Кіріспе

Арнайы ортогональды топ

Математикада, төрт өлшемді Евклид кеңістігіндегі белгілі бір нүктеге айналу тобы SO(4) деп белгіленеді. Бұл атау оның 4-ретті арнайы ортогональды топ екендігінен туындайды. Осы мақалада айналу термині айналу қозғалысын білдіреді. Нақтылық үшін, айналу бұрыштары, контексттен басқаша түсінілмесе немесе айтылмаса, белгілі бір аралықта деп есептеледі. "Тұрақты жазықтық" – айналудан кейін жазықтықтағы әрбір вектор өзгермейтін жазықтық. "Инвариантты жазықтық" – айналуға ұшыраса да, жазықтықтағы әрбір вектор айналудан кейін жазықтықта қалатын жазықтық.

4D айналымдардың геометриясы

Төрт өлшемді айналымдар екі түрлі болады: қарапайым айналымдар және қос айналымдар.

Қарапайым айналымдар

Оралу орталығы О төңірегіндегі R қарапайым айналуы, O арқылы өтетін A жазықтығын (осі жазықтығы) өзгеріссіз қалдырады. A-ға толық ортогональ B кез келген жазықтығы A-ны белгілі бір нүктеде P қиып өтеді. Әрбір мұндай нүкте P, B жазықтығында R айналуының нәтижесінде туындаған 2D айналудың орталығы болып табылады. Бұл екі өлшемді айналулардың бәрі бірдей α бұрыштық айналу бұрышына ие. O-дан өтетін, ось жазықтығы A-дағы түзулер өзгеріссіз қалады; O-дан A-ға ортогональ түзулер α бұрышына ауысады; ал қалған барлық түзулер α-дан кіші бұрышқа ауысады.

Екі рет айналу

4 кеңістіктің әрбір айналуы R үшін (түпін бекітетін), кем дегенде бір жұп ортогональ 2 жазықтық А және В бар, олардың әрқайсысы өзгермейтін және олардың тікелей қосындысы А ⊕ В – 4 кеңістіктің өзі құрайды. Сондықтан R осы жазықтықтардың бірінде әрекет еткенде, сол жазықтықтың қарапайым айналуын тудырады. R-дің көпшілігі үшін (3 өлшемді кіші жиынтығынан басқа 6 өлшемді айналу жиынтығының барлығы), А жазықтықтағы α және В жазықтықтағы β айналу бұрыштары – екеуі де нөлден өзгеше деп есептелінеді – әртүрлі болады. −π < α, β < π шартын қанағаттандыратын әртүрлі айналу бұрыштары α және β R арқылы дерлік бірегей түрде анықталады. 4 кеңістік бағдарланған деп есептесек, А және В жазықтықтарының бағдарлары осы бағдарға сәйкес екі түрлі жолмен таңдалуы мүмкін. Егер айналу бұрыштары тең болмаса (α ≠ β), R кейде "қос айналыс" деп аталады. Қос айналыс жағдайында А және В – инвариантты жазықтықтардың жалғыз жұбы, ал A және B жазықтықтарындағы түбірден шығатын жарты сызықтар тиісінше α және β бұрыштарына ауысады, ал A немесе B жазықтықтарындағы емес түбірден шығатын жарты сызықтар α және β арасындағы бұрыштарға ауысады.

Изоклиникалық айналымдар

Егер қос айналу бұрыштары тең болса, онда екі ғана емес, шексіз көп инвариант жазықтықтар болады, ал O нүктесінен басталатын барлық жарты сызықтар бірдей бұрышқа ауысады. Мұндай айналулар изоклиникалық немесе эквиангулярлық айналулар, немесе Клиффорд түрленулері деп аталады. Назар салып көріңіз: O нүктесі арқылы өтетін барлық жазықтықтар изоклиникалық айналу кезінде инвариант емес; тек жарты сызық пен оған сәйкес ауысқан жарты сызық арқылы өтетін жазықтықтар ғана инвариант. 4 өлшемді кеңістік үшін белгілі бір бағдар таңдалған болса, изоклиникалық 4D айналуларды екі санатқа бөлуге болады. Мұны түсіну үшін R изоклиникалық айналуын қарастырайық және O нүктесінде өзара перпендикуляр жарты сызықтардың OU, OX, OY, OZ реттік жиынтығын (OUXYZ деп белгіленеді) алыңыз, мұнда OU және OX инвариант жазықтықты құрайды, сондықтан OY және OZ да инвариант жазықтықты құрайды. Енді тек айналу бұрышы α ғана белгілі деп есептейік. Онда, әдетте, OUX және OYZ жазықтықтарында α айналу бұрышымен төрт изоклиникалық айналу болады, бұл OUX және OYZ жазықтықтарындағы айналу бағытына байланысты. Біз OU-дан OX-қа және OY-дан OZ-ға айналу бағытын оң деп есептейміз. Содан кейін бізде төрт айналу бар: , , және R1 және R2 бір-біріне кері; R3 және R4 да кері. α 0 пен аралығында болғанда, бұл төрт айналу өзгеше болады. Бірдей таңбалы изоклиникалық айналулар сол жақты изоклиникалық деп аталады; ал қарама-қарсы таңбалылары оң жақты изоклиникалық деп аталады. Сол және оң жақты изоклиникалық айналулар бірлік кватерниондарды сол және оң жақтан көбейту арқылы бейнеленеді; «Кватерниондармен байланысы» деген тақырыпты қараңыз. Төрт айналу жұптары бойынша өзгеше, егер немесе болмаса. Бұрыш сәйкестік айналуына сәйкес келеді; бұрыш сәйкестік матрицасының теріс мәнімен берілген орталық инверсияға сәйкес келеді. SO(4) тобының осы екі мүшесі бір мезгілде сол және оң жақты изоклиникалық болатын жалғыз мүшелер. Жоғарыда айтылғандай, сол және оң изоклиникалық сипаттамасы таңдалған нақты изоклиникалық айналуға байланысты. Алайда, егер OU′, OX′, OY′, OZ′ өсімен басқа R′ изоклиникалық айналу таңдалса, онда U′, X′, Y′, Z′ реттілігін әрқашан OUXYZ-ды айналу арқылы емес, айналудың шағылысуымен OU′X′Y′Z′-ға түрлендіруге болатындай етіп таңдауға болады (яғни, OU′, OX′, OY′, OZ′ реттік негізі OU, OX, OY, OZ сияқты бағдардың тұрақты таңдауына сәйкес келеді). Сондықтан, бағдарды таңдағаннан кейін (яғни, әдетте оң жақты деп белгіленетін OUXYZ осьтер жүйесі), нақты изоклиникалық айналудың сол немесе оң жақты екенін анықтауға болады.

SO ((4) тобының құрылымы

SO(4) – 6 өлшемді, коммутативті емес, компактты Лай тобы. Оралу центрі арқылы өтетін әрбір жазықтық SO(2)-ге изоморфты коммутативті кіші топтың ось жазықтығы болып табылады. Бұл кіші топтардың барлығы SO(4)-те бір-бірімен конъюгацияланады. Оралу центрі арқылы өтетін толық ортогоналды жазықтықтардың әрбір жұбы SO(4) коммутативті кіші тобының SO(2) × SO(2)-ге изоморфты инвариантты жазықтықтар жұбын құрайды. Бұл топтар SO(4)-тің максималды торилері болып табылады және олардың барлығы SO(4)-те бір-бірімен конъюгацияланады. Сондай-ақ, Клиффорд торусын қараңыз. Барлық сол жақ изоклиникалық айналымдар SO(4)-те S^(3)L коммутативті емес кіші топты құрайды, ол S^(3) бірлік кватерниондардың мультипликативті тобына изоморфты. Барлық оң жақ изоклиникалық айналымдар да S^(3)R SO(4)-те S^(3)-ге изоморфты кіші топты құрайды. S^(3)L және S^(3)R екеуі де SO(4)-тің максималды кіші топтары болып табылады. Әрбір сол жақ изоклиникалық айналым әрбір оң жақ изоклиникалық айналыммен коммутациялайды. Бұл S^(3)L және S^(3)R нормальды кіші топтары бар тікелей көбейтіндінің бар екенін білдіреді; сәйкес фактор топтарының екеуі де тікелей көбейтіндінің екінші факторына, яғни S^(3)-ке изоморфты. (Бұл SO(4) немесе оның кіші тобы емес, өйткені S^(3)L және S^(3)R бір-бірінен бөлек емес: сәйкестік I және орталық инверсия −I екеуі де S^(3)L және S^(3)R-ге жатады.) Кез келген 4D айналым A екі жағынан сол және оң изоклиникалық айналымдар AL және AR көбейтіндісі болып табылады. AL және AR орталық инверсияға дейін бірге анықталады, яғни AL және AR екеуі де орталық инверсияға көбейтілгенде олардың көбейтіндісі қайтадан A болады. Бұл S^(3)L × S^(3)R SO(4)-тің жалпы жапқыш тобы — оның бірегей қос жабыны — екенін және S^(3)L және S^(3)R SO(4)-тің нормальды кіші топтары екенін білдіреді. Сәйкестік айналым I және орталық инверсия −I 2 реттік C2 тобын құрайды, ол SO(4) және S^(3)L және S^(3)R-дің центрі болып табылады. Топтың центрі — бұл топтың нормальды кіші тобы. C2-нің SO(4)-тегі фактор тобы SO(3) × SO(3)-ке изоморфты. S^(3)L-дің C2 бойынша және S^(3)R-дің C2 бойынша факторлық топтарының әрқайсысы SO(3)-ке изоморфты. Сол сияқты, SO(4)-тің S^(3)L бойынша және SO(4)-тің S^(3)R бойынша факторлық топтарының әрқайсысы SO(3)-ке изоморфты. SO(4)-тің топологиясы Лай тобының топологиясымен бірдей: 1=SO(3) × Spin(3) = SO(3) × SU(2), атап айтқанда, бұл кеңістік 3 өлшемді нақты проекциялық кеңістік және 3 сфера болып табылады. Алайда, SO(4) Ли тобы ретінде Ли топтарының тікелей көбейтіндісі емес екенін және сондықтан 1=SO(3) × Spin(3) = SO(3) × SU(2)-ге изоморфты емес екенін атап өту керек.

Жалпы айналым топтары арасында SO ((4) ерекше қасиеті

Жұп емес өлшемді айналу топтары орталық инверсияны қамтымайды және қарапайым топтар болып табылады. Жұп өлшемді айналу топтары орталық инверсияны −I қамтиды және топ олардың орталығы болып табылады. Жұп n ≥ 6 үшін SO(n) дерлік қарапайым, себебі SO(n) тобының ортасымен бөлінген фактор тобы SO(n)/C2 қарапайым топ болып табылады. SO(4) ерекше: сол және оң изоклиникалық айналымдарды бір-біріне айналдыратын SO(4) элементімен конъюгация жоқ. Көшулер конъюгация арқылы сол жақ изоклиникалық айналымды оң жақ изоклиникалық айналымға айналдырады және керісінше. Бұл O(4) тобының, белгілі бір нүктесі O болатын барлық изометриялар тобының, әртүрлі кіші топтары S^(3)L және S^(3)R бір-бірімен конъюгацияланғандығын білдіреді, сондықтан олар O(4) тобының нормальды кіші топтары бола алмайды. 5D айналым тобы SO(5) және барлық жоғары айналым топтары O(4)-ке изоморфты кіші топтарды қамтиды. SO(4) сияқты, барлық жұп өлшемді айналым топтарында изоклиникалық айналымдар бар. Бірақ SO(4)-тен айырмашылығы, SO(6) және барлық жоғары жұп өлшемді айналым топтарында бірдей бұрышпен жасалған кез келген екі изоклиникалық айналым конъюгат болып табылады. Барлық изоклиникалық айналымдар жиынтығы тіпті SO(2N) кіші тобы емес, тіпті нормальды кіші топ та емес.

4D айналымдар алгебрасы

SO(4) нақты сандар үстіндегі ішкі көбейтіндісі бар 4D векторлық кеңістіктің өзін-өзіне сақтайтын изометриялық сызықтық түрлендірулерінің бағдар сақтайтын тобы ретінде жиі анықталады. Мұндай кеңістікте ортонормалды негізге қатысты SO(4) детерминанты +1-ге тең 4-ші реттік ортогональды матрицалар тобы ретінде көрсетіледі.

4D айналу матрицаларының өзіндік мәндері

4D айналу матрицасының төрт өзіндік мәні көбінесе бірлік модулі бар кешенді сандардың екі жұп конъюгат түрінде болады. Егер өзіндік мән нақты болса, ол ±1 болуы тиіс, себебі айналу вектордың ұзындығын өзгерте алмайды. Осы өзіндік мәннің конъюгаты да бірлікке тең болады, бұл тұрақты жазықтықты анықтайтын екі өзіндік вектор жұбын береді, сондықтан айналу қарапайым болады. Квартернион жазбасында, SO(4) ішіндегі дұрыс (яғни, кері емес) айналу, егер және тек қана QL және QR бірлік квартерниондарының нақты бөліктері шамасы бойынша тең болса және бірдей таңбаға ие болса, дұрыс қарапайым айналу болып табылады. Егер олардың екеуі де нөл болса, айналудың барлық өзіндік мәндері бірлікке тең болады, ал айналу нөлдік айналу болады. Егер QL мен QR-дың нақты бөліктері тең болмаса, онда барлық өзіндік мәндер кешенді болады, ал айналу қос айналу болып табылады.

Хопф координаттары

3D кеңістіктегі айналулар сфералық координаттарды қолдану арқылы математикалық тұрғыдан әлдеқайда оңайырақ болады. 3D кеңістіктегі кез келген айналуды айналу осі және сол оске перпендикуляр инвариант жазықтық сипаттайды. Жалпылықты жоғалтпай, xy жазықтығын инвариант жазықтық ретінде және z осін айналу осі ретінде қабылдаймыз. Радиалдық қашықтықтар айналуға тәуелді болмағандықтан, айналуды бірлік сфераға (2 сфера) әсері арқылы, айналу осіне және инвариант жазықтыққа сәйкес сфералық координаттармен сипаттауға болады: себебі , нүктелер 2 сферада орналасқан. Z осіне φ бұрышымен айналған {θ0, φ0} нүктесі {θ0, φ0 + φ} арқылы анықталады. Гиперсфералық координаттар 4D айналуларды қарастыруда да пайдалы, бірақ 4D үшін одан да тиімді координаттар жүйесін Хопф координаттары {ξ1, η, ξ2} ұсынады, олар 3 сферадағы орнын анықтайтын үш бұрыштық координаттар жиынтығы. Мысалы: себебі , нүктелер 3 сферада орналасқан. 4D кеңістікте, бастапқы нүктеге қатысты кез келген айналудың бір-біріне толық ортогоналды және бастапқы нүктеде қиылысатын екі инвариант жазықтығы болады, және олар ξ1 және ξ2 екі тәуелсіз бұрышпен айналады. Жалпылықты жоғалтпай, осы инвариант жазықтықтар ретінде тиісінше uz және xy жазықтықтарын таңдауға болады. 4D кеңістікте {ξ10, η0, ξ20} нүктесін ξ1 және ξ2 бұрыштары арқылы айналдыру Хопф координаттарымен {ξ10 + ξ1, η0, ξ20 + ξ2} түрінде көрсетіледі.

4D айналымдарды визуализациялау

Кез келген 3D кеңістіктегі айналудың айналу арқылы өзгермейтін белгілі бір осі болады. Айналу осін және сол ось бойынша айналу бұрышын анықтау арқылы айналу толыққанды сипатталады. Ешқандай жалпылықты жоғалтпай, бұл осьті картезиан координаттар жүйесінің z осі ретінде таңдауға болады, бұл айналуды қарапайым түсінуге мүмкіндік береді. 3D кеңістікте сфералық координаттар {θ, φ} 2 сфераның параметрлік түрі ретінде қарастырылуы мүмкін. θ тұрақты болғанда, олар 2 сферасындағы z осіне перпендикуляр шеңберлерді сипаттайды, ал бұл шеңберлерді сферадағы нүктенің траекториясы ретінде қарастыруға болады. z осі бойынша айналу кезінде сферадағы {θ0, φ0} нүктесі φ бұрышы өзгерер кезде {θ0, φ0 + φ} траекториясын өтеді. Траекторияны уақытқа байланысты айналу параметрі ретінде қарастыруға болады, мұнда айналу бұрышы уақыт бойынша сызықтық өзгереді: , мұнда ω – «бұрыштық жылдамдық». 3D жағдайына ұқсас, 4D кеңістіктегі әрбір айналудың кем дегенде екі инвариантты осьтік жазықтығы болады, олар айналу кезінде өзгермейді және толыққанды ортогоналды (яғни, олар бір нүктеде қиылысады). Айналу толыққанды осьтік жазықтықтарды және олар бойынша айналу бұрыштарын анықтау арқылы сипатталады. Ешқандай жалпылықты жоғалтпай, бұл осьтік жазықтықтарды картезиан координаттар жүйесінің uz және xy жазықтықтары ретінде таңдауға болады, бұл айналуды қарапайым түсінуге мүмкіндік береді. 4D кеңістікте Хопф бұрыштары {ξ1, η, ξ2} 3 сфераны параметрлейді. η тұрақты болғанда, олар ξ1 және ξ2 параметрленген торус сипаттайды, бұл xy және uz жазықтықтарындағы Клиффорд торусының ерекше жағдайы болып табылады. Бұл торулар 3D кеңістікте кездесетін әдеттегі торулар емес. Олар әлі де 2D беттер болғанымен, олар 3 сфераға енгізілген. 3 сфераны бүкіл евкалидтік 3D кеңістікке стереографиялық түрде проекциялауға болады, содан кейін бұл торулар әдеттегі айналма торулар ретінде көрінеді. {ξ10, η0, ξ20} координаталарымен берілген нүкте, uz және xy жазықтықтары инвариантты болатын айналу кезінде η0 параметрімен берілген торус үстінде қалады. Нүктенің траекториясын уақыттың функциясы ретінде {ξ10 + ω1t, η0, ξ20 + ω2t} түрінде жазуға болады және оны төмендегі суреттердегідей, оның сәйкес торусына стереографиялық түрде проекциялауға болады. Суреттерде бастапқы нүкте , яғни Клиффорд торусының үстінде орналасқан. 1-суретте қара түспен екі қарапайым айналу траекториясы көрсетілген, ал қызыл және көк түстермен сол және оң изоклиникалық траекториялар көрсетілген. 2-суретте және көрсетілген жалпы айналу көрсетілген, ал 3-суретте және көрсетілген жалпы айналу көрсетілген. Төменде төртінші өлшем сығылып, түс түрінде көрсетілген айналатын 5 жасуша бейнеленген. Жоғарыда сипатталған Клиффорд торусы тікбұрышты (орау) түрінде көрсетілген.