Кіріспе
Классикалық антикалық дәуірдегі аңыз тайпасы.
Аримаспилер (сонымен қатар Аримаспийлер, Аримаспос және Аримаспой; Ἀριμασπός, Ἀριμασποί) – Рифей тауларының етегінде мекендеген, Урал таулары немесе Карпаттармен байланыстырылатын Солтүстік Скифияның бір көзді халқының аңыз тайпасы. Олардың Борея үңгірі маңындағы Гиперборея аймақтарында алтынды қорғайтын гриффтермен болған күресі туралы әңгімелердің бастауы Аристостың жоғалған еңбегінде жатыр, оны Геродот жеткізген.
Аңыздағы Аримаспи
Аримаспилерді Аристос Проконнес өзінің жоғалған архаикалық поэмасында сипаттаған. Проконнес – Қара теңіздің сағасына жақын Мармара теңізіндегі шағын арал, ол Қара теңіздің солтүстігіндегі аймақтар туралы саяхатшылардың әңгімелерін тыңдауға ыңғайлы жағдай жасаған. Аристос өзінің өлеңінде солтүстікке сапар шегіп, Аримаспийлерді көрген кезде «Бахик құмарлығына берілгенін» айтады, Геродоттың баяндауы бойынша: Фойбоспен иеленген Аристос Исседон тайпасына барды; олардан әрі (оның айтуынша) алтынды қорғайтын Гриптер, ал олардан кейін теңізге дейін созылған жерде Гиперборейлер мекендейді. Гиперборейлерді қоспағанда, бұл тайпалардың бәрі (бірінші кезекте Аримаспойлар) көршілерімен үнемі соғыста болады. Аримаспи мен гриффиндер – солтүстік шеткі аймақтарымен байланысты тарихи бейнелер еді: Эсхилдің «Шекерленген Прометей» (шамамен б.з.д. 415 ж.), Ионың саяхатын сипаттап, оның солтүстікке, Аримаспи мен гриффиндердің арасынан емес, оңтүстікке қарай өтуі керектігін айтады. «Тарихтың әкесі» Геродот белгілі әлемнің шеттерінің тартымдылығын мойындайды: «Дегенмен, ең шеткі жерлер, олар барлық қалған әлемді қоршап, жауып тұрғандықтан, біз ең жақсы және сирек деп санайтын нәрселерге ие болуы мүмкін». (Тарихтар, III.116.1) Геродоттың күмәнін ескермеген Страбон мен Плинийдің «Табиғи тарихы» солтүстік тайпалары туралы әңгімелерді жалғастырды, олардың маңдайларының ортасында бір ғана көзі болып, гриффиндерден алтын ұрлап, екі топ арасында келіспеушіліктер тудырған.
This Aristeas, possessed by Phoibos, visited the Issedones; beyond these (he said) live the one eyed Arimaspoi, beyond whom are the Grypes that guard gold, and beyond these again the Hyperboreoi, whose territory reaches to the sea. Except for the Hyperboreoi, all these nations (and first the Arimaspoi) are always at war with their neighbors. Arimaspi and griffins were historical images associated with the outlands of the north: the Aeschylan Prometheus Bound (ca 415 BC? ), describing the wanderings of Io, notes that she is not to pass through the north, among the Arimaspi and griffins, but southward. Herodotus, "Father of History", admits the fantastic allure of the edges of the known world: "The most outlying lands, though, as they enclose and wholly surround all the rest of the world, are likely to have those things which we think the finest and the rarest." (Histories iii.116.1) Ignoring the scepticism of Herodotus, Strabo and Pliny's Natural History perpetuated the stories about the northern people who had a single eye in the center of their foreheads and engaged in stealing gold from the griffins, causing disagreements between the two groups.
Тарихи Аримаспи
Қазіргі заманғы тарихшылар "Аримаспи" туралы қысқаша хабарламадан таңдап алынған тарихи тұлғаларға қатысты болжамдар жасап жүр. Геродот Аримаспеядан еске түсірген бір дерек шындыққа жақын болуы мүмкін: "Аримаспойлар Исседондықтарды отандық жерлерінен ығыстырды, ал Исседондықтар Скифтерді" (iv.13.1). Атаудың "sp" бөлігі оның ирандық көздер арқылы грек тіліне жеткенін көрсетеді, өйткені ерте иран тілінде Аримаспи – "Ариама" (махаббат) мен "Аспа" (аттар) сөздерінің бірігісі. Геродот немесе оның дереккөзі скиф сөзін "арима" ("бір") және "споу" ("көз") түбірлерінің қосындысы ретінде түсініп, оны түсіндіру үшін мифтік бейне жасаған сияқты. Атаулары мен орналасқан жерлерінің ұқсастығы оларды жергілікті ұрал тайпаларының – мари халқының ата-бабаларымен байланыстыруға мүмкіндік береді. Гриффиндердің протоцератопстың қазба сүйектерінен туындағаны туралы пікірлер бар. Геродоттың қысқаша баяндамасы осы аңыздың пайда болған тарихи жағдайларын нақты анықтау үшін тым жеткіліксіз. Осы шектеулерге қарамастан, Тадеуш Сулимирский (1970) Аримаспойлардың Ертіс өзенінің жоғарғы ағысынан шыққан сармат тайпасы болғанын алға тартады, ал Дмитрий Мачинский (1997) оларды Минусинск ойпатынан табылған үш көзді ажна мүсіндерімен байланыстырады, бұл мүсіндер дәстүрлі түрде Оңтүстік Сібірдің Афанасево және Окунево мәдениеттеріне жатқызылады.
Мифологиялық негіз
Филологтардың пікірінше, Аримаспилер мен гриффиндер арасындағы күрес Гомердің пигмейлер мен крандардың соғысы туралы баяндамасына ерекше ұқсас. Михаил Ростовцев бұл сюжетті Керчь маңындағы Пигмейлер қазбасында тапты, бұл аймақта бұрынғыда скифтер көп тұрған. Осыған ұқсас бейнелер Етрурияның Волчи және Пазырықтың бесінші обасындай алыс жерлерде де табылды. Арестің керемет сақшы құстарымен шайқас туралы эллинистік әдеби нұсқасы "Аргонавтика" 1-де келтірілген. Черемисин мен Запорожченко (1999), Жорж Дюмезильдің әдістемесін қолдана отырып, герман мифологиясындағы параллельдерді (Один және поэзияның балы, мәңгілік жастың алтын алмаларын ұрлаған бүркіт) іздеуге тырысады. Олардың гипотезасы бойынша, герман, скиф және грек әңгімелерінің бәрі де протоиндоевропалықтардың басқа әлемге кіреберісті қорғайтын құбыжықтар туралы, жаңадан өлгендердің жандарын басқа әлемге жеткізетін және жаңа өмірді символдайтын түрлі бағалы сыйлықтармен қайтып оралатын құстармен шайқасқа қатысты сенімдерін көрсетеді.