Кіріспе

Психиатриялық және соматикалық симптомдар белгілі бір мәдениетте кездеседі. Медицинада және медициналық антропологияда мәдениетке байланысты синдром, мәдениетке тән синдром немесе халықтық ауру – бұл белгілі бір қоғам немесе мәдениетте ғана ауру ретінде танылатын психиатриялық және соматикалық симптомдардың жиынтығы. Дене мүшелері мен функцияларының объективті биохимиялық немесе құрылымдық өзгерістері байқалмайды, және бұл ауру басқа мәдениеттерде танылмайды. «Мәдениетке байланысты синдром» термині Психикалық бұзылулардың диагностикалық және статистикалық нұсқаулығының төртінші нұсқасына (Америкалық психиатриялық қауымдастық, 1994) енгізілген, сондай-ақ онда ең көп таралған мәдениетке байланысты жағдайлардың тізімі (DSM IV: Қосымша I) келтірілген. ICD-10 (V тарау) шеңберіндегі аналогы – зерттеу мақсатындағы диагностикалық критерийлердің 2-қосымшасында анықталған мәдениетке тән бұзылулар. Көбірек қарастырғанда, белгілі бір мәдениеттегі нақты мінез-құлық үлгілеріне байланысты туындаған эндемияны әлеуетті мінез-құлық эпидемиясы деп атауға болады. Есірткі, алкоголь және темекіге тәуелділік сияқты жағдайларда, таралуы қоғамдық қолдау және адамдар арасындағы өзара әрекеттесу арқылы анықталады. Этиологиялық тұрғыдан алғанда, мәдениеттің ауруға тигізетін себептік үлесін басқа қоршаған орта факторларынан, мысалы, уыттылықтан ажырату қиын болуы мүмкін.

Медициналық көзқарастар арасындағы мәдени келісім

Хмонгтың дәстүрлі мәдениетінде эпилепсия (qaug dab peg) тікелей "рух сені ұстап алады және құлап түсесің" деп аударылады, бұл адамның жанын ұстап, науқастатып қоятын dab деп аталатын зұлым рух. Осы мәдениетте ұстамалары бар адамдар сыйлықпен жарылқанады: басқа ешкімге берілмеген рухани әлемге кіруге мүмкіндік. Батыстық қоғамда эпилепсия – адамның өмірін қатты қиындататын, ұзақ мерзімді ми ауруы деп танылады. Хмонг мәдениетіндегі ауруға қатысты көзқарас, батыстық қоғамдағы адамдармен салыстырғанда, мәдениетте эпилепсияның жоғары мәртебесіне байланысты мүлдем өзгеше. Хмонг мәдениетінде эпилепсиямен ауыратын адамдар отбасы үшін мақтанышқа ие. Тағы бір мәдениетке байланысты ауру – неврастения, ол қытай мәдениетінде шаршау, әлсіздік, бас ауруы және тітіркену сияқты белгілермен көрінетін және көбінесе эмоционалдық бұзылумен байланысты медициналық жағдай. 1942 жылы жасалған зерттеуде, қытай психиатрлары неврастения деп диагноз қойған пациенттердің 87%-ы DSM 3 критерийлеріне сәйкес ауыр депрессияға шалдыққан деп қайта жіктелуі мүмкін екені көрсетілді. Гонконгта жүргізілген тағы бір зерттеуде, көптеген пациенттер өздерінің белгілерін олардың дұрыс деп санайтынына сәйкес таңдап көрсеткені және эмоционалдық проблемаларға емес, соматикалық азапқа көбірек назар аударғаны анықталды.

Жаһандану

Жаһандану – ақпарат, мәдениет, жұмыс орындары, тауарлар және қызметтердің ұлттық шекаралардан өту процесі. Бұл ХХІ ғасырда көптеген жағынан, оның ішінде әлемдік мәдени сананы байыту арқылы зор әсер етті. Қарқынды өнеркәсіптік даму мен жаһанданудың нәтижесінде мәдени интеграция деңгейі артып, мәдениеттер бір-біріне көбірек әсер ете бастады. Елдер арасындағы мәдени сананың артуымен қатар, мәдени байланысты синдромдардың географиялық шектеулілігінен айырылып, халықаралық деңгейде танылатын жалпы синдромдарға айналу мүмкіндігі қарастырылуда. Антрополог және психиатр Роланд Литтлвуд бұл аурулардың жаһандану (және өнеркәсіптік даму) салдарынан біртекті әлемдік мәдениетте жойылуы мүмкін екенін айтады. Мысалы, депрессия бұрын тек батыс қоғамдарында ғана қабылданатын, ал қазір әлемнің барлық аймақтарында психикалық ауру ретінде мойындалуда. Тайвань сияқты шығыс өркениеттерінен өзгеше, депрессия АҚШ сияқты батыс мәдениеттерінде әлі де жиі кездеседі. Бұл жаһандану аурулардың шекарадан тыс таралуына мүмкіндік беруі мүмкін екенін, бірақ олар белгілі бір мәдениеттерде басымдылық сақтап қалуы мүмкін екенін көрсетеді.