Кіріспе

Мэри Карпентер (3 сәуір 1807 – 14 маусым 1877) – ағылшын білім беру және әлеуметтік реформашы. Юнитариандық пастордың қызы, ол Бристольде кедей балалар мен жас қылмыскерлерге бұрын қол жетімді болмаған білім беру мүмкіндіктерін ұсына отырып, жаппай мектептер мен түзету орындарын құрды. Ол өз жұмысы туралы мақалалар мен кітаптар жариялады, сондай-ақ оның лоббилеуі тоғызыншы ғасырдың ортасында бірнеше білім беру заңдарының қабылдануына зор үлес қосты. Лондондық Статистикалық қоғам басылымда шығарған алғашқы әйел ол болды. Ол көптеген конференциялар мен жиналыстарда сөз сөйлеп, өз заманының көрнекті спикерлерінің бірі ретінде танылды. Карпентер құлдыққа қарсы қозғалыста белсенді қатысып, Үндістанға сапар шегіп, мектептер мен түрмелерді аралап, әйелдердің білімін жақсарту, түзету мектептерін ашу және түрме жағдайларын жақсарту үшін жұмыс істеді. Кейінірек ол Еуропа мен Америкаға барып, қылмыстық және білім беру реформаларын жүргізу науқанын жалғастырды. Карпентер өмірінің соңғы жылдары әйелдердің сайлау құқығын ашық түрде қолдады және әйелдердің жоғары білім алуына қол жеткізу үшін күресті. Ол Бристольдегі Арнос Вейл зиратында жерленген, ал оның ескерткіші Бристоль соборының солтүстік трансептісінде орналасқан.

Ерте өмір

Карпентер 1807 жылдың 3 сәуірінде Эксетерде, Эксетердегі унитариандық пастор Лант Карпентер мен Анна (немесе Ханна) Пенннің тұңғыш баласы ретінде дүниеге келді. 1817 жылы отбасы Бристольге көшіп келді, онда әкесі Левинс Мид унитариандық үйінің басшысы болды. Ол Брэндон Хиллдегі Ұлы Джордж көшесінде әйелі мен қыздары басқаратын интернат мектеп ашты, онда Мэри ғылым, математика, грек және латын тілдерін оқыды. Ол мектепте сабақ берді, Уайт аралы мен Гертфордширде тәрбиеші болып жұмыс істеді және 1827 жылы Бристольге оралып, қазір жас қыздарға арналған миссис Карпентердің интернатына айналған мектепте бас мұғалім болды. 1833 жылы ол әлеуметтік индуизмді реформалаған Brahmo Samaj қозғалысының негізін қалаушы Рам Мохан Роймен танысты, және сол жылдың қыркүйек айында Рой менингиттен қайтыс болғанға дейін Степлтондағы Бич-хауста Мисс Касл мен Мисс Кидделмен бірге болған қысқа уақыт ішінде оның философиясы оған әсер етті. Сол жылы ол Бостон қаласында кедейлерге кең көлемде қызмет көрсетуді құрған американдық унитариан Джозеф Таккерманмен де кездесті. Ол оның әлеуметтік реформаларға бастауында болғаны айтылады, әсіресе Бристольдің кедей ауданынан Карпентермен серуендеген кезде айтқан сөзінің арқасында. Олардың жолына жыртық киім киген шағын ұл келіп өтті, сонда Таккерман: «Осы баланы үйіне дейін іздеп барып, жағдайын білу керек» деді. Ол Массачусетс штатында Фермалық мектеп ашты, ол кейінгі реформаторлардың үлгісіне айналды. Карпентердің кейінгі жазбалары Таккерманмен хат алысудан дамыған идеяларына негізделген. Мұндай қоғамдардың мақсаты кедейлерге барып, кедейлікті жеңілдету және білімді жақсарту үшін жаңадан пайда болған орта таптан қаржы жинау болды. 1840 жылы әкесі қайтыс болғаннан кейін Карпентер әпкелерімен бірге анасының Клифтондағы Уайтлэдис-роудтағы интернатында жұмыс істеді. 1843 жылы Бостондық қайырымдылық шаруағатының өкілі Сэмюэл Мэйдің келуінен кейін ол құлдыққа қарсы қозғалысқа қызығушылық танытты. 1846 жылы ол 1838 жылы құлдықтан қашқан белгілі аболиционист Уильям Ллойд Гаррисон мен Фредерик Дугластың сөз сөйлеген жиналысына қатысты. Ол құлдықтан босату үшін қаржы жинауға үлес қосты және келесі жиырма жыл бойы осы мәселеге қызығушылық танытты. Оның ағалары Уильям, Филип және Рассел, сондай-ақ, оның әпкесі Анна да осы науқанда белсенді қатысты. 1851 жылы Бостоннан оңтүстік штаттарына қашқан құлдың қайтып оралуы оны 1850 жылғы қашқан құлдар туралы заңға қатысты АҚШ «адамзатқа, өзіне және Құдайға қарсы қорқынышты әрекет жасады» деп айтуға мәжбүр етті. Бұл оқиға оның білім беру жұмысына көңіл бөлгеніне себеп болды. Парламентке «өндірістік аудандардағы балалардың жақсы білім алуына жағдай жасау» туралы заң жобасы енгізілді, бірақ ол Англия шіркеуіне басымдық беретінін көргендіктен, конформистік қарсылықтан өте алмады. Заң жобасының сәтсіздігі нәтижесінде көптеген ағылшын қалаларында жап-жасыл мектептер пайда болды, олар кедейлерге білім, тамақ және киім-кешекпен қамтамасыз етті, және Карпентерді Бристольдегі Левинс-Медте осындай мектеп ашуға итермеледі. Көп ұзамай ересектерге арналған кешкі мектеп ашылды. 1848 жылы Карпентерлердің жеке мектебінің жабылуы оған білім беру және қайырымдылық жұмыстарына көбірек уақыт берді. Ол Джозеф Таккерманның естеліктерін және ағылшынның унитариандық газетінде жарық көрген, кейіннен кітап түрінде жарияланған, жап-жасыл мектептер туралы мақалалар сериясын жариялады. Бұл кітап оның еңбегіне көпшіліктің назарын аударды, ол білім беру және реформаторлық ойшылдармен қарым-қатынас жасай бастады. Карпентермен білім беру заң жобаларын жасағандар кеңескен, оны Парламент комитеттерінің алдында куәлік беруге шақырған және 1852 жылы ол «Жасөспірімдер қылмыскерлері, олардың жағдайы мен емделуі» деген кітабын жариялады, бұл 1854 жылы «Жасөспірімдер қылмыскерлері туралы» заңның қабылдануына ықпал етті. 1852 жылы ол өзінің идеяларын іс жүзінде қолдана отырып, 1852 жылы Кингсвудта Джон Уэсли құрған мектеп ғимаратында Бристольде түзеу мектебін ашты.

Қызыл ложаның түзеу залы

1860 жылы леди Байрон қайтыс болғанда, Мэри Карпентерге Қызыл ложаны толығымен сатып алуға мұрагерлік берілді, соның ішінде қыздарды үй шаруашылығы қызметіне даярлау үшін коттедж де болды. Мэри Карпентердің егжей-тегжейлі күнделіктері (Ref. 12693/1 2) (онлайн каталог) Қызыл ложаның алғашқы күндерін, оны қараусыз қалған үйден жұмыс істейтін мектепке айналдыруын, соның ішінде шатырда адам аяғының табылуын көрсетеді. Түзету мектептерінің принципі орнатылғаннан кейін, Карпентер тегін күндізгі мектептерді қолдады, кедей мектептердің үкіметтен қаржылық көмек алуға құқылы екенін айтты. 1860 жылғы Оксфордтағы жиналыста ол Британ қауымдастығының жиналысында осы тақырыпта баяндама оқыған алғашқы әйел болды. Көптеген жағдайларда оның ынтасының арқасында 1861 жылы Бирмингемде білім беруге мемлекеттік гранттармен байланысты кедей мектептер тақырыбында конференция өтті. Ол әрі былай деді: "Мен тек балалар дін қызметкерлерінің біреуінің біздің мектепке келгені үшін баланы ұрып жазалағанын, олардың мектепке келуіне қарсы күшті ықпал көрсеткенін айтты, және мен өзім көшеде католик балаларынан сөгіс естігенмін, олар протестанттарды сөгіп өз діндеріне деген ынталарын көрсетуде деп жаңылысады."

Үндістан

1866 жылы Карпентер Үндістанға сапар шекті, бұл оның 1833 жылы Раджа Рам Мохан Роймен кездескеннен бергі арманы болған. Ол Калькутта, Мадрас және Бомбей қалаларын аралап, қыздардың көпшілігі он екі жасқа толғаннан кейін білім алмайтынын, мұның басты себебі білімді әйел мұғалімдердің жетіспеушілігі екенін анықтады. Сапары барысында Карпентер Брахмо Самадждың жетекшісі Кешаб Чандра Сенмен танысты. Сен одан Ұлыбританияда британдық және үнді реформаторлары арасындағы байланысты жақсарту үшін ұйым құруды өтінді, ол 1870 жылы Ұлттық Үнді қауымдастығын құрды. Ол көптеген мектептерге, ауруханаларға және түрмелерге барып, оларды жақсартуға және қаржыландыруға үнді және британдық колониялық әкімшіліктерді шақырды. Әйелдердің білімінің жетіспеуі әйел мұғалімдердің, медбикелердің және түрме қызметкерлерінің тапшылығына әкеліп соқтырады деп алаңдады. Калькуттадағы Брахмо қыздар мектебіндегі Мэри Карпентер залы осы еңбектің естелігі ретінде салынды. Сондай-ақ ол генерал-губернаторға әйелдер білімін, түзеу мектептерін және түрмелердің жағдайын жақсарту жөніндегі ұсыныстарды жазбаша түрінде жолдады. Үндістан үкіметінің хатшысына үнді түрмелерін реформалау туралы ұсыныстарын ұсынды. 1857 жылдан 1746 жылға дейінгі кезеңде Ұлттық әлеуметтік ғылымдарды дамыту қауымдастығының конференцияларында қырықтан астам баяндама жасады, көптеген қоғамдық лекциялар оқыды және әлеуметтік реформа мәселелеріндегі көрнекті спикерлердің бірі ретінде танылды. Осыдан кейін Карпентердің еңбегі Еуропа мен одан тыс жерлерде де назар аударуын бастады. Алайда, бұл назардың бәрі жағымды болған жоқ, 1864 жылы Папа Пий IX оның кітаптары мен жұмысын айыптады. Бұл кездесуде "тұрмыстық өмірге жақсы дайындалу" және "өмірдің практикалық мәселелеріне қызығушылықты арттыру арқылы ақыл-ойды дамыту" туралы шешім қабылданды. Кездесу соңында Карпентер әйелдердің өндірістік білімі үшін халықаралық одақ құруды ұсынды. Ол Людовик Гийомның түрме жүйесін зерттеу үшін Швейцарияның Нойшатель қаласына барды. Әрқашан феминистік қозғалысты қолдағанмен, өмірінің көп бөлігінде бұл мәселені жария етуден тартынды, себебі әйелдердің сайлау құқығы үшін күрестің танымалдылығы оның білім беру және қылмыстық реформаларына зиян келтіруі мүмкін деп ойлады. Бірақ 1877 жылы, қайтыс болған жылы, ол Бристольдегі қоғамдық жиынға қатысып, Бристоль және Батыс Англия әйелдерінің сайлау құқығы үшін күресушілер қауымына қолдау көрсетті. Карпентер ешқашан үйленбеді, бірақ 1858 жылы бес жасар Розаннаны асырап алды. 1877 жылдың маусым айында Қызыл ложада ұйықтаған күйі қайтыс болды және Арнос Вейл зиратында жерленді. Оның қоштасу рәсімі шамамен 800 метрге созылды. 1877 жылдың қазан айында өткен қоғамдық жиналыста оның реформалық мектептері мен Бристоль соборындағы ескерткіш үшін 2700 фунт стерлинг жиналды. Қазіргі заманғы жасөспірімдер түрмелеріндегі кемшіліктер мен сәтсіздіктер ресми органдар тарапынан сынға алынды.

Шығармалары

Бір айдың әр күніне арналған таңғы және кешкі ойлар. Бостон: Ум. Кросби және Х. П. Николс, 1848
Жозеф Такерманның естеліктері, Бостон (АҚШ) Д. Д. Лондон: Христиан трактат қоғамы, 1849
Тәуекелге ұшыраған және қауіпті топтардың балалары және жас қылмыскерлер үшін реформалық мектептер. Лондон: К. Гилпин, 1851
Жасөспірімдердің құқық бұзушылығы, олардың жағдайы және емделуі. Лондон: В. & Ф. Г. Кэш, 1853
Сотталған қыздарға арналған реформалық мекемелер. Әлеуметтік ғылымдарды дамыту жөніндегі ұлттық қауымдастықтың мәмілелері, 338–346 беттер, 1860 жыл
Үндістанда алты ай. Лондон: Лонгманс, Грин және Ко, 1868
Түрмедегі әйел өмірі Робинсонмен, Фредерик Уильям. Лондон: Хёрст және Блэкет, 1862
Біздің сотталғандар. Лондон: Лонгман, Грин, Лонгман, Робертс және Грин, 1864
Раджа Раммохан Ройдың Англиядағы соңғы күндері. Лондон: Трубнер және Ко, 1866
Реформалық түрме тәртібі: Рт. Һон. Сэр Уолтер Крофтонның ирландиялық сотталғандар түрмелеріндегі тәжірибесі, Крофтонмен бірге, Уильям. Лондон: Лонгманс, Грин және Ко, 1872
Реверент Лант Карпентердің естеліктері, LL. D., Рассел Лант Карпентермен бірге. Лондон: Э. Т. Уитфилд, 1875
Түрме тәртібі және жасөспірімдер реформалық мекемелері туралы үнқатысу. В. Джонс, 1876 жыл.

Жеке құжаттар

Мэри Карпентердің құжаттары мен хат-хабарлары, сондай-ақ Red Lodge және Kingswood реформалық мекемелеріне қатысты деректер Бристоль мұрағатында сақталады (Ref. 12693) (онлайн-каталог). Мэри Карпентерге қатысты жазбаларды Бостон қоғамдық кітапханасынан, Дорсет тарихи орталығынан, Оксфорд университетінің Тейт кітапханасынан, Хантингтон кітапханасынан және Ұлыбритания кітапханасының қолжазбалар қорынан табуға болады.