Кіріспе

Мускат құнының жұмсақ ішкі жүні. Qiviuq [дара] немесе qiviut [көпше] ('/k//ɪ//v//i//ə//t/ KIVee ət; Инуктитут әліпбиі: ᕿᕕᐅᖅ; Inuinnaqtun: qiviuq; Inupiaq: qiviu немесе qiviuq (кейде qiveut деп те жазылады)) – мускат құнының ішкі жүні. Inuinnaqtun тілінде осы сөз кез келген төмпешікке, мысалы, құстардың қауырсындарына қатысты қолданылуы мүмкін. Ол кашемир жүнінен де жұмсақ. Жабайы мускат құнының түктерінің диаметрі шамамен бірдей болады. Аналықтары мен жас жануарлардың жүні сәл жіңішкелеу келеді. Қой жүнінен айырмашылығы, ол судың кез келген температурасында қысқармайды, бірақ соның салдарынан пішіндеуге жарамсыз. Көбінесе шляпалар мен шарфтар жасауға қолданылады, сондай-ақ ең жұмсақ және ең жылы жүндердің бірі саналады. Бұл өте қымбат: жоғары сапалы тоқылған шарфтың бағасы 300 АҚШ долларынан асып кетуі мүмкін, бірақ дұрыс күтіммен 20 жылдан астам уақытқа тозуға жарайды.

Өндіріс және өңдеу

Ересектегі мүк құс бір жылына шамамен 1-2 кг қивут өндіре алады. Қивут – мүк құстың май бездерімен байланысы жоқ екіншілік шаш түбірлерінен түзіледі, сондықтан жүнге қарағанда әлдеқайда құрғақ талшық, оның құрамында бар болғаны 7% май болады. Шаш түбіршелерінің тығыздығы өте жоғары (шамамен 10000-12000 түбірше/см²) және қивут көктемгі синхронды түлеу кезеңінде түседі. Қивут жануардың терісінен оңай босап, сәл алыстайды, көздің айналасында "көздік" көрініс тудырады және бүкіл дене бетінде, терінің үстінде көрінеді. Түлеу кезеңінде төменгі қабық теріден қысқа, бірақ салыстырмалы түрде біркелкі қашықтықта орналасады. Бұл қивутты жануардан бір үлкен қабаттап алуға мүмкіндік береді. Егер тарамаса, қивут кесек-кесек түсіп немесе жануардың денесіне жабысып, жерден немесе бұталардан жұлып алуға болады, бірақ осылай жиналған қивуттың сапасы төмендеу болады және оны тазарту қиынға түседі. Роберт Г. Уайт атындағы Ірі жануарларды зерттеу станциясында (LARS) мүк құстарды берік ұстап, терісін ұзын тісті тарақ немесе шаш қашаумен тазалайды. Жүнді алып тастағаннан кейін, оны қолмен тазалап, өсімдіктер мен басқа да жат заттарды жояды, содан кейін аралық шашты алып тастайды. Аралық шашты алу – диаметрі 30 микроннан асатын шаштарды жою процесі. Бұл процесті кашемирді тазарту сияқты кардтау арқылы жүзеге асырады. Механикалық кардтау қивутты сындырып, әлсіретіп, кедір-бұдыр етуі мүмкін. Теріні қырқудың орнына тарау әдісі қолданылатындықтан, осы тәсілмен қивутпен бірге өте аз мұрт шаш шығады. Аң аулап алынған жануарлардың терісі қырқылады, сондықтан бұл жағдайда аралық шашты алу процесі күрделірек болады. Аралық шашты алып тастағаннан кейін, қажет болса, қивутты қайта тазалауға болады. Тазартылған шикі қивут иіріліп, содан кейін жіп жуылады. Табиғи қивут сұрғылт қоңыр түсті, бірақ бояуды жақсы сіңіреді және оны сан алуан түстерде табуға болады. Алайда, ағарту талшықты әлсіретеді, сондықтан көптеген иірушілер мен тоқымашылар тек боялған табиғи қивутты пайдалануды ұсынады, ол қараңғырақ, жұмсақ түстерге ие. Мүк құстар Аляскада 1800 жылдардың соңында жойылып, 1935 жылы қайта енгізілді. Жіп өндірісі алғаш рет Аляскадағы үй шаруашылығы пәнінің мұғалімі қайта енгізгеннен кейін жасалды, ол талшықты жинап, өзі иірді. 1960 жылдардың соңында Нуньивак аралында тұратын әйелдер доктор Тил мен Л.Шеллдің көмегімен Оомингмак мүк құс өндірушілерінің кооперативін құрды. Бұл қивутпен жұмыс істейтін тоқу кооперативі, ол бүгінгі күнге дейін жұмыс істеп келеді. Кооперативтің бас кеңсесі Аляска штатының Анкоридж қаласында орналасқан және оның иелері Алясканың көптеген шалғай ауылдарынан келген 200-ге жуық жергілікті аляскалықтар. Кооперативтің атауы инуит тіліндегі мүк құс сөзінен – "умингмак" ("сақалы бар жануар") шыққан. 2016 жылы Аляскада төрт мыңға жуық мүк құс болды және шикі қивут талшығы унциясына 35 долларға сатылды, бұл кашемир бағасынан шамамен екі есеге жоғары. Оомингмак кооперативінде қивуттан тоқыған шарфтың бағасы 275 долларға жетеді.