Кіріспе

Адамның ас қорыту жүйесіндегі заттардың айналымы. Энтерогепатикалық айналым – өт қышқылдарының, билирубиннің, дәрі-дәрмектердің немесе басқа заттардың бауырдан өт жолдарына айналуы, одан кейін жіңішке ішекке өтуі, энтероциттермен сіңірілуі және бауырға қайта тасымалдануы. Энтерогепатикалық айналым токсикология саласындағы аса маңызды түсінік, себебі көптеген липофильді ксенобиотиктер осы процестен өтіп, бауырдың қайталап зақымдануына себеп болады.

Сұлба

Гепатоциттер холестеринді холий қышқылына және хенодеоксихоль қышқылына түрлендіреді. Бұл липидтік ерігіш өт қышқылдары негізінен глицин немесе таурин молекулаларымен конъюгацияланады (қайтымды түрде байланысады), нәтижесінде суда ерігіш негізгі конъюгацияланған өт қышқылдары пайда болады, олар кейде "өт тұздары" деп те аталады. Бұл өт қышқылдары ас қорыту аралық кезеңінде өт қабығында сақталады және ас қорыту кезінде жалпы өт жолы арқылы он екі елі ішектің төменгі бөлігіне, он екі елі ішектің бас папилласы арқылы жеткізіледі. Он екі елі ішегіне жеткізілген өт қышқылдарының 95% энтерогепатикалық айналым арқылы қайта пайдаланылады. Кіші ішектің pH деңгейіне байланысты, көптеген өт қышқылдары иондалады және көбінесе натрий тұздары түрінде кездеседі, олар "негізгі конъюгацияланған өт тұздары" деп аталады. Кіші ішектің төменгі бөлігінде және тоқ ішекте бактериялар кейбір негізгі өт тұздарын дегидроксилдап, екінші конъюгацияланған өт тұздарын (ол әлі де суда еритін) құрайды. Проксимальды және дистальды илеум бойымен бұл конъюгацияланған негізгі өт тұздары бауырдың порталды айналымына белсенді түрде сіңіріледі. Бактериялар кейбір негізгі және екінші конъюгацияланған өт тұздарын деконъюгациялап, липидтік ерігіш өт қышқылдарына айналдырады, олар пассивті түрде бауырдың порталды айналымына сіңіріледі. Соңында, иондалмаған конъюгацияланған өт қышқылдары да пассивті түрде сіңіріледі. Илеумнан шығатын веноздық қан тікелей порталды венаға, содан кейін бауыр синусоидтарына ағылады. Мұнда гепатоциттер өт қышқылдарын өте тиімді түрде шығарып алады, ал сау бауырдан жүйелік айналымға өте аз мөлшерде ғана шығады. Энтерогепатикалық айналымның жалқы нәтижесі – әрбір өт тұзы молекуласы шамамен 20 рет, көбінесе бір ас қорыту кезеңінде бірнеше рет қайта қолданылады.

Функция

Ішекте өт қышқылдарының болуы майлардың және басқа заттардың сіңуіне көмектеседі.

Билирубин

Билирубин бауырда глюкуронилтрансфераза ферменті арқылы глюкурон қышқылымен байланысады, осылайша суда ериді. Оның көп бөлігі өт арқылы жіңішке ішекке өтеді. Шығарылған билирубиноидты өт мөлшерінің 20% жіңішке ішекте қайта сіңірілсе де, конъюгацияланған билирубин жіңішке ішекте қайта сіңірілмейді. Қолқа ішегіндегі барлық конъюгацияланған билирубин бактериялармен уробилиногенге айналады, кейін уробилин мен стеркобилинге тотықтырылады. Уробилин, стеркобилин және олардың ыдырау өнімдері нәжістің қоңыр түсіне себеп болады. Бірақ, өт сияқты, қайта сіңірілген уробилиногеннің бір бөлігі өтпен қайта бөлінеді, бұл энтерогепатикалық айналымның бір бөлігі. Қайта сіңірілген уробилиногеннің қалған бөлігі зәрмен шығарылады, онда ол тотыққан түріне – уробилинге айналады, нәтижесінде зәрге тән сары түс беріледі.

Есірткілер

Хлорфениколь, аспирин, парацетамол, диазепам, лоразепам, морфин, метронидазол. Бұл жолды тек дәрі-дәрмектер ғана емес, билирубин, стероидты гормондар және тироксин сияқты эндогенді субстраттар да пайдаланады. Дәрілердің энтерогепатикалық айналымы – дәрілердің бауырда глюкуроникалық қышқылмен қосылуы, өтпен бірге шығарылуы, ішек бактерияларының әсерінен еркін дәріге айналуы және содан кейін плазмаға қайта сіңірілуі процесі. Бұл процеске түсетін көптеген дәрілер үшін, төмен дозада қолданғанда да терапиялық эффект беруі мүмкін, себебі дәрінің "қайта өңделуі" арқасында оның шығарылуы төмендейді. Алайда, ішекке өте зиянды дәрілердің (мысалы, иринотекан) жағдайында, бұл процеске байланысты бұрын зиянды емес молекулалар да зиянды болуы мүмкін, сондықтан бұл қадамды тежеу қорғаныш рөл атқарады. Ішекке зиянды емес энтерогепатикалық айналымға түсетін көптеген дәрілер үшін, бұл процесті тежеу дәрі деңгейінің төмендеуіне және терапиялық эффектінің азаюына әкеледі. Мысалы, ішек бактерияларын өлтіретін антибиотиктер дәрінің энтерогепатикалық айналымын азайтуы мүмкін, сондықтан антибиотиктерді қолдану тоқтатылғанға дейін және ішек бактериялары қалпына келгенге дейін дәрінің дозасын уақытша арттыру қажет болады. Антибиотиктердің басқа дәрілердің энтерогепатикалық айналымына тигізетін әсері – дәрілік өзара әрекеттесудің бір түрі.

Фармакокинетикалық энтерогепаттық қан айналымының модельдері

Ентерогепаттық қан айналымы процесінің фармакокинетикалық модельдері жақындағы мақалада жиынтықталды.