Кіріспе
Ат жабдықтары
Мартингейл – аттың басын басқаруға арналған түрлі конструкциялардың бірі. Мартингейлдер ат спортының көптеген түрлерінде, соның ішінде атпен жүруде де, керуанда да қолданылады. Оларды қолдану ережелері әртүрлі: кейбір түрлерде олар мүлде қолданылмайды, ал кейбіреулері оларды жаттығуларда ғана рұқсат етеді, бірақ жарыстарда емес, ал кейбір ұйымдар белгілі бір конструкцияларды жарыстарда қолдануға мүмкіндік береді. Мартингейлдің екі ең көп таралған түрі – тұрғылықты және жүгіріс мартингейлдері – аттың басының биіктігін бақылауға және аттың басын тым жоғары көтеріп, мінген адамның жылдамдығын, бағытын және дене пішінін басқаруын қиындатудың алдын алуға арналған. Аттың басы белгілі бір биіктіктен жоғары көтерілгенде, мартингейл басына қысым жасап, оны одан әрі көтеруді қиын немесе мүмкін емес етеді.
A martingale is any of several designs of tack that are used on horses to control head carriage. Martingales may be seen in a wide variety of equestrian disciplines, both riding and driving. Rules for their use vary widely; in some disciplines they are never used, others allow them for schooling but not in judged performance, and some organizations allow certain designs in competition. The two most common types of martingale, the standing and the running, are used to control the horse's head height, and to prevent the horse from throwing its head so high that the rider loses control over the horse's speed, direction and shape of body. When a horse's head gets above a desired height, the martingale places pressure on the head so that it becomes more difficult or impossible to raise it higher.
Тұрақты мартингейл
Тұрып тұрған мартингель, сондай-ақ "тіреу" немесе "басты тексеру" деп те аталады, бір белбеуден тұрады, ол жамға бекітіледі, жылқының алдыңғы аяқтарының арасынан өтеді және мұрындық белбеуінің артқы жағына бекітіледі. Оның басқа заттарға ілігіп қалуын болдырмау үшін мойынға белдік қосымша тағылады. Кейбір түрлерінде мойынға арналған белдіктің орнына кеуде қалқанына бекітіледі. Дұрыс орнатылғанда, мартингель белбеуін жоғары итеріп, жылқының таңдайына тигізуге болады. Мартингельдің тағы бір түрі – тидаун, ол көбінесе батыс ат спортының түрлерінде қолданылады. Тидаун тұрып тұрған мартингельге қарағанда әлдеқайда қысқа реттеледі және жылқының кенеттен тоқтағанда немесе жылдамдықпен бұрылғанда басын жоғары көтеріп алуын болдырмауға арналған. Пайдаланушылар оның жылқыға тепе-теңдік үшін сүйенуге мүмкіндік беретінін айтады. Ол реттелетін белбеуден тұрады, бір ұшы жылқының кеуде қалқанына, екінші ұшы тұмсыққа бекітіледі. Мұрындық былғарыдан жасалған болуы мүмкін, бірақ лариат арқанынан немесе тіпті пластикпен қапталған кабельден де жасалуы мүмкін, бұл батыс стиліндегі тидаунды ағылшын стиліндегі тұрып тұрған мартингельге қарағанда әлдеқайда қатал етеді. Белбеуді дұрыс реттеу үшін, ол жылқының мұрнына қысым жасамайынша, қалыпты күйде ұсталуы керек, бірақ жылқы мұрнын бірнеше дюймнен артық көтерсе дереу әрекет етуі тиіс. Екі жабдықтың да көмегімен, жылқы басын қалаған биіктіктен жоғары көтергенде белбеуден босатылған жер алынып, мұрнына қысым жасалады. Мартингель АҚШ-та тосқауылдар арқылы ойын-сауық аулаушылар мен аң аулаушылар үшін жарысқа қатысуға рұқсат етіледі, Ұлыбританияда секіру жарыстарында қолданылады және түлкі аулау, полокросс, ат шашы және поло сияқты түрлерде рұқсат етіліп, кеңінен қолданылады. Ол кейбір әскери және полиция аттарында да қолданылады, әзірге стиль мен дәстүрді сақтау үшін, сондай-ақ, атты кенеттен басқару қажет болатын төтенше жағдайларда. Жазық сыныптарда қолдануға рұқсат жоқ. Тидаун көбінесе родео және гимнастика сияқты жылдамдық жарыстарында қолданылады, бірақ батыс стиліндегі басқа жарыстарда жарысқа қатысуға рұқсат етілмейді.
Қауіпсіздік және қауіптер
Тұрақты мартингейл, жүгіруші мартингейлге қарағанда көбірек шектеу қояды, себебі оны төтенше жағдайда босатуға болмайды. Тұрақты мартингейлде сүрінген жылқы, қозғалыс диапазоны шектелгендіктен, оңайрақ құлап кетуі мүмкін. Егер жылқы дұрыс орнатылмаған тұрақты мартингейл киіп құлса, ол мойнын толықтай соза алмайды және қайта тұруы қиындатады. Мұрын шеміршегіне зақым келтіру қаупі болғандықтан, мартингейлді ешқашан құлап түсетін тұмсыққа бекітпеу керек. Мұрын мен жақ сүйегіне зақым келтіру қаупіне байланысты, оны "сегіздік" немесе "шашақ" түріндегі тұмсыққа да бекітуге болмайды. Тұрақты мартингейлді флеш-тұмсықтың кавессонына (жоғарғы, ауыр белдеу) бекітуге болады, бірақ төменгі, "флеш" немесе "құлап түсетін" белдеуіне емес. Кез келген мартингейлді басқа жабдықтармен дұрыс қолданбаса, жылқыға ауыртпалық тудыруы мүмкін. Егер тұмшақпен бірге қолданса, тұрақты мартингейл жылқының басын тұмшалап, бір мезгілде басын көтеруге және төмендетуге мәжбүр етеді, бірақ ешқайсысының да жеңілдетуін қамтамасыз етпейді. Бұл комбинация кейде полода, кейбір родео жарыстарында және секірудің төменгі деңгейлерінде кездеседі. Мартингейлді немесе тидоунды шамадан тыс пайдалану немесе дұрыс қолданбау, әсіресе жылқының басын шайқауын болдырмау мақсатымен, мойынның астыңғы жағындағы бұлшық еттердің тым дамуына алып келуі мүмкін, нәтижесінде атқа мінгенде дұрыс жұмыс істеуін қиындататын, жағымсыз "кері" мойын пішіні пайда болады. Бұл сонымен қатар жылқының арқа бұлшық еттерін кернеуге және дұрыс емес қозғалуға, әсіресе кедергілерден өту кезінде әкелуі мүмкін. Бұл аттың омыртқасына артық қысым түсіріп, аяқ-қол анатомиясының соққыны сіңіру қабілетін төмендетіп, уақыт өте келе жарақатқа алып келуі мүмкін. Сонымен қатар, жазатайым оқиғаларға ұшырау қаупі де бар: егер жылқы тым қысқа мартингейл мен тым күшті тұмшақтың комбинациясымен "қамтылса", ол артқа қарай секіруге тырысып, мартингейлдің әсерінен құлап, ат пен мінген адамды жарақаттауы мүмкін.
Жедел мартингейл және неміс мартингейлі
Жылдам жүгіріс мартингалі аттың жамбасына бекітілген қауырсыннан тұрады, ол жылқының алдыңғы аяқтарының арасынан өтіп, екіге бөлінеді. Әр қауырсының соңында кішкентай металл сақина болады, одан тізгін өтеді. Оның дұрыс орналасуын мойынға байлайтын қауырсын немесе кеуде қалқаны қамтамасыз етеді. Жылдам жүгіріс мартингалі ат басын қалыпты күйде ұстағанда, әрбір "сынықтың" шамамен бір дюйм бос болуы үшін реттеледі. Дұрыс реттелгенде, ат басы дұрыс биіктікте болса және жылдам жүгіріс мартингалі қолданылмаса, тізгін ат мінген адамның қолынан тістің сақинасына дейін түзу сызық құрайды. Егер ат басын қалаған биіктіктен жоғары көтерсе, жылдам жүгіріс мартингалі тізгін арқылы аттың аузындағы тістекке қосымша күш түсіреді. Бұл қысым атқа басын төмендетуге көмектеседі. Жылдам жүгіріс мартингалі атқа тік мартингальге қарағанда көбірек еркіндік береді, себебі ат мінген адам қалаған нәтижеге жеткеннен кейін қысымды жеңілдете алады. Сонымен қатар, егер ат қоршаудан кейін құлап қалса, ат мінген адам тізгінді босатып, атқа басын және мойнын толық пайдалану мүмкіндігін береді. Осы қауіпсіздік факторының арқасында, жылдам жүгіріс мартингалі тек жарыс және толық жол жарыстарында қолдануға рұқсат етілген мартингаль түрі болып табылады. Кейбір секірушілер де жылдам жүгіріс мартингалін артық еркіндік беретіндіктен жақсы көреді. Жылдам жүгіріс мартингалі жарыс аренасынан тыс жерлерде, жас аттарды жарықтандыру кезінде, батыс стиліндегі жарыстарда және тағы да басқа көптеген жаттығуларда қолданылады. Неміс мартингалі, сондай-ақ Market Harborough деп те аталады, кеудеден шығып, тістің сақиналарынан өтіп, тізгіннің сақиналарына, тістің және ат мінген адамның қолының арасында бекітіледі. Ол жылдам жүгіріс мартингаліне ұқсас әрекет етеді, бірақ қосымша күшпен жұмыс істейді. Ол жарыстарда қолдануға рұқсат етілмейді және негізінен жаттығу құралы ретінде қолданылады.
Қауіпсіздік және қауіптер
Айналып жүретін мартингейл көбінесе резеңке немесе былғары тоқтағыштармен қолданылады, олар мартингейлдің қапсырмасы мен сақинасы арасына ремізге кигізіледі. Пони клубы және Британдық жарыстарда тоқтағыштар міндетті болып табылады. Олар маңызды қауіпсіздік құралы болып табылады, мартингейлдің тым алға жылжуына және қапсырмаға немесе ремізді қапсырмаға бекітетін құлыптарға немесе түйреуіштерге ілігіп қалуына жол бермейді. Рұқсат беруші ұйымдар, егер реміздер қапсырмаға тікелей бекітілген болса, айналып жүретін мартингейлді тоқтағыштармен бірге қолдануды талап етеді. Айналып жүретін мартингейлді пайдаланудағы басты қиындық – жануар шапшаңдық танытқанда жылқының басын көтеру мүмкін болмауы. Егер тым қысқа реттелсе, реміздерді бүйірлеме пайдалану қиынға соғуы мүмкін. Дұрыс қолданылмаса, айналып жүретін мартингейлдің жылқының аузына түсіретін күші зор болуы мүмкін, сондықтан кейбір жағдайларда тұрған мартингейлге басымдық беріледі. Дұрыс емес пайдалануға мыналар жатады: аттың құбырлы қапсырмасының реміздерінде пайдалану; құралды тым қысқа реттеу, нәтижесінде жылқының басы дұрыс қалпынан төмен тартылады.
Ирландиялық мартингейл
Ирландиялық мартингейл атты бақылауға тікелей әсер ететін құрылғы емес, сондықтан оны нағыз мартингейл деп атамайды. Сондықтан оны кейде жартылай мартингейл деп те атайды. Бұл екі шетінде сақинасы бар қарапайым қысқа таспа. Тізгіндер екі жағынан да сақина арқылы өткізіліп, содан кейін бекітіледі. Ирландиялық мартингейлдің мақсаты аттың басын басқару емес, егер шабандоз құлап жатса, тізгін аттың басына түсіп, араласып қалу қаупін болдырмау. Ол көбінесе еуропалық ат жарыстарында қолданылады.