Маркус Зуэрий ван Боксхорн: Еуропа тілдерінің туыстығы туралы теориясы

Кіріспе

Голландиялық тіл білімі маманы (1612–1653)

Маркус Зуэриус ван Бокхорн (28 тамыз 1612 – 3 қазан 1653) – голландиялық ғалым (оның латыншаланған аты Маркус Зуэриус Бокхорн). Берген-оп-Зум қаласында туған ол Лейден университетінің профессоры болды. Ол үнді-еуропалық тілдердің ұқсастығын ашты және «скиф» деп атаған бастапқы ортақ тілдің бар екенін болжады. Ол голланд, грек, латын, парсы және неміс тілдерін өз гипотезасына қосты, кейіннен славян, кельт және балтық тілдерін де қосты. Ол еврей тілі сияқты тілдерді гипотезасынан шығарды. Ол Лейденде қайтыс болды.

Үнді-Скиф теориясы

Боксхорн көптеген еңбектер жазды, әсіресе өз отанының тарихы туралы. Маркус Зюриус ван Боксхорн – ең маңызды тарихи тіл білімі мамандарының бірі. Оның индо-скиф теориясы бүгінгі индоевропа тілдер отбасының негізін қалады. 17 ғасырда ол еуропалық тілдерде генетикалық байланысты зерттеуді бастады. Оның пікірінше, грек, латын, уэльс, неміс, орыс, кельт, түрік, латыш, литва тілдері, кейін парсы тілі де ортақ тілге ие болды. Ван Боксхорн өзінің индо-скиф теориясын 1637 жылы досы Клавдий Сальмасийге жазған хатында алғаш рет сипаттады, кейін ол санскритті ван Боксхорн теориясына қосты. 1647 жылы ван Боксхорн өзінің теориясын үш бөлімде жариялады. Сол кезде көптеген адамдар еврей тілі – адамзаттың алғашқы тілі деп есептеді. Бұл болжам негізінен Киелі кітап деректеріне негізделген. Алайда, ван Боксхорнның екі отандасы, Йоханнес Горопиус Беканус (1519–1572) және Адриаан ван Шрик (1560–1621) голланд тілінің түпнұсқа тіл екендігіне сенді. Ван Боксхорн бұл теорияны қабылдамады және латын, грек, герман, орыс, уэльс, латыш, литва, түрік және парсы тілдерінің ортақ түпнұсқа тілін қабылдады, оны скиф деп атады. Ол барлық тілдердің бір тілден тарағанын ойламады. Ван Боксхорн өзінің теориясын алғаш рет 1647 жылы қаңтарда Голландияның Зеландия провинциясында мүсіндері мен құрбандық орындары табылған Нехаленния құдайы туралы еңбегінде жариялады. Ван Боксхорн Нехаленния есімінің шығу тегін зерттеді, ол әлі анықталмаған еді. Өзінің шығармасының бірінші томын ван Боксхорн Солмс-Браунфельс графесі Амалияға ашық хат түрінде жазды, үшінші томында ол өзінің индо-скиф теориясын түсіндіріп, оған дәлелдер келтірді. Ван Боксхорнның теориясына 1537 жылы Базельде жарық көрген «Лексикон Симфонум» (Lexicon Symphonum) шабыттандырды. Боксхорнға дейін Лейден университеті тілдер мен тіл топтарының генетикалық байланысын зерттеген. 1575 жылы Франсискус Рафеленгиус (Равленгиен) (1539–1597), Лейдендегі еврей тілі профессоры, студенттеріне парсы және герман тілдерінің ұқсастықтары туралы оқытты, бұл генетикалық байланыстың болуын көрсетеді. Бұл идеяны кейінірек Лейденде Бонавентура де Смет және кейін Иоганн Элихман дамытты. Досы Петрус Скривериус кітапханасында Боксхорн Рудольф Агрикола фон Гронингеннің, яғни Роэлоф Хьюсманның, Иоганн Авентин (Турмаир) мен Адриан Юниус фон Хорнның, яғни Адриан де Йонггенің еңбектерін тапты, олар грек, латын және герман тілдері арасындағы байланысты зерттеді. Боксхорн теориясын ұсынғаннан кейін бір ғасыр өткен соң француз ғалымы Гастон Лоран Кёрдю (1691–1779) санскрит тілінің индо-скиф тілдерімен, яғни индоевропа тілдерімен байланысты екендігіне грамматикалық дәлелдер тапты. 1771 жылы ол санскрит және латын тілдерінде "болу" етістігінің туыс сөздерін тапты, бұл олардың байланысын көрсетті. Германияда ван Боксхорн теориясы 1686 жылы швед тіл білімі маманы Андреас Йейгердің Виттенберг университетіндегі диссертациясында таратылды. Англияда бұл теория 18 ғасырдың басында белгілі болды және оны Лорд Монбодо (Джеймс Бернет) таратты. Осы жазбалардан шабыт алған сэр Уильям Джонс (1746–1794) да индоевропалық теориямен айналысты. Британдық отаршылдық үкіметіндегі жоғары мәртебесіне және Азия қоғамындағы беделіне байланысты ол санскрит тілінің грек және латын тілдеріне жақын екенін мойындады. Джонс өзі бұл қарым-қатынас туралы зерттеулер жүргізбегенмен, ол ван Боксхорнның нәтижелерін білген лорд Монбодоның жұмысын атады.

Boxhorn wrote numerous works, especially about the history of his homeland. Marcus Zuërius van Boxhorn was one of the most important historical linguists. His Indo Scythian theory laid the foundation for today's understanding of the Indo European language family. In the 17th century he first investigated a possible genetic relationship mainly in European languages. In his opinion, languages such as Greek, Latin, Welsh, German, Russian, Celtic, Turkish, Latvian, Lithuanian and later also Persian had a common original language. Van Boxhorn first described his Indo Scythian theory in 1637 in a letter to his friend Claudius Salmasius, who later added Sanskrit to van Boxhorn's theory. In 1647 van Boxhorn published his theory in three parts. At that time, many people believed that Hebrew was the original human language. This assumption was mostly based on biblical sources. Two compatriots of van Boxhorn, Johannes Goropius Becanus (1519–1572) and Adriaan van Schrieck (1560–1621), however, were of the opinion that Dutch was the original language. Van Boxhorn rejected this theory and assumed a common original language of Latin, Greek, Germanic, Russian, Welsh, Latvian, Lithuanian, Turkish and Persian, which he named Scythian. He did not believe that all languages are derived from a single language. Van Boxhorn first publicly postulated his theory in a work about the goddess Nehalennia, whose statues and altars were discovered in January 1647 in the Dutch province of Zeeland. Van Boxhorn dealt with the origin of the name of Nehalennia, which had not yet been clarified. The first volume of his work van Boxhorn wrote in the form of an open letter to the Countess Amalia of Solms Braunfels, in the third volume he explained his so called Indo Scythian theory and presented evidence for it. The inspiration for van Boxhorn's theory was, among other things, the Lexicon Symphonum published in Basel in 1537 by the Bohemian humanist Sigismund Gelenius, who was born in Prague. Even before Boxhorn, the University of Leiden had studied the genetic relationship of languages and language groups. In 1575, Franciscus Raphelengius (Ravlenghien) (1539–1597), professor of Hebrew in Leiden, taught his students about the similarities between the Persian and the Germanic languages, which suggested a genetic relationship. This idea was later developed in Leiden by Bonaventura de Smet and later Johann Elichmann. In the library of his friend Petrus Scriverius, also known as Peter Schrijver, Boxhorn found the works of Rudolphus Agricola von Groningen, alias Roelof Huisman, Johannes Aventinus (Turmair) and Hadrianus Junius von Hoorn, alias Adriaen de Jonghe, who examined the relationship between Greek, Latin and Germanic. A century after Boxhorn postulated his theory, the French scholar Gaston Laurent Cœurdoux (1691–1779) found grammatical evidence that Sanskrit was related to Indo Scythian, i. e. Indo European languages. In 1771 he found cognates of the verb "to be" in Sanskrit and Latin, which indicated a relationship. In Germany, van Boxhorn's theory was propagated in 1686 in the thesis of Swedish philologist Andreas Jäger at the University of Wittenberg. In England the theory became known at the beginning of the 18th century and was spread by Lord Monboddo (James Burnet). Inspired by these writings, Sir William Jones (1746–1794) also dealt with the Indo European theory. Because of his high standing with the British colonial government and his status in Asian society, he won recognition of the kinship of Sanskrit to Greek and Latin. Although Jones himself made no studies on this relationship, he mentioned the work of Lord Monboddo, from which he had learned of van Boxhorn's results.

Әдістеме

Тілдердің ортақ шығу тегін дәлелдеу үшін ван Бокхорн грек, латын, парсы, ескі саксон, голланд және неміс, готика, орыс, дания, швед, литва, чех, хорват және уэльс тілдерінің этимологиясын, иілу үлгілерін және грамматикасын салыстырды. Ол осы тілдердің генетикалық байланысын көрсететін ұқсастықтарды тапты. Ван Боксхорн алғашқы болып тілдер отбасына грек, герман, роман және славян тілдерін ғана емес, сонымен қатар парсы, санскрит, келт және балтық тілдерін де енгізді. Маркус Зюэриус ван Боксхорн әр түрлі тілдердегі ұқсас сөздерді ғана емес, сонымен қатар бүктелген үлгілер мен грамматиканы салыстырды. Ол тілдер арасындағы қатынас тек ұқсас көрінетін сөз формалары негізінде ғана емес, жүйелі грамматикалық сәйкестіктер негізінде тексерілуі керек деп есептеді. Ол қазіргі салыстырмалы әдіс деп аталатын тілдерді зерттеу әдістерінің негізін қалаушы болды. Ван Боксхорн тілді органикалық жүйе ретінде қарады және қарыздар мен Wanderworts-қа қарсы ескертті, олар тілдер мен мәдениеттер арасында қарыз сөздер ретінде таралады және тілдерді салыстыруға әсер етуі мүмкін. Тілдердің туыстығы жиі ұқсас сөздер негізінде қате күдікті болып табылады, бірақ олар бір тілден алынған және бастапқыда басқа тілден шыққан. Ван Боксхорн инфлексиялық морфология мен басқа да грамматикалық ерекшеліктерді жүйелі түрде салыстыра отырып, осы қате түсіндірмелердің алдын алуға тырысты.