Кіріспе

Гейл мәдениетіндегі тарихи төрелік, медиациялық және сот рөлі. Ирландияның сот рөлі.

Brehon (breitheamh) – Гейл мәдениетіндегі тарихи төрелік, медиациялық және сот қызметін атқарушы. Брейондар ерте ирланд құқығы жүйесінің бір бөлігі болды, ол "Брейон құқығы" деп те аталады. Брейондар – басшылармен бірдей мәртебелі судьялар еді.

Тарих

Ирландияның ежелгі заң жүйесі темір ғасырына дейін барып жетеді. Бұл заңдар Брехон заңдары деп белгілі, олар бір буыннан екінші буынға ауызша беріліп келген әдет-ғұрыптардан қалыптасқан. Брехон заңдарын брехондар басқарды. Олар сот судьяларына ұқсас болғанмен, рөлі төрешілерге қарағанда делдалдарға жақын болды. Олардың міндеті заңды сақтау және түсіндіру еді. Дублин Корольдігінің тарихында, галдік ирландтар Тара шайқасынан кейін қаланы норвег викингтерінен қайтарып алды. Дублин 988 жылы ресми түрде құрылды, сол кезде норвег корольі Глуниарн Маэль Сехнаилл мак Домнаиллді Ирландияның Жоғарғы Королі ретінде мойындады, сондай-ақ ол салық төлеуге және Брехон заңын қабылдауға келісті. Қала 1988 жылы құрылғанына 1000 жыл толуын тойлады. Бұл оқиға қаланың алғаш ресми тіркелген құрылысы ретінде қарастырылғанымен, осы оқиғадан бұрын Лиффи өзені бойында басқа да қоныстар болғандығының куәліктері бар, олардың бірі викингтердің Дюфлин және екіншісі галдік ирландтардың Ата Клиат (Қаршылықтар Форды) деп аталатын қоныстары еді. Ратфарнхэмде, Дублин округінде Брехон креслосы немесе Друид үстелі деп белгілі мегалиттік ескерткіш бар. Ол ежелгі дәуірдегі Архдруидтердің сот отырысы орны деп саналады. Ежелгі Ирландияның брехондары – дана адамдар, олар үлкен отбасы мүшелері арасындағы дауларды шешу үшін заңдарды жаттап алып, қолданатын. Кейбір брехондар руларға қосылып, оларды қамтамасыз ету үшін жер алған. Ал басқалары өз кәсібімен жеке өмір сүрген. Олар друидтер мен бардтардан бөлек кәсіби топ ретінде танылды және әдет бойынша, көбінесе мұрагерлікпен берілетін. "Бард" термині Брехон отбасының ақындары, яғни Mac an Bháird (Бардтың ұлы) деп аталатын топтарымен байланысты. Олар Уи-Майн Корольдігіндегі Согхайн руының ұрпақтары еді. Ежелгі Ирландияда Брехондар қоғамның жетекші мүшелері ретінде үш жылда бір рет Самайн күні Тара төбесіндегі Қонақ үйінде (Teach Moidhchuarta) Феис Теамхрах (Тара фестивалі) деп аталатын шараға қатысқан. Бұл жиын да ежелгі дәуірде Аонах деп аталған. Бұл ұлттық шараның мақсаты – атақ, дәреже, мүлік және артықшылықтарға қатысты аймақтық дауларды шешу. Олар заң шығарушылар, яғни брехондар арқылы шешілетін, ал барлық жылнамалар мен жазбалар мұқият тіркеліп, Ард Оламдар ресми жазбаларға енгізілетін. Бұл шара өте ерте кезеңде құрылған және 560 жылға дейін жалғасты, сол жылы Король Дермот, Фергустың ұлы соңғы жиын өткізді. Дайындық курсы жиырма жылға созылды. Брехон заңдары бастапқыда жаттауға көмектесу үшін поэзиялық өлең түрінде жазылған. Егер олардың шешімдері дұрыс емес, заңсыз немесе әділетсіз болса, брехондар зиянды өтеуге жауапты болды. Бір брехон өзіне жүктелген мәселені шешкеннен кейін, сол дәрежедегі басқа брехонға шағымдану мүмкін болмады, бірақ шағымданушы кепілдік берген жағдайда жоғары сотқа шағымдануға болады. Норман дәуірінен бұрын, қажет болған жағдайда, король қолданылатын заң мен брехонның кеңесін оқығаннан кейін сот шешімін шығарды. Ауызша құқықтық тарихтан бастау алған Брехон заңы әлемдік құқықтық тарихта жазбаша мәтінге қатысты авторлық құқық туралы алғашқы заң жобасын қабылдады деп саналады. Бұл 561 жылы Әйіс Қолмциль мен Әйіс Финиан арасында "Иеронимнің Забурлары" деп аталатын қолжазбаның авторлығына байланысты қызу дауға әкелді. Король заң шығарғанына қарамастан, көптеген өлім-жәбірге әкелген Кул Дрейнхер шайқасы деп аталатын қанды қақтығыс орын алды. Брехонның басты міндеттерінің бірі – халықтың шежіресін жазу еді. Шежірелерді жазумен байланысты ең танымал брехондардың бірі Мак-Фирбисиг руы болды. Дубхалтах Мак Фирбисиг Leabhar na nGenealach, сондай-ақ Cuimre na nGenealach және Леканның Ұлы кітабының қысқартылған нұсқасын жазды. Шежірешілер ескі ирланд тілінде Сеанхайдхе деп те аталды. Брехон заңы бойынша ежелгі Ирландиядағы негізгі отбасы бірлігі Дербфин, немесе ағылшын тілінде "True Kin" деп анықталды. 2000 жылы даулы ирландтық заңгер Винсент Салафия Брехон заңын академиялық тұрғыдан зерттеуді қолдау мақсатында Брехон заң жобасын құрды. Курстар ерте ирланд заңдарының қолжазбаларын аударуды қаржыландыруға және ежелгі ирланд заңын зерттеуге академиялық мүмкіндіктер жасауға бағытталған. Бірнеше ондаған отбасы мұрагерлік Брехон рулары ретінде танылды.

Астралдық поэзия

Бардтық дәстүрде 17 ғасырда дамыған поэтикалық жанр – айслинг, бұл көріс немесе арманға негізделген саяси поэзия түрі болатын. Өлеңдерде әдетте әйел бейнесі бейнеленеді, кейде ол хабар немесе болжам алып келеді және Ирландияны символдық тұрғыдан көрсетеді. Алғашқы толыққанды дамыған айслингті Аодхаган О Ратайл жазған, ол Мак Картахи Мор әулетіне Оллах ретінде қызмет еткен Брехондармен туыс болған. Аодхаган О Ратайл Килларнидегі соңғы бардтық мектептердің біріне қатысты, ал 17 ғасырдың соңында осы ежелгі гэльдік бардтық институттар жойылды. Айслинг Дэни Дирихтің орнын басты, ол – гэльдік қоғамның құлдырауымен аяқталған ескі поэзия стилі. Ол өзі білім алған ескі әлем мен кәсіби ақындарға орын жоқ жаңа әлем арасындағы көпір болды. Ол жаңа өлшемдерде жазды, бірақ бұрынғы дәуірдің көзқарасын сақтады. Ирландия тарихы мен мәдениетіндегі айслинг поэзиясының басқа да маңызды түрлері немесе кейде музыкалық лирика түріндегілері: Роисин Дубх, Мна на Ирланн, Айслинг Оенгусо (Оенгустың арманы) – оның арманында Энгус Эриудағы ең әдемі әйелді төсегінің жанында тұрғанын көреді, «Айналып жүретін Энгус» – қарт адам күміс алабұқаны жарқыраған қызға айналғанын көреді, ол кейін жоғалып кетеді, Адамнанның көрісі, кейбіреулердің айтуынша, Кайн Адомена (Cáin Adomnáin) Адоменаның анасынан алған айслингі немесе көрісінен туындаған, ол оған әйелдер мен балаларды қорғауды тапсырған, және «Айслинг ан Óigfhir» («Жас жігіттің арманы»), ол кейінірек «Жазғы соңғы гүл» мелодиясына әсер еткен. Кейбір тарихшылар оның Лондондық әуеде қолданылатын мелодияның бастауы болғанын болжайды. «Айслинг ан Óigfhir» алғаш рет Эдвард Бантингтің «Ирландияның ежелгі музыкасы» жинағында жарияланды.

(Білімнің сальмоны)

Ирландия мифологиясы мен фольклорында лосось балығы маңызды орын алады. Білімнің лососі Лебор Габала Эренн және Төрт шебердің жылнамаларындағы әңгімелерде кездеседі. Бір аңыз бойынша, ұлы батыр Фионн Мак Кумхейл лосостің етін жеп, зор білім немесе "фиос" иеленді. Аңызға сәйкес, лосось Сегай құдығының айналасындағы қоңыр жеміс ағашынан жеген. Осы арқылы лосось әлемдегі барлық білімді жинады. Оның етін бірінші жеген адам осы білімді алатын болды. Лосось сонымен қатар мифологиялық тұрғыдан кельттердің Арғы дүниесімен және сидхтар туралы әңгімелермен байланысты. Символикалық тұрғыдан ол екі әлемде болуға қабілетті: тұщы су өзендерінде және теңіздің тұзды суларындағы Арғы дүниеде. Төрт шебердің жылнамасында Патолониялықтар дәуірінде өмір сүрген Туан мак Кайрил туралы айтылады. Ол түрлі жануарларға айналатын керемет қабілетке ие болды, соңғы түрі – лосось. Оны кейін Cairill атымен танылған басшының әйелі жеп қойды, ол одан кейін адам болып қайта дүниеге келді. Ол мыңдаған жылдар бойы түрлі жануарлар түрінде реинкарнацияланып, Ирландия тарихындағы әртүрлі дәуірлер мен жауап берушілердің келуін олардың көздерімен көрді, тіпті христиан дәуірінің басталуына дейін. Ол "көруші" немесе Ирландия тарихының білім қоймасы ретінде белгілі болды. Финтан мак Бохра да Лох Дерг маңындағы Финтанның қабірі деп аталатын жерде лососьқа айналды, ол Ирландияға алғашқы қоныс аударушылар – Цессарийлермен бірге келді.

Брейхон заңдары және Ирландияның алғашқы шіркеуі (Céilí Dé)

Ирландияда христиан дінінің пайда болуымен бірге, ескі Брехон азаматтық заңдары мен христианға дейінгі дәстүрлерге қатысты, оларды Ирландиядағы ең алғашқы христиан қозғалысына – Céilí Dé, немесе ағылшын тілінде Culdees – кіріктіруге күш-жігер жұмсалды. Мысалы, Бригидтің тоқуының ежелгі дәстүрі және оған байланысты мифтер, бұл пұтқа табынушы Бригид құдайымен байланысты Имболк әдет-ғұрыптары болды, осы әдет-ғұрыптар ертедегі Ирландия христиан шіркеуіне қабылданды және енгізілді. Кейбір Culdee қасиеттілері жаңа сенімге көшкенге дейін пұтқа табынушылық дәстүрлерінде тәрбиеленген. Римдік христиандығынан өзгеше, кельт немесе Culdee діні табиғат пен табиғи әлемнің ықпалында болды, көптеген ең көне қасиеттілер (кейін ғана римдікке айналды) қасиетті бұлақтармен, төбелермен және ағаштармен байланысты болды, бұл ежелгі кельт құдайлары мен құдайшаларына табыну дәстүріне дейін барады, мысалы, Clootie бұлағының дәстүрі.

Таллахт абатханасы (Тамхлахт монастыры)

Таллахт аббаттығы Culdee (Céile Dé) қозғалысының аналық үйі болды. Таллахт немесе Тамалхт ирланд тілінде "қорған" немесе "күмбез" дегенді білдіреді, бұл Парталон халқымен байланысты болған жұмалық обасы болған. Ол соншалықты маңызды мекеме болғандықтан, оны және Финглас монастырын "Ирландияның екі көзі" деп атаған. Маэль Руэйн – Таллахт (Дублин, Ирландия) монастырының негізін қалаушы және епископ-иегері. Ол Дал нАраидидің патшасы Оэнгобанның ұлы, Оэнгус Калдидің шәкірті болған. Монастырь Таллахт монастырындағы Félire Óengusso Céli Dé деп аталатын қолжазбада ирланд Culdee қасиеттілерінің және кейбір ирланд емес қасиеттілердің толыққанды шейіттер тізімін жасады. Бүгінде Маэльруэйн шіркеуі бұрынғы монастырь тұрған жерде орналасқан. Маэль Руэйн мен Оэнгус Céilí Dé монахтарының ережесін баяндайтын мәтіннің авторлары болды дегенді айтады. Ең ерте кельт ритуалдық кітаптарының бірі – Стоу миссалы, Маэль Руэйннің қайтысынан кейін көп ұзамай Таллахт монастырында аяқталды, содан кейін Маэль Дитруйб атты шөлгеш Терриглас және Лорра монастырларына жеткізді. Маэль Руэйн осы абат, Терриглас Маэль Дитруйбтің Anam Cara-сы болған. Архангелдің (Archangelum mirum magnum) әліпбилік гимні Маэль Руэйнге жатқызылады. Гиберно-латын гимні қасиетті Михаилды мақтайды, оның есімі Таллахт монастырының негізімен байланысты. Әннің көшірмесі Карлсруэдегі Бадише Ландесбиблиотекада сақталған.

Армаг (Ард Маха)

Алғашқы Калди шіркеулерінің кейбір орналасқан жерлері бұрынғы маңызды христиандық емес орындарға жақын немесе үстінде салынған. Ирландияда, мысалы, Әулие Патрик Ирландиядағы өзінің алғашқы тас шіркеуін салуды шешкенде, оны Емен Маханың ежелгі друид орынына мүмкіндігінше жақын салуға тырысты. Армагтағы екі кафедральдың ескісі тік беткейлі төбеде орналасқан, және Мәка патшайымы христиандықтан бұрынғы дәуірде осы төбені Емен Махадағы ежелгі бекіністі қорғау үшін таңдаған деген әңгіме бар.

Блатмақ

1953 жылы Блатмақтың ежелгі ирланд поэзияларының табылуы ерте ирланд тілінің корпусына ең ірі мәтіндік қосым болды, оның кейбір бөлімдері нашар сақталғандықтан әлі аудармаланбаған және жарияланбаған күйде қалды. Олар бұрын Брехон және жазушы Михеал О Клеирхке тиесілі болған XVII ғасырға жататын ежелгі қолжазбалар жинағынан табылған. Оны ХХ ғасырдың Дублин жоғары оқу орталығының ғалымы Несса Ни Шеагхта ашты. Өлеңдер Джеймс Карни он бір жылдан кейін «Ирланд мәтіндері қоғамы» монографияларының 47-томында жариялады. Олар 8-шы ғасырға, тіпті одан да ертерек кезеңге жатады және Мәсіхтің және Құдай ана Мариямның маңыздылығына қатысты толыққанды сілтемелерден тұрады. Карни Блатмақтың бастапқыда фили және друидтық ортадан шыққан болуы мүмкін екенін, бірақ кейін поэзиясының құрылымын жан-жақты зерттеу арқылы Кульди реформасы қозғалысының құрамына кіргенін айтты, оның стилі Фелире Оэнгуссоға ұқсас.

Клонмакройз (Клуайн Мхик Нойс)

Маңызды Culdee монастыры Клонманоза болды: Төрт ұстаздың жылнамасында Конна мбохт (Кедейлердің Конны) туралы айтылады, ол Culdees басшысы және Клонманоза епискобы болған. Көптеген ежелгі немесе христиандыққа дейінгі Ирландия туралы ақпарат монахтар мен ғалымдар тарапынан алғаш рет Клонманозда мәтінге түсірілді, бұл ақпарат бұрын ұрпақтан-ұрпаққа ауызша беріліп келген. Христиан дәуірінің келуімен Оэнгустың мартирологиясы Клонманозаның діни күшінің өсуін көрсетті, сол кезде христиандыққа дейінгі Круаханның маңыздылығы төмендеді. Раткроганның Таин Бо Куаилнге туралы әңгімесі алғаш рет Клонманоздағы кельт монахтарымен жазылды, Лебор на Хуидреде де христиандыққа дейінгі Круаханға сілтемелер бар, ал негізгі жазушылардың бірі – Маэль Муйре мак Сейлешаир болды. Клонманоздан шыққан немесе онымен байланысты басқа қолжазбаларға Хроника Скоторум, Лекан кітабы және Тигернах жылнамалары жатады. Лекан кітабында Ирландияның соңғы ескі патшасы Диармайт мак Сербайл туралы әңгіме және оның кейінгі өлімі туралы мәліметтер келтірілген. Патшаның друиді Бек мак Де үш рет өлімге ұшырайтынын болжады, ол өлім күні Колум Кильге кездескенде айтқан. Диармайт мак Сербайлды Крутиннің сол кездегі патшасы Аэд Дуб мак Суибни өлтірді. Кейбір ерте мәтіндерде Ирландия патшалары Диармайт мак Сербайл мен Мюрчертач мак Эркей екеуі де Самайн күні үш рет өлген болуы мүмкін, бұл адамдық құрбандыққа байланысты болуы мүмкін, сияқты Ирландия батпақтарында табылған өлілер. Ежелгі Ирландияда Самайн маңында корольді немесе жоғары мәртебелі адамды құрбан ету дәстүр болған, бұл Төрт ұстаздың жылнамасына сәйкес, Crom Cruach құдайына, егін жинаумен, Самайнмен байланысты ежелгі дәстүрге барады, сонымен қатар ол ирланд мифологиясындағы Sídhe құрамына кіретін бассыз атты жігітке де байланысты. Диармайттың өлімінен кейін Аэд Тире аралына қашып, онда Culdee діни қызметкері болу үшін оқыды, бұл Колумба мен Адомнанды қынжырды. Колумба бұл жаңалықты естіп, Аэд Дуб мак Суибнидің үш рет өліміне әкелетін қарғыс айтты.

Девениш аралы (Damh Inis)

Ферманагтағы Лох-Эрндегі Девениш аралында Кульди (Céilí Dé) қауымын Әулие Молеза құрды, ол оратория мен дөңгелек мұнарадан тұрды. Девениш аралы христиан дініне дейінгі дәстүрді жалғастырды – тасқа қашалған бас мүсіндерінің құрылыстары Пэган Боа аралында да кездеседі. Лох-Эрн көлінің өзі аңыздарға толы, өзінің баншилері мен әруақтары бар. Көне христиандыққа дейінгі халық аңыздарына сәйкес, аралдағы алғашқы қонысты Ольхам Фодхла құрған деседі. О’Коркоран әулеті Девиништегі белгілі Кульди әулеті болды. Орталық/Шығыс Ферманаг және Батыс Тирон айманындағы басқа Кульди әулеттеріне Mac Giolla Coisgle (Англияланған Cosgrove, McCusker, Cuskelly және McCloskey, сондай-ақ канондық және азаматтық құқықта Брехон, және Culdee Vicars Choral), O’Luinin (Англияланған Lunney, тарих, генеалогия және поэзияда Брехон, Магуайрдің Олламы) және Mag Uinnseannin/Mac Giolla Seanin (Англияланған Nugent, канондық және азаматтық құқықта Брехон) кірді.

Сент-Сечналл шіркеуі, Дуншафлин (Cill Sechnaill, Dún Seachlainn)

Сехналл (Secundinus) – Мит графтығындағы Домнах Сехнаиллдің негізін қалаушы және қасиетті қамқоршысы. Ортағасырлық дәстүрде ол әулие Патриктің шәкірті және Армағтың алғашқы епископтарының бірі ретінде танылған. Дегенмен, қазіргі заманғы тарихшылар оның әулие Патрикпен байланысын күмәндандырып, бұл дәстүрдің кейіннен Армағ тарихшылары өздерінің қасиетті қамқоршысын жоғары қою үшін ойлап тапқандығын айтады. Секундиннің Палладидің серігі болуы да мүмкін. Секундин әулие Патрикті мадақтаған ерте латын әнұранының авторы, ол "Audite Omnes Amantes" ("Барлық сүйіп тұрғандар тыңдаңыздар") немесе Секундиннің әнұраны деп белгілі, және трохаик септенарда жазылған. Осы әнұранның ең көне нұсқасы 7 ғасырдың соңындағы Бангор антифонариясында сақталған.

Форе абатлығы (Майнistir Фобхаир)

Фордадағы христиан монастырын әулие Фейчин құрған, онда 300-ге жуық монах пен 2000 студент тұрған деп есептеледі. Бүгінде, сол монастырдың үстіне 12 ғасырда салынған әулие Фейчин шіркеуінің Норманға дейінгі ғимараты ғана қалды. Бұл қиратылыстар Лаукрю Кейрнс қабірлері мен мегалиттік құрылымдарының жанында орналасқан. Әулие Фейчин бір кезде Коннахт және Мит аймақтарындағы Муймн, Луигне және Лайгне тайпалары арасында делдалдық қызмет атқарған деген мәлімдеме бар. Әулиенің аты ежелгі ирланд тіліндегі "fiach" сөзінен шыққан болуы мүмкін, ол "қараға" дегенді білдіреді. Бұл атау "Фелире Оэнгуссо" кітабына қосылған түсіндірмеде былай делінеді: оның анасы оның сүйекті шайнағанын көргенде "кішкентай қарағым!" деп айқайлаған. "Фор" деген жер аты ирланд тіліндегі "Фобхар" сөзінің ағылшынша нұсқасы, ол "су көздері" деген мағынаны білдіреді. Әулие Фейчинмен байланысты екі құдық бар: біреуі Догфейгин құдығы, ал екіншісі – ирланд тілінен аударғанда "ас үй құдығы" деген мағына беретін Тобернакогани құдығы.

Скеттери аралы (Инис Кэтай)

Скеле-Де монастыры Скетери аралында немесе Инис-Катхайда орналасқан, ол монастырь мен дөңгелек мұнарадан тұратын. Бұл арал бір кезде 6 ғасырлық әулие Сенан мак Гиркиннің усатысы болған. Сенен есімі христиандық және еркек түріндегі Сионнаннан (Шеннон деп айтылады) шыққан, ол Шеннон өзенінің бастауымен байланысты пұтқа табынушы өзен құдайы. Аралдың атына байланысты көне ирланд сөзі – катах, сондай-ақ Фест деп те аталады. Катах сөзі «теңіз жыланы» деп аударылады, ол ирланд халық фольклорындағы Aos sí құрамына кірген; бұл христиандық кезеңге дейінгі заманнан бері аралда мекендеген және арал тұрғындарына қорқыныш келтірген аңызға толы теңіз құбыжығы болған. Катах сөзі «шайқас» мағынасын да білдіреді, яғни әулие Сенан алып жыланмен күресіп жеңген шайқас. Аңыз бойынша, катах «көздерінен от жарқырап, отты демімен, уын түкіріп, қорқынышты жауырын ашқан», бірақ Сенан қолдарын кесіп, белгі берді, ал құбыжық құлап, тізбекке байланып, Дулу көлінің қара суына тасталды. Әулие Сенан және Амра Сенайнның («Сенан мақтауы») хагиографиясы Лебар Брек қолжазбасында сақталған, сонымен қатар онда аралда өмір сүрген катахтардың жынысы сияқты нақты ақпараттар бар. Бұл поэманы Сенанның досы, Ирландияның бас Олламы Далан Форгейл жазған. Сенан катахты қуғаннан кейін оны Скетериден Дулу көліне қарай айдады. Жергілікті басшы МақТейл друидті жалдап, әулиеге қарғыс салғызған. Алайда, друид жақын маңдағы аралға қонғанда, толқын оны жарып, өлімге ұшыратқан. Арал әлі күнге дейін Каррайг а Драуи немесе Друидтің тасы деп аталады. Ол Хог аралы мен Скетери аралығында орналасқан және судың төмендеу кезінде көрінеді. Әулие Колумбаның Забур кітабында Q (Qui Habitat) әрпінің басындағы әріп декоративті түрде жыланға ұқсас балықтың басы бейнеленген, аузы ашық және мойнында айқыш бар. Үлкен әріп кішкентай «g» әрпіне ұқсаса да, шын мәнінде «Qui habitat» сөзі үшін «q» әрпін білдіреді, яғни 91-Забурдың басындағы «Ол тұратын» деген сөздер. Бұл псалтирь Бенбулбин маңындағы «Кітап шайқасы» деп белгілі оқиғаның басты себебі болды. Әулие Сенан сияқты, шотланд халық фольклорында әулие Колумба да 565 жылы Лох-Несс құбыжығы түріндегі сулы құбыжыққа тап болған. Әулие Сенанның қазасынан кейін Инис Катайда епископ болып қызмет еткен және Сенанның шәкірті болған тағы бір маңызды монах – әулие Аэдан. Félire Óengusso-да әулие Аэданды Aedán in grían geldae деп атайды, Inse Medcoit аудармасында «Inis Medcoit-тің жарқын күні Аэдан» деп аударылады, Inis Medcoit – Lindisfarne үшін ескі ирландша атауы, ол Hen Ogledd тіліндегі Ynys Medcant-тің Cumbric жазылуының ескі ирландша түрі.

Қалыңдық төбесі (Гластонбери)

Гластонбери Тордағы Сент-Михаил шіркеуінің мұнарасында, мұнараның кіреберісінде әулие Бригид сиыр сауып тұрған бейнесі бейнеленген. Бригидтің Авалон батпақтарындағы аралда орналасқан Брайдс-Хилл ежелгі Ермитаж қонысымен тығыз байланысы бар. Гластонбери Тор төбесінің өзі, христиан шіркеуі оның шыңында салынғанға дейін, мүмкін ғасырлар бұрынғы, язычник дәуірінде Уэльстің басқа әлемімен байланысты болған.

Дрюим Цетта

Таллахт мартирологиясында Ирландияның ерте христиан шіркеуінің негізін қалаушы маңызды тұлғалардың бірі ретінде Даллан Форгейл тізімделген. Оның мерекесі 29 қаңтарда. Мартирологияда ол бұрын күшті бардтық, язычничество дәстүрінен шыққан болса да, кейіннен қасиетті адам атанғаны айтылады. Христиандық қалыптасқан кезде ол Ирландияның бас олмасы болды және бардтар қауымының жетекшісі саналды. Ол Ирландияда көптеген шіркеулер құрды және «Форгейл Килле» деп аталды, яғни «Шіркеулердің Форгейлі». Ол ең көп еске алынатыны – бұл Сент-Колумбаның Дрюим-Кеттада бардтарды қуғыннан құтқаруы үшін оған алғысын білдіре отырып жазған «Амра Колюим Чилле» туындысы. Айнмире ұлы Аод патшасы, басқа мәселелермен қатар, патшалар мен жетекші дін қызметкерлерінен тұратын жалпыұлттық жиын шақырды. Бұл оқиға Муллах төбесінде, Лимавадиде болды және Дрюим-Кетта синоды деп аталды. Арал сол кезде «Скотия» деп аталғандықтан, бүкіл Ирландиядан немесе Скотиядан келген салтанатты тұлғалар қатысты. Сол кезде Скотияның теңіз арқылы орналасқан колониясы болған Дал Риатадан да маңызды делегация келді, олар Дрюим-Кеттаға қатысу үшін сапар шекті, оған Сент-Колумба және Дал Риатаның сол кездегі патшасы Аэдан мак Габрайн жетекшілік етті. Оқиғаға байланысты кейбір аңыздарда Сент-Колумба Ионаға қуылғаннан кейін туған жеріне қайта аяқ баспауға уәде бергені, бұл «Кітап шайқасы» деп белгілі оқиғаға қатысты екені айтылады. Ол Дрюим-Кеттаға келгенде кемеден түсуден бас тартты. Сондықтан кеме, ішінде ол отырған күйінде, үлкен жиын өткен жерге көтерілді. Бұл Лимавадидің ресми елтаңбасында бейнеленген. Кейбіреулер Сент-Канис те Дрюим-Кеттаға келген Дал Риата делегациясының құрамында болуы мүмкін деп болжайды. Қасиетті Канис бардтық отбасында дүниеге келген, оның әкесі Лугад Лейтхерг көрнекті бард болған. Қасиетті Лимавадиге жақын Друмахозе аббаттығын құрды, сонымен қатар ол жақын жердегі Роу аңғарының қасиетті покровительі, Сент-Колумба Роу өзені арқылы Муллах төбесіндегі Ұлы жиынға қатысу үшін келген жері.

Ежелгі ағаш заңдары ()

Ирландия мифологиясында Ана Құдайы Дану жерді символдық түрде бейнелейді, оның жұбайы – Биле, ол өлілер мен Басқа Әлемнің құдайы. Бұл қасиетті ағаш Басқа Әлемге кіретін қақпа ретінде қарастырылды. Ағаштың тамыры төмендегі сидхи әлеміне дейін жетеді, ал ағаштың бұтақтары аспанға дейін созылады. Биле жылына бір рет Басқа Әлемнің пердесінен жердің құдайларымен қайта қосылу үшін келеді, ол Беалтайнда қасиетті ағаш (Биле Уисниг немесе Краэб Уисниг) түрінде келеді, ол Ирландияның бес қасиетті ағашының бірі болды. Биле сөзі көне ирланд тілінен аударғанда «қасиетті ағаш» дегенді білдіреді және ол кельт құдайы Беленге тең келетін ирланд құдайының бейнесі. Милезиялық мифте гаелдердің ата-бабасы Биле деп аталды, ол Милесийдің әкесі және Галисия патшасы болды. Брехон заңдарының қолжазбасында Bretha Comaithchesa немесе «Қонақтар заңы» Ирландиядағы ең ерте салынған христиан шіркеуі Dairthech немесе ағылшын тілінде емен шіркеуі деп аталады, Килдар округінің аты осы шіркеулердің бірінен алынған, сондай-ақ Кил немесе Килл атауында шіркеу және орманды жер екі мағынаны білдіреді, қазіргі ирланд тілінде ағаш – Coill деп аударылады. Огам әліпбиі жиырма түрлі жергілікті ағаштардан туындаған, тіл ағаш бұтақтарына ұқсайды және ағашқа немесе тасқа ойылып, ағаш өскен бағытты көрсету үшін төменнен оқуға арналған. Ағаштардың әртүрлі түрлері жылдың өтуімен де тығыз байланысты болды, мысалы, құрақ (Лугнасад), күл (Имболк), қызыл шөп (Беалтайн), емен (Жазғы күн тоғысы), ырыс (Самайн) және жалбыз (Имболк). Ежелгі ирландтар ғибадатхана құрылыстарын физикалық тұрғыдан салудың орнына, оларды табиғи әлеммен байланыстырды, төбелер мен ағаштар маңызды жиналыстар мен оқиғалар өткізілетін орындар ретінде қарастырылды. Ағаш астында немесе жанында сот үкімдері шығарылды, патшалар мен басшылар таққа отырғызылды, тіпті жазалау кезеңінде балалар жасырын шұңқыр мектептерінде сабақ алды, дәстүрге сәйкес, жоғары тұрған ағаштың бұтақтарының астында, әдетте мұғалім – саяхатшы бард болды, ол ресми білімді сол кезде заңсыз және жойылған бард мектептерінен алған. Хедж мектебін құрып, оқытқан ең танымал бардтардың бірі – әйгілі Айслинг ақыны Эоган Руа О Суиллеабхайн. Bretha Comaithchesa-да Брехон заңдары ағаштардың маңыздылығына байланысты жазаның иерархиялық жіктелуіне негізделген ағаштарды жойғаны үшін ауыр айыппұл салды. Қорғау үшін ең жоғары Airig Fedo санатына енгізілген жеті маңызды ағаш – емен, қарағай, жаңғақ, күл, ырыс, алма және құрақ. Бұл ағаштардың барлығы «орманның басшылары» деп аталды және оларға келтірілген кез келген зиян ең ауыр жазаға әкеліп соқтырады, бұл ең асыл басшыны (адамды) өлтіргені үшін берілетін жазаның дәл осындай түрі. Келесі төменгі санат – Aithig Fedo («орманның қарапайым халқы»), бұл жеті ағаштың ішінде басқа ағаштармен бірге қызыл шөп пен қайың бар. Fodla fedo («орманның төменгі бөлімдері») қарақат пен шыршаны қамтиды, ал ең төменгі санат – Losa fedo («орман бұталары»). Басқа бір заң мәтіні Bechbretha («Арық соттары») бойынша, егер ағаш өсіп тұрған кезде емес, ұйыған кезде қол сұққан болса, зиянды өтемақы одан да қатал немесе ауыр болды. Өкінішке қарай, ежелгі Ирландияда ағаштарға берілген құндылықты ескере отырып, бүгінде Ирландия бүкіл Еуропадағы орманды жері ең аз елдердің қатарына кіреді; аралдың тек 11% -ын ағаштар алып жатыр және олардың басым көпшілігі қылқан жапырақты, көбісі тек экономикалық немесе ауыл шаруашылығы мақсатында отырғызылған, толығымен орманды емен ормандары емес.

Брехон заңдары және 1169 жылғы англо-нормандтық шабуыл

Ирландия заңдарына қол сұғудың алғашқы нақты әрекеті 12 ғасырда Англия-Норман басқыншылығымен болды, оны Ричард де Клэр, Пемброктың 2-конты, көбінесе "Strongbow" деп атайды. Нормандар сондай-ақ, Папа Адриан IV-нің Laudabiliter-ін алғанын мәлімдеді, ол Англия-Норманға басып кіруге және жергілікті ирландтық христиан шіркеуін Римнің Киелі Тақтың құзырына күштеп бағынуға Ватиканның ресми мақұлдауын берді. Басқыншылық 1167 жылы Ленстердің қуылған королі Диармит Мак Мурчаданың корольдігін қайтару үшін Англия королі Генрих II-ден көмек сұрауына байланысты болды. Диармит Мак Мурчада Ирландияның Жоғарғы Королі Руаидри Уа Конхобаир (Рори О'Коннор) Брифне королі Тиернан О'Рурктің әйелі Дербфоргейлді ұрлағаны үшін тақтан алынды. Соңында Диармит Мак Мурчада өзінің титулын қайтару үшін Пемброк графының ( "Strongbow" деген лақап атымен) әскери қолдауын алды. Диармит Мак Мурчаданың Ленстер королі ретінде кімнің мұрагері болуы керек деген мәселеде жергілікті Брехон заңдары мен жаңадан енгізілген Норман заңдары арасында қақтығыс туды. Король қайтыс болғаннан кейін, Брехон заңдары оның үлкен ұлы Домхналл Каомханах Мак Мурчаданы корольдердің дербини арқылы мойындады, ол Танстри заңдарына сәйкес Ленстер королі ретінде оны алмастыру үшін таңдалған Танайст болды. Норман заңдары, алайда, Стронгбоудың Диармит Мак Мурчаданың мұрагері болу туралы талабын қолдады, себебі ол корольдің қызы Аойф Мак Мурчадаға үйленген. Стронгбоу титулын әйелінің тегі арқылы мұраға алуға болатынын дәлелдеуге тырысты.

Брехон заңдары және 1925 жылғы Эрн балықшылары ісі

Брейхон заңдарының қайта жаңғыруы ХХ ғасырда Килдни балықшылары Ассароу шарлауығы мен Эрн өзенінің құятын жері арасында браконьерлікпен лосось аулаған жағдайда шешуші рөл атқарды. Бұл ел тарихындағы ең ұзақ және күрделі сот ісінің бірі болды. Өзен құятын жердегі балық аулау құқығы бастапқыда жер иесіне тиесілі болған Эрн балық аулау компаниясына қарасты, және осылайша үш ғасыр бойы жалпы құқық жүйесі енгізілгеннен бері сақталды. Балишаннонның жергілікті тұрғындары заң бойынша лососьқа толы өзен құятын жерден пайдалануға немесе балық аулауға құқықтары шектелген. Эрн балық аулау компаниясының бұрынғы белгілі иелерінің бірі Уильям Коноли есімді жер иесі болды; ол Монпелье төбесіндегі ежелгі қасиетті дөңгелектің үстіне салған «Тозақ клубымен» да танымал. 1925 жылы Килдониден алты жергілікті балықшы ашық күндіз браконьерлікпен ұсталды. Көптеген адамдар бұл қасақана тудырылған провокация болды деп санайды, ол сол кездегі заңдық жағдайдың заңдылығын күдік тудыру мақсатында жасалды. Оларды Эрн балық аулау компаниясының патрульдік қайығы ұстады, ал одан кейінгі сот ісі ел тарихындағы ең ұзақ іс болып саналды және нәтижесінде соттар Брейхон заңдарының түсіндірмелерін қарады, бұл соңғы шешімді қабылдауда маңызды рөл атқарды. Олар жеке тұлғалардың балық аулауға заңдық құқықтарын тек сол кездегі жалпы құқық жүйесі тұрғысынан ғана емес, сонымен қатар одан бұрынғы Магна Картадан және тіпті одан да ертеректегі Ежелгі Гаэль заңдарынан қарастырды. Сол кездегі Брейхон заңдары бойынша екі маңызды сарапшы, Эойн МакНилл мен Д.А. Бинчи Килдони балықшыларының қорғаны үшін куәлік беруге шақырылды. Эойн МакНилл мен Бинчи сотқа Сенчас Мардан үзінділерді дәлел ретінде ұсынды. Ежелгі Ирландияда әрбір жеке Туата немесе Кіші мемлекет шегінде балық аулауға тең құқықтар болған, «орындық лосось» деп аталатын аэ áite бойынша, ескі жүйеде жеке тұлғалардың немесе топтардың барлық басқаларды шеттетумен жалғыз меншік құқығына ие екенін көрсететін ешқандай дәлел болған жоқ. Сотта МакНилл мен Бинчи өздерінің ісін «Құқық пен заңның расталуы» деген мағына беретін Do Fastad Cirt ocus Dligid көне трактатымен де қолдады. Бұл үш ғасырдан астам уақыттан бері Брейхон заңдарын түсіндіру бойынша шешілген алғашқы сот ісі болды. Бұл іс қазіргі Ирландия мемлекетінің егемендігіндегі маңызды кезең ретінде қарастырылды. Эрн балық шаруашылығы компаниясының иесі Роберт Лайон Мур Ирландия соттарының шешіміне қарсы Лондонның құпия кеңесіне шағымдануға тырысты. Сол кездегі үкімет Ирландиядағы соттарда қабылданған шешімдерге шағымдану құқығын жойған заң қабылдады, бұл шешім мемлекеттің құзырынан тыс деп есептелді. Фианна Фейл үкіметі 1933 жылдың шілде айында іс аяқталғаннан кейін 1933 жылғы Конституциялық актіні қабылдады.

Ежелгі Ирландияның шеберлері

Брихон заңына сәйкес, христиандыққа дейінгі Ирландияда қолөнершілерге зор құрмет көрсетілді. Ирландия мифологиясында Три Де Дана (өнердің үш құдайы) – Крейн, Гойбню және Лухтайн, барлығы Туатха Де Дананның құрамында болған. Суретшіге ең төмен дәрежелі ақсүйекпен тең құқықтар берілді. Бұл дәстүр және қолөнер иелеріне деген құрмет христиан дәуірінде де сақталды, бұл негізгі монастырлармен байланысты жасалған шеберлік туындыларынан көрінеді. Ирландияның үштіктері Ирландияның үш бас шеберін атайды. Ассикус немесе Тасак – Сент-Патрикке, Конлеф – Сент-Бригидаға, Дейг – Сайгирдің Сиаранға бекітілді. Олардың шеберлігі соншалықты жоғары бағаланды, олардың өзі әулиелерге айналды. Осы шеберлердің ең танымалдарының бірі – Эльфин епископы болған әулие Ассикус. Ол друидтар әулетінен шыққан, бірақ христиан дінінің пайда болуымен көптеген ертедегі ирландтық әулиелер сияқты, христиан дінін қабылдады. Конгтың салбысы, Агхадое крозиері және Мохиллдің Манчан ғибадатханасы сияқты артефакттар Эльфиндегі әулие Ассикпен байланысты шеберханамен байланыстырылған. Көптеген адамдар әулие Ассикус пен әулие Тасак – бір адам деп санайды. Рахольптың әулие Тассак та осыған ұқсас кәсіппен айналысты. Ол қазіргі Даунпатрик қаласының жанында Сент-Патрик құрған Ирландиядағы алғашқы христиан шіркеуін безендірген металл өңдеуші болды, ол Рахольп шіркеуі деп аталды. Шіркеу Дичу есімді жергілікті друид басшысы сыйлаған ескі қора ретінде басталды.

Танистерлік заң

Көне мұрагерлік заңы немесе Танистр Брейхон заңдарынан бастау алады. Бұл – заң жүзінде үлкен ұлының (Tánaiste) әкесінің орнын басатын, барлық басқа туысқан талапкерлерді жоққа шығаратын гаэльдік салты. Жер мұрагерлігі тұрғысынан бұл жүйе ежелгі Ирландиядағы Гавелкинд жүйесіне ұқсас болды. Егер болжамды мұрагер немесе таққа үміткер тұңғыш ұл болмаса, басқа ұлдары "патша болатын материал" немесе "патшаға айналатын" деген мағына беретін righdhamhua деп есептелді. Адоманның Колумбаның өмірінде айтуынша, Даль Риада үшін қабілетті патшаны таңдағанда, Әулие Колумба Танистр заңына сәйкес әрекет етіп, сол кездегі әлсіз ханзада Танайстты, Еогананды оның кіші інісі Аэдханның пайдасына, екеуі де Габран мак Домангарттың ұлдары болған. Аэдхан Иона институтында білім алған. Әулие Колумба оны "тағдыр тасына" отырғызып, Шотландияның Даль Риада королі ретінде киелі май құйды. Бұл Ұлыбритания мен Ирландиядағы діни рәсімге тұңғыш рет тағайындалған жағдай деп саналады.

Ерте/соңғы орта ғасырлардағы Брехон заңдары

13 ғасырдың соңына қарай, қажеттілік туындаған жағдайда, ирландтық Брехон заңдарының элементтері Пале аймақтарындағы ағылшынның жалпы құқығына енгізілді; бұл наурыз заңы деп аталды. Англия королі Эдуард I сол кезде Ирландиядан қажетті ресурстарды басқа дауларға жұмсау қажеттігіне тап болды. Осының салдарынан, ағылшын қоныс аударушылары, әсіресе Паледен тыс жерлерде, ирландтық әдет-ғұрыптар мен киім киюді дамыта бастады және жергілікті Брехон заңдарына бейімделді. Ирландиядағы «Ескі ағылшындар» (Реформацияға дейінгі) арасында оның танымалдылығы болашақ ағылшын монархтары үшін алаңдаушылық тудырды және нәтижесінде король Эдуард III 1366 жылы Килкенни жарғыларын күшіне енгізіп, Ирландиядағы өзінің поддандылары арасында оның таралуын тоқтатуға тырысты. Реформация кезеңінде ежелгі ирландтық заңдарға/әдет-ғұрыптарға ескі ағылшындардың құштарлығының айқын мысалы болды: Арма архиепискобы және приматы Джордж Кромер, асырап алған бауырының қазасына байланысты Килдар графына 340 сиырдан тұратын Эраік мөлшерін тағайындағанда Брехон заңын қолданғаны анықталды. Джордж Кромердің осы бағынбаушылығы үшін король Генрих VIII оны шіркеуден шығарды, бірақ кейіннен Мэри I патшайым тұсында кешірілді. Ирландиядағы ең танымал гиберно-норман әулеттерінің бірі – Ормонд графтары, сондай-ақ Ормондтың Батлерлері деп белгілі, ағылшын заңдарын сақтағанмен, кейбір әдет-ғұрыптар бойынша ескі, жергілікті гаэль немесе Брехон заңдарына сүйенуді жөн көрді. Олар төменгі Ормондағы МакЭган заңгерлер әулетінен көптеген Брехон судьяларын жұмысқа алғандығы мәлім. Гилла на Наемх Мак Аодхагайн мен Сиан Буидх О Клеирх Полстауннан сэр Эдмунд МакРичард Батлер үшін екі бас жазушы болып қызмет етті. Олар мәтіндерді көшіріп, меценаттарының ағасы Джеймс Батлер, Ақ Ормонд графы үшін «Ақ граф кітабы» деп аталатын қолжазбаға жаңа бөлімдер қосты. Айта кетерлігі, сэр Эдмунд МакРичард Батлердің әкесі, сэр Ричард Батлер, ағылшын королі мен Килкенни жарғыларына бағынбай, ирландтық дворян қызына үйленуге шешім қабылдады.

Bretha Dein Chécht (Диан Чехт үкімі)

Bretha Dein Chécht, ежелгі медициналық заң трактаты, алғаш рет Senchas Már-де пайда болды. Ол Туатха Де Дананның дәрігері Диан Чехттің шешіміне қатысты. Трактат жарақаттың сипатына, ауырлығына және дене мүшесіне байланысты жарақаттанған жағдайда төленетін өтемақының толық есебін ұсынады. Бұл көне ирланд қолжазбасын аударудың көп бөлігі 20 ғасырдың ғалымы Д. А. Бинчиге тиесілі, ол өз зерттеулерін алғаш рет Eriu журналында жариялады. Христиандыққа дейінгі Ирландия жырларында ең алғашқы аурухана – Бхрионберг (Қайғы үйі) болды, ол Тараның бес патшалығының билеушісі және Аед Руадтың қызы Мача Монг Руад Эмайн-Махада (Наван форты) жерінде салған. Басқа ауруханалар да барлық патшалықтарға тарады, кейін христиан дәуірінде монахтар монастырлардың бөлігі ретінде осы институттарды жалғастырды. Брехон заңы науқастарды және жарақат алғандарды емдеудің ережелері мен басқаруына қатысты медициналық этика кодексін, сондай-ақ науқастардың құқықтары, өтемақылары мен төлемдері туралы мәліметтерді белгіледі. Брета Кролиге (Бинши, 1938) да осы заң трактатының бір бөлігі болды; ол адамға зиян келтірген жағдайдағы міндеттемелерді көрсетеді. Трактатта жарақат алған адамды күтіп ұстаудың құны және оған тиесілі ақылар егжей-тегжейлі сипатталған. Бұл заң трактаты Друидтерге көрсетілетін күтімнің, мәртебесіне қарамастан, Боаирге (еркін адамға) берілетін күтіммен бірдей екенін көрсетті.

Әділ сот шешімі

Ирландия мифологиясындағы әртүрлі басқыншылармен байланысты көптеген аңыздар Брехон заңының пайда болуына қатысты бар. Милезия халық фольклорында "Ғылымның бастауы" еңбектерінде алғашқы Брехон немесе заң шығарушы "Каи Каинбретах" ("Әділ үкім") деп сипатталған. Ол Мил ұлы Аморгхайн Глунгхелдің тәрбиешісі және ұстазы болды, кейіннен ол Ирландияның бас Олламы атанды және Фениус Фарсаид мектебінің 72-ші шәкірті болған делінеді. Аңыз бойынша, Каи алғаш рет Ирландияға Миль-Эспайннің серігінде кемемен келіп, Ирландияны Милезиялықтар бағындыру кезінде болған. Cáin сөзі көне ирланд тілінде "заң" деп аударылады. Брехон немесе Гел заңнамасының ең ертеректегі үлгілері осы сөзбен байланысты, мысалы, Cáin Lanamna (Жұбайлар заңы) немесе Cáin Adomnáin (Кінәсіздер заңы) – бұл ежелгі Эйль аймағындағы Бирр синоды қабылдаған христиан заңы. Брехон заңы екі санатқа бөлінді: Кайн және Уррадас. Кайн заңы негізінен бүкіл тайпаларға, аймақтарға, барлығы Жоғарғы Патша билігінде болғандарға қатысты. Уррадас заңы жергілікті деңгейде қолданылды. Ортағасырлық Уэльс мәтініндегі Кей кейіпкері Каи Каинбретахқа негізделген деп айтылады.

Maeltine Mor Brethach (үлкен үкім)

Брейхон заңының алғашқы негіздері қашан пайда болғаны белгісіз, кейбіреулер оның темір дәуіріне дейін солатынын айтады. Ауызша таратылғандықтан, христиандық кезеңге дейін көптеген жазбалар жасалмады. Кейіннен, христиандық монахтардың күш-жігерімен, ең көне қолжазбалардан ақпарат аударылып, жинақталды, оның көп бөлігі мифтер мен поэзия түрінде сақталды. Брейхонның сот шешімі туралы ең ертегі мифтік деректердің бірі Мойтура шайқасының екіншісінен кейін айтылады. Туатха де Дананның сол кездегі патшасы Луг, бұрынғы патша және Формориандарға өткен Брес тұтқынға алынуы туралы өз Брехоны Мэлтинмен кеңесті. Луг Брес өмірін сақтап қалуға келісті, егер ол ирланд сиырларының мол сүт беруін қамтамасыз етіп, Туатха де Данан халқына егіншілік үйретсе. Мойтура шайқасының екіншісі Брейхонның алғашқы жазбадағы мифтік сот шешімі болған жоқ. Лебор Габала бойынша, алғашқы тіркелген жағдай Партолон мен оның адалсыз әйелі Дильгнейд арасындағы дауға қатысты; Брехон екі тарап арасындағы мәмілеге келісім жасады делінеді.

Моранның мойынтірігі

Лебор Габала Эренн Моранн Мак Майн (Кайрбре Циннчайттың ұлы) деп аталатын әйгілі мифтік Брехон төрешісін сипаттайды. Ол Жоғары патша Фердач Финнфехтнахтың Бас Олламы болды. Моранның мойнында Брехон торк немесе жағасы болған, ол жалған үкім шығарғанда мойнына қысылып, тек әділ үкім шығарғанда ғана босатылатын болған. Ол Огам трактатында Огам әліпбиін түсіндіру үшін қолданылатын үш Бриатаргоманың бірін жасағандығы үшін де еске алынады. Ежелгі ирландия заңдарында Огам әліпбиімен тасқа қашалған жазулар, жердің заңды меншігінің негізін құраған. Моранн сонымен қатар Audacht Morainn (Моранның өсиеті) қолжазбасымен байланысты, бұл болашақ патшаға кеңес берген ортағасырлық ескі ирландиялық даналық әдебиеті. Ол Фердач Финнфехтнах патша болғанға дейін жазылған. Бұл жанрдағы ескі ирландия тілінде бес туынды бар, ең танымалдары – Tecosca Cormaic немесе Bríathra Flainn Fína mac Ossu, бірақ Audacht Morainn ең көнесі. Көптеген адамдар оны 9-ғасырдағы ирландтық христиан монахы Седулиус Скотус жазған "Принцтерге арналған айналар" еңбегінің алға құрлысы деп санайды.

Немед заң мектептері

Бретха Немед мектебінің поэтикалық-құқықтық пәндерді оқытқан бардтары, осы мектептердің барлығы Мюнстерде орналасқан, ал бастапқыда Муму Корольдығымен тығыз байланыста болған болуы мүмкін. Осы мектептер жазған екі маңызды қолжазба – «Бретха Немед Тоисех» (Артықшылықтылардың алғашқы үкімі) және «Бретха Немед Деиденах» (Артықшылықтылардың соңғы үкімі). «Немед» деген ежелгі ирланд сөзі ағылшын тілінде «артықшылықты» немесе «қасиетті» деген мағынаны білдіреді. Бұл термин сонымен қатар аралда бір кезде болған ежелгі мифтік кейіпкер мен румен байланысты. «Лебор Габала Эрен» бойынша, Ирландиядағы алғашқы Белтане отын Уиснех төбесінде Миде есімді немедиялық друид тұтандырған. Бұл от Тара төбесінен де көрінді, ал Тарадағылар оны көрген соң, өздері де солай етіп, от жақты. Мет графтығының ежелгі ирландша атауы осы Немедиялық друид Миденің есімінен шыққан, сонымен қатар бұл сөз «орталық» деген мағынаны да білдіреді, ол көбінесе Уиснех төбесінің географиялық және рухани маңыздылығын көрсету үшін қолданылады. «Бретха Немед Тоисех» (Артықшылықтылардың бірінші үкімі) кітабының бір бөлігі үш туыстың – Форнаннанның (епископ), Маэль Туилидің (ақын) және Баетгалах хуа Буирэхáinнің (қазы) жазбаларына негізделген. Бұл қолжазба көбінесе ерте шіркеуге қатысты құқықтық мәселелерді және діни ғалымдардың рөлінің маңыздылығын қарастырады, бұл «Uraicecht Becc» және «Collectio canonum Hibernensis» еңбектерінде де көрінеді. «Collectio canonum Hibernensis» Иона аббаттығында және Уотерфорд маңындағы Дайринис жерінде жазылған. «Бретха Немед Деиденах» заң қолжазбаларының арасынан осы еңбектің ежелгі ирланд тілінен жасалған аудармасы табылды. Сонымен қатар, «Бретха Немед Деиденах» трактаттарында көптеген «Аилиу» өлеңдері мен Аимиргин Глунгль туирінің үзінділері кездеседі. «Аилиу» сөзі ағылшын тілінде «шақыру» дегенді білдіреді. Бұл поэзия стилі аңызға айналған Амергин Глуингель есімімен байланысты. Милезиялық мифологияда ол бірінші үкімді шығарған және Ирландия деп аталатын жерге аяқ басқанда алғашқы ирланд тіліндегі өлеңін («Амергиннің әні») оқыған деп есептеледі. Ирландия тарихында Туата Де Дананн және Цессарийлер сияқты топтардың мифологияларында одан да ертерек кезеңдердегі топтар немесе жаулап алушылар туралы да мәліметтер бар.

Айцил мен Фенех заңдары кітабы

Брехон заңын жазбаша кодекске немесе заң мәтініне көшірудің алғашқы әрекеті король Кормак мак Айрттың қамқорлығымен жүзеге асырылды. Ол 227 және 266 жылдар аралығында жазылған Ахалл немесе Айсил кітабын жазды, ол негізінен қылмыстық құқыққа қатысты. Кормак Айсилдің үйіндісіне, қазіргі Тара маңындағы Скринге барып, кітапты жазуға кіріскен. Тағы бір маңызды құжат – Сенхас Мар немесе Фенех заңы (Фейнге қатысты), оны 438 жылы тоғыз адамнан тұратын арнайы комиссия дайындады, оған Сент-Патрик төрағалық етті. Сенхас Мар көбінесе ежелгі азаматтық құқықпен байланысты, христиандыққа дейінгі ирландиялық заңдардың жаңа христиан дәуірінің ұстанымдарына сәйкес келмейтін бөліктері комиссиямен соңғы жазбаша трактаттан алынып тасталды. Дубтах макку Лугаир – Сенхас Марды жасауға үш король, үш епископ және әдебиет, поэзия және құқық профессорларынан тұратын комиссияға Сент-Патрик таңдаған судья немесе Брехон. Ең алғашқы трактаттар «Bérla Féine» деп аталатын ирланд диалектісінің ең көне архаикалық түрінде жазылған, кейбіреулер жазба мәтіннің Дубтахтың ежелгі поэтикалық құқықтық диалектісі болғанын болжайды. Ирландиялық миф бойынша, «Фейн» – «Бэрла Фене» ежелгі тілін жасаған деп айтылатын Фениус Фарсаид деген аңызды тұлғаның ұрпақтары еді. Бұл ерте қолжазбаларды келешектегі ғалымдар мен тіпті кейінгі брехондар үшін ғасырлар бойы аудару қиын болды. Тек он жетінші ғасырда ғана ирландиялық гэль тілінің ғалымдары Юджин О'Карри мен Джон О'Донован осы түпнұсқа мәтіннің көп бөлігін аударуға қол жеткізді, бірақ бұл өмір бойы зерттеудің нәтижесінде мүмкін болды. Berla Fene – гойдельц тілінің бес түрінің бірі. VII ғасырға жататын Auraicept na n Eces немесе «Оқушылар нұсқауы» қолжазбасында оландардың мифтік шығу тегі сипатталған, 72 тіл білуші ғалымдар Фениус Фарсаидқа көмектесті, кейіннен одан барлық тілдерден таңдау жасап, ешкімде болмауы керек, бірақ тек оларға ғана тиесілі болатын тілді жасауды сұрады. Фениус Berla Tobaide тілін жасады, кейіннен Гедхелге, Этордың ұлына немесе Гойдель мак Этеорға оны бес диалектке бөліп, реттеуді және олардың барлығына өзінің есімін беруді тапсырды. Berla Fene – ең ерте жазылған қолжазбалардың негізгі корпусын құрайды және христиан дәуірінде аудару ең қиын болды. Ирландияның ежелгі заңдарына қатысты алғашқы ғылыми зерттеулер XX ғасырда жүргізілді. Қиын ескі ирландиялық заң мәтіндерін жан-жақты зерттеуді неміс кельтісі Рудольф Турнейсен, ағылшын тіл білімі маманы Чарльз Пламмер және ирландия тарихшысы Эон Мак-Нилл жүргізді.

Бал арасының заңдары

Брейхон заңдарының ең ерекше трактаттарының бірі "Ара үкімі" (Bech Bretha) деп белгілі болды. Жиырма беттік қолжазбада белгілі бір жерде немесе мүлікте табылған ара тобының (faithche), ұялардың, немесе балдың заңдық құқықтары мен меншік иелігі туралы толық мәлімет берілген, сондай-ақ оны тапқан адамның немесе мүлік/жер иесінің құқықтары, ара шаққандарға өтемақы төлеудің егжей-тегжейлі схемасы да сипатталған. Қант қамысы пайда болғанға дейін балдың құндылығы жоғары бағаланған. Оның көптеген қолданыстары болды, мысалы, етті қуыру кезінде маринадтау, шағылған лососьті өңдеу, сондай-ақ май және сусындардың құрамына қосылу. Келттердің маңызды дәстүрлерінің бірі – мед жасау (балды сумен ашыту) болды. Орта ғасырларда бұл алкогольдік сусын мистикалық және діни қасиеттерге ие болды, мысалы, киелі аралдағы кельт монахтары жасаған Лидисфарн меді. "Метер" (мед ішетін ыдыс) сөзі "мед" сөзінен шыққан. Сондықтан "митерленген" сөзі "тыныштықтан шығып, көптеген мед ішкеннен кейін алаңдау" дегенді білдіруі мүмкін. Мед сонымен қатар Айлильдің әйелі және Егемендік Ханышасы Медбпен де байланысты. Брейхон заңында жаңа Жоғары Король таққа отыру үшін алдымен Жер Королевасынан мед ішіп, оның әсеріне түсуі керек делінген.

Бриг Бригайд

Бриг Бригайд, сондай-ақ Бриугайд немесе Бругхайд деп те жазылады (шамамен 50 жыл, Ирландия) – біздің заманымыздың 1-ші ғасырында Ирландияда Brehon, яғни судья қызметін атқарған әйел. Бриг Ирландияның ежелгі заңдарының жинағы "Сенхус Мор" еңбегінде еске алынады, ал оның шешімдері оның қайтысынан кейін ғасырлар бойы үлгі ретінде келтірілді. Оның аты келт дініндегі құдайлармен байланысты болуы мүмкін, олар бардтық дәстүрлермен тығыз байланыста болған. Ол "үлкен Бриг" немесе Бригит деп аталды, ол әйелдерге қатысты жасай алмаған әріптес судья Сенча мак Айелланың әділ емес шешімін түзетіп, оның абыройын қалпына келтірген құрметті Brehon әйелі болды.

Брехон заңдарының құлдырауы

Нормандық жаулап алу кезінде Брехон заңдарының біртіндеп құлдырауы басталды, ол 12 ғасырдан бастап таңылған заң жүйесімен бірге өмір сүруді жалғастырды. Тек 17 ғасырдың ортасында ғана оны толығымен жоюға тырысып, отаршылдық ортақ құқық жүйесін орнатуға көшті, ол осы күнге дейін ресми құқықтық жүйе болып табылады. 17 ғасырдың соңында ескі ирланд заң кітабын иелену ауыр қылмыс саналды және көбінесе мәжбүрлі еңбекке жіберумен жазаланды. Тек 19 ғасырдың ортасында Ирландия шіркеуінің екі ғалымы – Джеймс Хенторн Тод пен Тринити колледжінің профессоры Чарльз Грейвс, сондай-ақ тағы бір галлик ғалымы Роберт Грейвстің әкесі, 1852 жылы ежелгі заң мәтінін сақтау үшін Ұлыбритания үкіметін Брехон заңдары жөніндегі комиссия құруға көндірді. Комиссия ертедегі заң қолжазбаларын аудару үшін туған ирланд ғалымдары Эуджин О'Карри мен Джон О'Донованды жұмысқа алды. Брехон заңгерлері христиандық дәуірден бастап 17 ғасырдың ортасына дейін бардтық мектептер ашу дәстүрін сақтады. Олар ирланд тілі, әдебиеті, тарихы және Брехон заңдары бойынша білім берді. Бұл оқу орындары университет деңгейіндегі білім беруге мүмкіндік берді. Олар көптеген ақындар мен бардтарды тәрбиеледі. Қылмыстық заңдар, Папалық акт және алғашқы Кромвель режимі осы жергілікті білім беру мекемелерін жойды. Оның нәтижесінде қылмыстық заңдар күшін жойғанға дейін жасырын мектептер пайда бола бастады.