бізге рақым ет!» – деп бір рет және соңында тағы да толық Трисагион төртінші рет орындалады: «Пәкті Құдай, пәкті және құдіретті, пәкті және мәңгілік Құдай, бізге рақым ет!» Ал, Византиялық емес шығыс шіркеулерінде Трисагион тек үш рет орындалады, «Дәуірлерге дейін» бөлігі жоқ.

When the Trisagion is sung during the Divine Liturgy of the Byzantine Rite, before the Prokeimenon of the Gospel that precedes the Epistle reading, it is normally sung three times to one of many melodies composed for it. This is followed by singing Glory Now , the second half of the Trisagion once, and finally the whole Trisagion a fourth time:

Holy God, Holy [and] Mighty, Holy [and] Immortal, have mercy on us. Holy God, Holy [and] Mighty, Holy [and] Immortal, have mercy on us. Holy God, Holy [and] Mighty, Holy [and] Immortal, have mercy on us. Glory to the Father, and to the Son, and to the Holy Spirit, both now and ever and to the ages of ages. Amen. Holy and Immortal, have mercy on us. Holy God, Holy and Mighty, Holy and Immortal, have mercy on us. On the other hand, in the usage of the other, non Byzantine Eastern Churches, the Trisagion is simply sung thrice, with no Glory Now

In the East Syriac Rite, used by the Assyrian Church of the East and Syro Malabar Catholic Church, the Trisagion is sung towards the beginning of the Holy Qurbana, before the Old Testament Readings. In the West Syriac Rite, used by the Syriac Orthodox Church, Malankara Mar Thoma Syrian Church, Malankara Orthodox Syrian Church, the Syriac Catholic Church, Syro Malankara Catholic Church and in a hybrid form, the Maronite Church and other derived rites of Syriac Christianity, the Trisagion is sung towards the beginning of the Holy Qurbana (Divine Liturgy), after the Old Testament Readings and the Introductory Hymn. In the Armenian Rite, used by the Armenian Orthodox Church and the Armenian Catholic Church, the Trisagion occurs early in the Divine Liturgy, coming after the troparion of the Monogenes (Only begotten Son) and the Midday first Antiphon. The choir sings the Trisagion during the lesser entrance of the Gospel Books. The Trisagion also has a similar place in the liturgies of the Coptic Orthodox Church of Alexandria, the Ethiopian Orthodox Tewahedo Church and Eritrean Orthodox Tewahedo Church, as well as the Coptic Catholic Church and the Ethiopian Catholic Church.

Шығыс Сириялық ғұрыпта, Ассириялық Шығыс шіркеуі және Сиро-Малабар Католик шіркеуі қолданады, Трисагион Киелі Құрбанның басында, Ескі Ұстаздық оқуларынан бұрын орындалады. Батыс Сириялық ғұрыпта, Сирия Православ шіркеуі, Маланкара Мар Тома Сирия шіркеуі, Маланкара Православ Сирия шіркеуі, Сирия Католик шіркеуі, Сиро-Маланкара Католик шіркеуі және аралас түрде Маронит шіркеуі мен Сирия христиандығының басқа да ғұрыптарында Трисагион Киелі Құрбанның (Құдайлық литургия) басында, Ескі Ұстаздық оқуларынан және кіріспе әннен кейін орындалады. Армян ғұрыпта, Армян Православ шіркеуі мен Армян Католик шіркеуі қолданады, Трисагион Моногеннің (Бірден-бір Ұлдың) тропарионынан және түскі бірінші Антифонынан кейін, құдайлық литургияның басында орындалады. Хор Евангелие кітаптарының кіреберісі кезінде Трисагионды орындайды. Трисагион Александрия Копт Православ шіркеуінің, Эфиопия Православ Тевахедо шіркеуінің және Эритрея Православ Тевахедо шіркеуінің, сондай-ақ Копт Католик шіркеуінің және Эфиопия Католик шіркеуінің литургияларында да осыған ұқсас орынға ие.

Латын литургиясында

Латын шіркеуінде Триссагионды ең көп қолданылатыны Ұлы жұма күні, Крестке табыну рәсімі кезінде "Popule meus" әуенімен орындалады. Сикстин капелласында дәстүрлі нұсқасы Палестринаның полифониялық музыкалық қойылымы болды. Осы қызмет барысында гимн екі хормен кезекпен грек және латын тілдерінде орындалады, бастапқыда екі антифондық грек және латын хорымен былай:
Грек (бірінші) хоры: Hágios ho Theós. (Қасиетті Құдай)
Латын (екінші) хоры: Sanctus Deus. Грек (бірінші) хоры: Hágios iskhūrós. (Қасиетті, күшті)
Латын (екінші) хоры: Sanctus fortis. Грек (бірінші) хоры: Hágios āthánatos, eléēson hēmâs. (Қасиетті, өлмейтін, бізге рақым ет)
Латын (екінші) хоры: Sanctus immortális, miserére nobis. Гимн осылайша үш рет орындалады, он екі айыптаудың алғашқы үшеуіне жауап ретінде. Латын шіркеуінде Триссагион таңғы сағатта, күнделікті дұғаларда, Адвент пен Ұлы ораза күндерінде және жалпы күзетулерде қолданылады. Қасиетті Ұш Тұлға ордені қолданатын, Триссагионның екі түрін де пайдаланатын "Триссагион" немесе "Періштелік Триссагион" деп аталатын Қасиетті Ұш Тұлғаға арналған дұға бар. Ол сондай-ақ, Ұлы Марияның Кіші кеңсесінде және Құдайдың мейіріміне арналған дұғаларда кездеседі.

Трисагионға қарсы

Кейбір мерекелерде Құдай қызметіндегі Триссагионның орнына Анти-Триссагион деп аталатын басқа дұға қолданылады. Әннің нұсқалары: "Біз Сенің айқышыңа құлшылық етеміз, Мырза, және Сенің қасиетті тірілісіңді дәріптейміз." "Мәсіхке крещение алғандар Мәсіхті киді. Аллилуя." – делінеді.