Сібірлік қарға (Perisoreus infaustus) туралы мәліметтер

Кіріспе

Құс түрлері

Сібірлік шырға (Perisoreus infaustus) – Солтүстік Еуразиядағы қылқан жапырақты ормандарда кең таралған шағын шырға. Оның реңі сұр қоңыр, басы қара қоңыр, ал тамағы ақшыл. Қанатының бүгілген жерінде, құйрық астындағы қауырсындарында және құйрығының екі жағында қызыл қоңыр түсті дақ бар. Еркек және ұрғашы түрлері бір-біріне ұқсас. Мекендеу ортасы фрагменттеліп жатқанмен, бұл құс өте кең ареалда таралған, сондықтан Халықаралық табиғатты қорғау одағы оның сақталу статусын "қауіпсіз" деп бағалаған.

Таксономия және жүйелеу

Сибирь көкжабағын швед табиғаттанушысы Карл Линней 1758 жылы өзінің "Systema Naturae" кітабының оныншы басылымында Corvus infaustus деген екі атаумен ресми түрде сипаттаған. Линней орналасқан жерін "Europae alpinis sylvis" деп көрсеткен, бірақ 1903 жылы Эрнст Хартерт бұл типтік жердің Швециямен шектелгенін анықтаған. "Infaustus" деген латын сөзі "бақытсыз" немесе "нашар" деген мағынаны білдіреді, себебі бұрын сибирь көкжабағы жаман ниеттің белгісі саналған. Қазір сибирь көкжабағы Канада көкжабағы және Сычуань көкжабағымен бірге 1831 жылы Шарль Люсьен Бонапарт ұсынған Perisoreus туысына жатады. Бес түршесі бар: көбейіп жатқан сибирь көкжабағы жұбымен бірге жүретін топ мүшелері балаларды өсіруге көмектеспейді. Топ ішіндегі қосымша ата-аналық күтімнің болмауы, сибирь көкжабағындағы кооперативтік көбеюге қарсы тарихи таңдаудың нәтижесі болуы мүмкін; бұл, әдетте, жыртқыштардың назарын аудармау үшін қолданылатын стратегия.

Сипаттама

Сибірлік шырға – батыс Палеарктика құзғындарының ең кішкентайы, салмағы шамалы. Ересек құстың қауырсыны сұр қоңыр, басы қоңыр, маңдайы ақшыл, ал кеудесі сары-қоңыр түсті. Құйрығы сарғыш, еріні мен тамағы сұр. Сыртқы қауырсындарында қызыл-қоңыр жолақтар бар, ал тұмсығы мен аяқтары қара. Жалпы түсі өте байқалмайтындықтан, олардың орман мекеніндегі жыртқыштардан жасырынуына көмектеседі. Қауырсыны да өте жұмсақ әрі жақсы жылу сақтайды, қыста суықтан қорғайды. Орташа өмір сүру ұзақтығы 7,1 жыл деп хабарланған.

Дауыс

Сібірлік қайың көбінесе үнсіз, бірақ қызылқұйрық (Buteo spp.) сияқты қатты шырылдауы мүмкін. Ән, екі жынысқа да тән, көбінесе көбейтін маусымда орындалады және тек жақын қашықтықтан ғана естіледі. Бұл ән әртүрлі дыбыстардан тұрады: жұмсақ және қатты ноталар тізбегінен бастап, сыбызғылау, сыңғырау және дірілдеуге дейін, кейде басқа құстардың әнін еліктейді. Зерттеулер көрсеткендей, ескерту шақырулары жақындап келе жатқан жыртқышқа реакция уақытын қысқартып, көбейтілмейтін құстардың тірі қалу мүмкіндігін арттырады. Отбасы мүшелерін тікелей ескертумен қатар, көбейтіп тұрған аналықтың туысқандық ескерту шақыруы жыртқыштың назарын балаларынан аударуға көмектеседі. Бұл қайың тығыз, жасы жеткен орманды, төмендіктер мен етектенген жерлердегі жабық қанаты бар ормандарды ұнатады. Шындығында, жоғары көбею көрсеткіші жапырақ тығыздығымен байланысты, себебі жұмыртқалар мен қозылар жақсы жасырылып, жыртқыштардың назарын тартпайды. Сонымен қатар, тығыз жапырақ арасында жыртқыштарды көруді қиындатудың шығыны, жасырыну арқасында жыртқыштардан қашу мүмкіндігінің артықшылығынан кем болуы мүмкін. Сібірлік қайың аумақты таңдауда өте талғампаз, әдеттегі аумағы – ескі, тығыз шырша батпақты, көп өсімдік жамылғысы бар жер. Онда бұрынғы ұрпақтары мен туыс еместер де қоныстанады. Бұл серіктестің қосымша жұптасу мүмкіндіктерін шектеуге және осылайша екі серіктің де туыстық жарамдылығын сақтауға мүмкіндік береді. Аумақтар берік орнатылған болса да, қайыңдар жақсырақ сапалы ортада көбейтілу мүмкіндігі жоғары болса, көршілес жерге көше алады. Ұя құрғақ бұтақтардан жасалған кеңес пішінді болады, оларды қайыңдар ағаштардан сындырып алады. Жұмыртқалар 31 наурыз – 22 сәуір аралығында салынады, олардың саны 1–5-ке дейін өзгереді, ал инкубация кезеңі шамамен 19 күнге созады. Сібірлік қайың бір рет көбейеді және ұясы құлаған жағдайда да, көбейтілмейді, келесі жылға дейін күтеді. Бұл ерте таралушылар әдетте, үстемдік танытқан бірнеше балаларымен бәсекелесіп, ығыстырылған бағынышты ұрпақтар болады. Ата-аналар сақталған балаларына ресурстарға сенімді қол жеткізуге және жыртқыштардан қорғауға мүмкіндік береді. Сәтті көбейгеннен кейін кем дегенде бір бала ата-аналарымен бірге қалады және таралудан бұрын кем дегенде бір жыл бойы жұппен бірге жүреді; олар үстемдік танытқан бауырларына қарағанда әлдеқайда алысқа таралады, олар көбінесе жаңа аумақта тікелей көбейеді. Қайыңдар қасқырлар мен құндыздар сияқты сүтқоректі жыртқыштар өлтірген ірі өлекселермен де қоректенеді. Алайда, басқа қарғаларға қарағанда, бұл жасырын азық-түлік қоры бауырластардың туыстық жарамдылығын арттыру үшін мақсатты түрде бөліспейді, бірақ оны жинаған немесе ұрлаған адам пайдаланады. Бұл түрдің жұмыртқалары мен жас құстарын сарышұнақ, қарға, қара қасқыр, шоқыр және еуразиялық қайың жейді. Ұяны жыртқыштардың назарын аудармау үшін тығыз жапырақ арасында салады. Әйелдер жоғары жыртқыш қысым кезінде кішірек жұмыртқалар салады, бұл ата-ананың ұяға азайтуы қажет болғандықтан жыртқыштардың назарын ұяға аудармауға көмектеседі. Еуропалық орман шаруашылығының қазіргі әдістері, әсіресе, Сібірлік қайыңның көбейетін ортасының сапасын төмендетуі мүмкін, өйткені құстар жеткілікті жапырақ жамылғысынан айырылады. Сібірлік қайыңға қауіп төндіретін тағы бір практика – жергілікті шыршаларды қарағаймен алмастыру үшін кең ауқымды алып тастау, бұл жыртқыштардан ұя салудың жеткілікті жасырынуын жоғалтуға әкелуі мүмкін. Адамның мекендеу ортасын жоғалтуы жыртқыштардың табиғи қауіптерімен өзара әрекеттесуі мүмкін. Сібірлік қайыңның саны антропогендік орманды жоюмен ғана түсіндірілмейтін деңгейде төмендеді, бұл құс жыртқышқа ұшыраған ұялардың көбеюімен және осы жыртқыш түрлерді жақсы көретін басқа да адам әрекеттерімен байланысты болуы мүмкін. Адамның әрекеті сондай-ақ қосымша тамақтандыру арқылы еуразиялық қайыңдар сияқты ұя жыртқыштарына көмектесуі мүмкін және қайыңдарды қабылдамайды, осылайша Сібірлік қайыңдарға жыртқыштарды көру арқылы жыртқыш қысымды күшейтуі мүмкін. Сонымен қатар, қыста аумақтарға жақын ағаштардағы қыста азық-түлік сақтау орындарын кесу арқылы қыста азық-түлік қоймаларын жоюы мүмкін. Орман мекендерінің бөлшектенуінен пайда болған ашық жерлер жыртқыштардың назарын көбейткенмен, олар да кең таралу кедергісін тудырады, өйткені олар ашық жерлерді кесіп өтуге қиындық туғызады. Сібірлік қайыңдар адамның орта және жыртқыш популяциясының өзгеруіне бейімделу үшін жеткілікті жылдам эволюциялай алмайды. Бұл түрдің тұрақсыз мінезіне байланысты, генетикалық оқшауланған субпопуляциялар көптеген саны бар. Бұл қайыңның жоғары мекенге адапталу қабілетіне байланысты, субпопуляциялар арасындағы ген ағыны қазіргі орман шаруашылығының әдістерінен бұрын да төмен болуы мүмкін, олар таралуға күшті кедергілер тудырды.

The Siberian jay is mostly silent but can utter a loud screech resembling that of a buzzard (Buteo spp.). The song, which is performed by both sexes, mainly during the breeding season and heard only from a short distance, comprises a wide repertoire of sounds. These range from sequences of separate soft and harsh notes to bouts of whistling, creaking and trilling, sometimes incorporating mimicked song of other birds. Warning calls have been shown experimentally to decrease reaction time in response in an approaching predator and improve survival within non breeding individuals. Alongside direct warning to family group members, nepotistic alarm calling by a breeding female may also function to divert predator attention away from her offspring. This jay prefers dense, mature forest habitat with closed canopy within lowlands and foothills. Indeed, high breeding success has been linked to high foliage density, since eggs and nestlings are better hidden from view and so less likely to attract predators. Additionally, the benefit of increased predator evasion through more hiding space would probably outweigh the cost of making predators more difficult to see by the jays within the dense foliage. The Siberian jay is notably selective in its choice of territory, with a typical territory comprising old dense spruce swamp with ample vegetation cover. alongside retained multigenerational offspring and unrelated immigrants. This may prevent extra pair mating opportunities for the partner and thereby preserve inclusive fitness for both pair members. Although territories are firmly established, the jays can move to a neighbouring site if this is a better quality habitat where breeding success will be higher. The nest comprises a loose cup of dry twigs broken off trees by the jays They are laid 31 March – 22 April, with a variable clutch size of 1–5 and an incubation period of about 19 days. The Siberian jay is single brooded and does not relay in a breeding season even after nest failure, but will wait until next year. These early dispersers are generally subordinates which have been out competed and displaced by one or a few socially dominant offspring that are retained. Parents provide retained offspring with reliable access to resources and antipredator protection,

At least one offspring usually remains with the parents after successful reproduction and regularly accompanies the pair for at least a year before dispersing; and tend to disperse much further than their dominant siblings, which more often move straight into a breeding position in a new territory. Flocks will also feed on large carcasses killed by mammalian predators such as wolves and wolverines. However, unlike in other corvids, this hidden food stash is not purposefully shared with siblings to increase inclusive fitness but is consumed by the hoarder or a pilferer for selfish use. Predators of this species' eggs and young include squirrels, ravens, hooded crows, magpies and Eurasian jays. The nest is constructed within the dense foliage to avoid attracting the attention of predators. Females also appear to lay smaller clutches under higher predation pressure, which may help to avoid attracting predator attention to the nest since fewer visits to the nest by the parent are necessary. Modern European forestry practices in particular may be lessening the quality of breeding habitats for the Siberian jay by depriving the birds of sufficient foliage cover. Another practice which may threaten the Siberian jay has been the large scale removal of stands of native spruce to be replaced with pine, potentially leading to loss of sufficient visual cover of nesting activity from predators with removal of spruce. Anthropogenic habitat loss may be interacting with natural threats from predators. The Siberian jay population has declined more than can be explained by anthropogenic forest clearance alone, which may be attributable to increased nest exposure to avian predators and other human activities favouring these predatory species. Human activity may also favour nest predators such as Eurasian jays through supplemental feeding and refuse dumpling, thereby compounding the predation pressure on Siberian jays through visual exposure to predators. Finally, destruction by felling of winter food storages in trees near territories during winter may also destroy winter food caches. Alongside increased predator attention, the open land exposed as a result of forest habitat fragmentation also presents an apparently large dispersal barrier which the jays may find difficult to cross given their apparent cumbersomeness at traversing open land. Siberian jays also appear unable to evolve fast enough to adapt to these anthropogenic habitat and predator population changes. Because of this species' sedentary habit, there appear to be several genetically isolated subpopulations. Given this jay's high site fidelity, gene flow between subpopulations may have been low even before onset of modern forestry practices which have created the strong dispersal barriers.

Мәдениетте және адамдармен қарым-қатынаста

Сибирь қайыңдары адамдардың арасында ешқандай қорқыныш сезімсіз болады және адамдар бір жерде үнемі тамақ берсе, қолдан тамақ алуға дейін үйреніп алады. Бұл әсіресе орман шаруашылығымен айналысатын жұмысшылар орманға немесе от жаққан жерлерге азық-түлік қалдықтарын үнемі қалдырып, қайыңдардың оларды жеуіне мүмкіндік берген кезде байқалды. Сибір қайыңы қазіргі орман шаруашылығынан туындаған қауіптер және оның белсенді мекендеу аймақтары жоғары сапалы, биологиялық түрлерге бай орманның көрсеткіші саналатыны себепті, қорғауға алынған маңызды түр ретінде танылды.

Мәртебе

Сібірлік шырғанақтың ареалы өте кең болғандықтан IUCN оны «Тәуекел астындағы емес» санатына енгізген. Әлемдік популяциясы төмендеп жатқанмен, бұл төмендеудің мөлшері түрді «Зардап шегуге жақын» санатына көшіру үшін жеткіліксіз деп саналады. Әлемдегі популяцияның саны өте көп, шамамен 4-8 миллион ересек жекелеген құстар бар. Халық санының төмендеуі ең оңтүстік бөлігінде күштірек байқалған.