Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Борнеолық этнос Пунан Бах немесе Пунан – Малайзияның Саравак штатында және Индонезияның Калимантан аймағында қоныстанған этнос. Пунан Бах халқы жартылай көшпелі Пэнан халқынан мүлдем өзгеше және туыс емес. Олардың аты ежелден мекендеп келе жатқан екі өзеннің жағалауынан шыққан. Олардың басқа да аттары бар, олардың ішінде Микуанг Бунгулан немесе Микуанг және Авеанг Буан, бірақ қазіргі уақытта олар тек қана рәсімдерде қолданылады. Пунан (немесе Пунан Ба) ешқашан көшпелі болған емес. Ескі кездерде олардың өмірі аралас экономикаға негізделген – тау шаруашылығындағы күріш негізгі өнім болса, маньок, таро, қант қамысы, темекі және т.б. сияқты тропикалық өсімдіктермен толықтырылған. Аң аулау, әсіресе жабайы шошқа, балық аулау және орман ресурстарын жинау олардың маңызды қызметтері болған.
Ethnic group from Borneo
Пунан Бусанг
Пунан Хабонгкот
Пунан Ховонган Капуас-Хулу аймағы, Батыс Калимантан, Индонезия
Пунан Буган Батыс Калимантан, Индонезия
Пунан Келай / Келай Берау аймағы, Шығыс Калимантан, Индонезия
Пунан Лисум
Пунан Мерах (Сиау) Шығыс Калимантан, Индонезия
Пунан Мерап Шығыс Калимантан, Индонезия
Пунан Мурунг Мурунг Рая, Орталық Калимантан, Индонезия
Пунан Нибонг Бруней және Саравак, Малайзия
Пунан Паньявунг
Пунан Сажу Булуган аймағы, Солтүстік Калимантан, Индонезия
Пунан Тубу Шығыс Калимантан, Индонезия
Пунан Ухенг Керехо / Кериу Капуас-Хулу аймағы, Батыс Калимантан, Индонезия
Пунан Укит / Букит / Бекет Саравак, Малайзия және Шығыс Калимантан, Индонезия.
Punan Bah or Punan is an ethnic group found in Sarawak, Malaysia and in Kalimantan, Indonesia. The Punan Bah people are distinct and unrelated to the semi nomadic Penan people. Their name stems from two rivers along the banks of which they have been living since time immemorial. They have other names including Mikuang Bungulan or Mikuang and Aveang Buan but those are used only ritually nowadays. The Punan (or Punan Ba) have never been nomadic. In the old days, they based their living on a mixed economy – Swidden agriculture with hill paddy as the main crop, supplemented by a range of tropical plants which include maniok, taro, sugar cane, tobacco, etc. Hunting, especially wild boar, fishing, and gathering of forest resources,
Punan Busang
Punan Habongkot
Punan Hovongan of Kapuas Hulu Regency, West Kalimantan, Indonesia
Punan Bungan of West Kalimantan, Indonesia
Punan Kelay / Kelai of Berau Regency, East Kalimantan, Indonesia
Punan Lisum
Punan Merah (Siau) of East Kalimantan, Indonesia
Punan Merap of East Kalimantan, Indonesia
Punan Murung of Murung Raya, Central Kalimantan, Indonesia
Punan Nibong of Brunei and Sarawak, Malaysia
Punan Panyawung
Punan Sajau of Bulungan Regency, North Kalimantan, Indonesia
Punan Tubu of East Kalimantan, Indonesia
Punan Uheng Kereho / Keriau of Kapuas Hulu Regency, West Kalimantan, Indonesia
Punan Ukit / Bukitan / Beketan of Sarawak, Malaysia and East Kalimantan, Indonesia
Этникалық жіктеме
Саравак түсіндірме жарғысына сәйкес, Пунан тайпасы ресми түрде Секапан, Кежаман, Лаханан және Сихан тайпаларымен бірге Кажанг тобына жатады. Бұл ресми мәліметтерден бөлек, олар саяси мақсатта қолданылатын Orang Ulu терминіне де кіреді, бұл термин Orang Ulu Ұлттық қауымдастығы (OUNA) арқылы кеңінен танымал болды. Бұл қауымдастық 1969 жылы Қаян және Кениях тайпаларының ықпалымен құрылған.
Officially, as under the Sarawak Interpretation Ordinance, Punan is group under Kajang together with Sekapan, Kejaman, Lahanan and Sihan. Unofficially, they are also included in the politically coined term Orang Ulu – popularised by a political association known as Orang Ulu National Association or (OUNA). The association is a Kayan and Kenyah dominated association which they established in 1969.
Генетика
Солтүстік Борнеоның Пунан қауымдастықтарын зерттеу олардың бір-бірімен тығыз генетикалық байланыста екенін, және олардың басқа австронезиялық тілдерінде сөйлейтін топтарға сыртқы топ болып табылатынын анықтады. 2023 жылғы зерттеу нәтижелері "Пунанға ұқсас халықтың Борнеода ұзақ жылдар бойы қоныстанғанын" растайды, бұл басқа австронезиялық тілдерде сөйлейтін адамдар келгенге дейін болған.
Research on Northeast Bornean Punan communities revealed them to display strong genetic ancestry connections to each other, and that they form an outgroup to other Austronesian speaking groups. The results of a 2023 study "support long term occupation of Borneo by Punan related people" predating the arrival of other Austronesian speakers from which they diverged earlier.
Дін және наным-сенімдер
Пунаның дәстүрлі діні – "Бесавик" деп аталатын анимизм түрі болатын. Брук дәуірінде Сараваққа білім мен қазіргі заманғы медицинаны әкелген христиан миссионерлері келді. Бірақ пуна қауымдары өздерінің дәстүрлі Бесавик дінін сақтап, кейіннен Калимантаннан келген Кениях Джок Апуи әкелген "Буган" культ дінін қабылдады. Дегенмен, 1990 жылдардың соңында христиан дініне өткен пунандардың саны артып, олардың білімді және қазіргі заманға бейімделуіне байланысты болды. 2006 жылға қарай, пуна халқының шамамен жартысы христиан дінін ұстанады, ал "Буган" дінін сақтап қалғандар – көбінесе егде жастағы, білімі аз адамдар. Пуна халқында ерекше жерлеу салты бар. Ескі заманда олар аристократтары мен лажарларын жерлемеген. Олардың орнына, 50 метрлік биіктікте "Келириенг" деп аталатын тіреу құрылысын салып, сүйікті басшыларын оған қоятын. Саравақта бүгінде 30-ға жуық Келириенг қалған деп есептеледі. Пуна халқы әлі де екіншілік жерлеу рәсімін өткізеді, онда қайтыс болған адамның денесі кем дегенде 3-7 күн бойы ұзын үйлерде сақталады. Бұл, ішінен алыс жатқан туыстардың марқұмға соңғы құрмет көрсетуіне мүмкіндік беру үшін жасалады.
Punan traditional religion was a form of animist known as "Besavik". The Brooke era saw the arrival of Christian missionaries, bringing education and modern medicine into Sarawak. But the Punan communities remain with their traditional religion of Besavik and subsequently adopting a cult religion Bungan brought by Jok Apui, a Kenyah from Kalimantan. However, the late 1990s showed an increase in the number of Punan converting to Christianity. This is partly due to more and more Punan becoming educated and modernised. As of 2006, almost half of Punan are now Christian, leaving only the elderly, less educated still remain observing "Bungan" religion. The Punan have a unique burial custom. In the early days they did not bury their aristocrats or lajar. Instead they built a pole known as kelirieng of 50 meter height to lay down their beloved leaders. In Sarawak it is estimated that there are fewer than 30 kelirieng left standing. The Punan still practise a secondary burial ceremony, whereby the dead body is kept at their longhouses for at least 3–7 days. This is partly to give more time for far away relatives to pay their last respects to the deceased.