Кіріспе

Гари Кит Ледьярд (1932 - 29 қазан 2021), корей тарихы мен тілінің американдық ғалымы, Колумбия университетінің зейнеткер Седжонг профессоры. Ол Хангуль әліпбиі тарихы бойынша жұмыстарымен ең белгілі.

Өмірбаян

Гари Кит Ледьярд 1932 жылы Нью-Йорк штатының Сиракуза қаласында дүниеге келді, оның отбасы осы кезде Депрессия кезінде жұмыс істеу үшін Сиракузада болған. Ол Мичиган штатының Детройт және Энн-Арбор қалаларында өсті, 1948 жылы отбасымен Калифорния штатының Сан-Рафаэль қаласына көшті. Орта мектепті бітіргеннен кейін Мичиган университеті мен Сан-Франциско мемлекеттік колледжіне оқуға түсті, бірақ үлгерімі жақсы болмады. Сондықтан 1953 жылы әскерге шақырудан қашу үшін әскер қатарына қосылды. Өкінішке орай, ауруға байланысты негізгі дайындықтан көп қалып қойды, сондықтан оны қайталауға тура келді. Осы уақытта тілдерді оқытуға мүмкіндік туды, бұл оның қызығушылығының бірі болатын. Ледьярд Монтерейдегі Армия тілдер мектебінде бір жылдық қарқынды орыс тілі курсын оқуға жоспарлаған, бірақ жақын арада Корея тіліне ауыстырылды. Сыныптағы үлгерімі жоғары болғандықтан Кореяға жіберілмеді, бірақ бірнеше айдан кейін 1955 жылдың шілдесінде Токиоға, ал қарашада Сеулге ауыстырылды. Кореяда жүргенде корей тілінде оқытқан ұстаздарының отбасымен танысып, қалада тамақтанып, Америка тілдер институтында сабақ берді. Жоғары лауазымдағылар бұл туралы білгеннен кейін, оны бауырластыққа араласуда айыптап, Кореяда тоғыз ай болғаннан кейін Токиоға қайта тағайындады және желтоқсан айында АҚШ-қа оралды. Келесі көктемде ол Берклидегі Калифорния университетінің қытай тілі мен әдебиеті факультетіне оқуға түсті. АҚШ-та корейтану бағдарламасы болмағандықтан, Питер Алексис Будберг және Чжао Юаньрен сияқты профессорлардың студенті болды. 1958 жылы бакалавр дипломын алу үшін «Хунмин Чжонжүм Хэри» еңбегін ағылшын тіліне аударды, 1963 жылы магистратурада корей-монғол дипломатиялық қарым-қатынастарын зерттеді. Ал диссертациясы үшін Сеулде бір жыл зерттеу жүргізгеннен кейін 1966 жылы докторлық диссертациясын қорғап, Колумбия университетіндегі Корей зерттеулер орталығында Уильям Э. Скиллендтің орнын иеленді. 1977 жылы профессорлық атақ алды, 2001 жылы зейнетке шықты. Ледьярдтың диссертациясы «1446 жылғы корей тілі реформасы» деп аталып, король Седжонгтың әліпби жобасына, сондай-ақ хангыльдің саяси маңызы мен оның құрылуына байланысты даулы мәселелерге арналған. Өкінішке орай, ол диссертациясының авторлық құқығын тіркеуге үлкермеді, ол микрофильм және фотокөшірме түрінде таратылды, сондықтан авторлық құқықты сақтап, маңызды өзгерістерсіз жариялай алмады. Корея тілінің ұлттық академиясының алғашқы директоры Ли Ки Мун оны мұны істеуге көндірді, ал кітап 1998 жылы Кореяда жарық көрді. Ледьярд корей картографиясы, Корея мен Қытайдың бірінші жапон басқындығы кезіндегі одағы және Үш патшалықтың соғыстары мен Кореядан жапон мемлекетінің құрылуы арасындағы қарым-қатынас туралы да жариялады. Ол сондай-ақ 17 ғасырдағы голланд саяхатшысы Хендрик Хамельдің Кореяда 13 жыл тұтқын болған кезде жазған күнделігі туралы кітап жазды. Бұл кітап «Голланд Кореяға келеді» деп аталып, алғаш рет 1971 жылы жарық көрді. 1988 жылы ол Солтүстік Кореяға шақырылды. Гари Кит Ледьярд 2021 жылдың 29 қазанында 89 жасында Альцгеймер ауруының асқынуынан үйінде қайтыс болды.

Хангулдың шығу тегі туралы зерттеулер

Ледьяр 1820 жылы француз шығыстанушысы Жан Пьер Абель Ремусаттың пікірінше, хангулдың негізгі дауыссыз әріптері Юань әулетінің моңғолша Phagspa жазуынан, 蒙古篆字 měnggǔ zhuānzì (моңғол мөрі жазуы) деп аталады. Phagspa-дан тек бес әріп қабылданды, ал қалған дауыссыз әріптердің көпшілігі Хунмин Чжон Ым Херейде сипатталғандай, осылардан ерекшеліктері бойынша туындаған. Алайда, екі жазбада негізгі дауыссыз әріптердің қайсы екені туралы пікірлер өзгеше. Херейде графикалық жағынан ең қарапайым әріптер ᄀᄂᄆᄉᄋ негізгі деп есептеліп, қалғандары оларға штрихтар қосу арқылы алынған (бірақ ㆁᄅㅿ бөлек қарастырылған), ал Ледьяр қытай фонетикасында негізгі болған бес фонетикалық жағынан қарапайым әріптер ᄀᄃᄅᄇ хангул үшін де негізгі болды деп санайды, олардан штрихтар қосылып немесе алынып, басқа әріптер туындаған. Осы бес негізгі әріп Phagspa жазуынан алынған, ал түпкілікті түрде тибет әріптері ག ད ལ བ ས-тен шыққан. Осылайша, олар грек әріптері Γ Δ Λ Β және латын әліпбиінің C/G D L B әріптерімен туыс болуы мүмкін. (Тибет және грек тілдеріндегі S дыбысының тарихын қайта құру қиынырақ.) Алтыншы негізгі әріп, ᄋ, Херей есебінде айтылғандай, жаңадан ойлап табылды. Дауысты әріптердің жасалуы екі жазбада да шамамен бірдей.

Қоңыраудың өрнегі

Хунмин Чжон эум 古字 "Gu Seal Script" -ті Седжон патша немесе оның министрлері хангул жасау үшін қолданған дереккөз деп есептейді. Бұл дәстүрлі түрде Ескі мөр жазуы деп түсіндірілді және филологтарды шатастырды, өйткені хангуль қытай мөр жазуларына функционалдық ұқсастық жоқ. Алайда, 古 gǔ-дың бірден көп мағынасы бар: ескі мағынасынан басқа, ол моңғолдарға (蒙古 Měng gǔ) қатысты қолданылуы мүмкін. Седжонның заманындағы жазбалар осы екіжақтылықпен ойнады, "Менг гудан артық ешкім жоқ" деп әзілдеді. Яғни, Гу мөрінің жазуы моңғол мөрінің жазуы немесе фагспа әліпбиіне жасырын сілтеме болған болуы мүмкін. (Мөр жазуы - бұл мөрлерді және ресми мөрлерді жазуда қолданылатын жазу стилі. Факспаның өз заманындағы қытайлық мөр жазуының үлгісі бойынша жасалған мөр жазуының нұсқасы болды. Осылай ол 蒙古篆字 моңғол мөр жазуы деп аталды, оны тек бастапқы таңба ғана ерекшелейді 古篆字 Хунмин Чжон эум хангулдың көзі ретінде есептеген.) Кореяның сарай кітапханасында Фагспаның көптеген қолжазбалары болды, Седжонның бірнеше министрлері бұл жазуды жақсы білетін. Егер бұл рас болса, Седжонның моңғолдық байланыстан жалтаруын Юань әулетінің құлдырауынан кейін Кореяның Қытаймен қарым-қатынасы, сондай-ақ корей әдебиетшілерінің моңғолдарды "варварлар" деп жек көруі арқылы түсінуге болады. Шынында да, Қытайға қарсылық білдірудің арқасында хангуль ХХ ғасырдың басына дейін кеңінен қолданылмай қалды. Хангулдың негізгі тұжырымдамаларының бірнешеуі Phagspa жазуы арқылы индий фонологиясынан, мысалы гомоорганикалық ырғақтар арасындағы қарым-қатынас және әрине, әліпбилік принциптің өзі сияқты, қытай фонологиясы да маңызды рөл атқарды. Әріптерді қытай таңбалары сияқты буындарға топтастырудан басқа, бұл үнді емес, қытай фонологиясы, бұл бес дауыссыз дыбыстың негізгі екенін анықтады, сондықтан оларды Фагспадан сақтап қалды. Бұл теньюис (тауышсыз, аспирациялық емес) плазивтер, g ᄀ, d ᄃ және b ᄇ үшін, олар қытай теориясының негізі болды, бірақ олар үнді тілдерінде айтылды және негізгі болып саналмайды; сондай-ақ ㅈ үшін сибилянт s және ᄅ үшін сұйық l (корей тілі 15 ғасырда айтылды). (Хангульдің ㅈ [ts] -ның дз [ts] -дан емес, Факспа s [s] -дан алынуы біршама қиын. Алайда, фагспа s пішіні фагспа dz-ге қарағанда бірнеше хангул әріптерін алу үшін қолайлы болуы мүмкін. Мұндай ауытқу, егер Фагспа әліпбиінің барлығы жаңа әліпбидің үлгісі ретінде қолданылса, содан кейін ерекшелік алу арқылы негізгі әріптердің минималды жиынтығына дейін қысқартылса, онда Фагспа әріптерінің ішінен ыңғайлы пішінді сибилянттар үшін хангул әріптерінің негізі ретінде қолдануға болады.) Хангулдың негізгі әріптері графикалық жағынан қарапайымдастырылып, фагспаның негізгі пішіні сақталған, бірақ соққылар саны азайды. Мысалы, Phagspa g ішіндегі қорап хангул ᄀ [k] тілінде жоқ. Бұл оңайлату күрделі кластерлерге мүмкіндік берді, бірақ аспирациялық плазивтерді алу үшін қосымша соққыға орын қалдырды, ㅋㅌㅍㅊ. Екінші жағынан, құлағыш емес, мұрындық ng (төменде қараңыз) ㄴㅁ және фрикатив ㅅ, теньюистің жоғарғы бөлігін алып тастау арқылы алынған. (Қайда да ᄅ әріптері алынбаған.) Бұл бірнеше мәселені анықтайды. Мысалы, ㅂ-дан ㅁ алу оңай, ㅂ-ның жоғарғы жағын алып тастау арқылы, бірақ ㅂ-ға бір нәрсе қосу арқылы ㅂ-ды қалай алуға болатыны анық емес, өйткені ㅂ басқа плазивтерге ұқсас емес: егер олар дәстүрлі есеп бойынша алынған болса, олардың бәрінде бірдей тік жоғарғы соққы болады деп күтеміз. Седжонға да дауыссыздығына сілтеме жасау үшін нөлдік символ қажет болды, сондықтан ол шеңберді таңдады, ㅇ. Глотальді тоқтатудың кейінгі шығарылуы , басқа плазивтерге ұқсастығы бойынша вертикальді жоғарғы соққы қосып, ㅎ аспираты Хунмин Чжон эумдағы есеппен қатар жүреді. Бұл түбірлі сөздің фонетикалық теориясы қазіргі заманғы IPA қолданысынан да дәл. IPA-да глотталық ырғақтар белгілі бір "глотталық" артикуляциялық орынға ие деп есептеледі. Алайда, соңғы фонетикалық теорияда глотталық тоқтату және [h] - бұл "остату" және "аспирация" -ның нақты орынсыз оқшауланған белгілері, дәл солай, олардың нөлдік символға негізделген хангуль бейнелері. Бұл жерде ng - ханминьнің "жон-у" әріпіндей, тақ әріп. Бұл оның өзгермелі мінез-құлқын көрсетеді. Хангуль тек корей тілін жазу үшін ғана емес, қытай тілін дәл бейнелеу үшін де жасалған. Бұл жерде қарастырылған әріптерден басқа, қытай этимологиясын білдіретін тағы бірнеше әріптер бар. Қытай тіліндегі көптеген сөздер, кем дегенде тарихи тұрғыдан алғанда, ng әріпінен басталады, ал Седжонның заманында бұл әріп жоғалып бара жатқан: яғни, этимологиялық ng қытайда үнсіз немесе айтылмаған, ал корей тіліне ауысқанда үнсіз болған. Күтілетін ng пішінінің қосымша мәселесі, ㄱ-ның жоғарғы соққысын алып тастау арқылы қалған тік сызықпен ㅣ әріпімен шатастырылуы мүмкін еді. Седжонның шешімі екі мәселені де шешті: ㄱ-дан тік сызық алынып, нөлдік символ ㅇ-ға қосылып ᇰ құрылды, бұл графикалық түрде аймақтық айтылуларды бейнелейді және оқуға оңай. (Егер сіздің браузеріңіз бұл әріпті көрсетпесе, ол тік сызығы бар шеңбер, төңкерілген кілт немесе қант салмағы сияқты.) Осылайша ᇰ сөзінің ортасында немесе соңында ng деп айтылды, ал сөздің басында үнсіз болды. Ақырында екі үнсіз басымды ᄋ және ᇰ арасындағы графикалық айырма жоғалды. Ледиардтың гипотезасына сенімділік беретін екі қосымша мәлімет бар. Біріншіден, ескі ᇢᇦᇴ w, v, f (қытай тіліндегі бастапқы 微非敷 үшін) композициясы, негізгі әріп ㅂ b [p] графикалық туындыларынан (яғни ㅁㅂㅍ m, b, p) олардың астына кішкентай шеңбер қосу арқылы жасалған, бұл үш графикалық нұсқасының астына кішкентай иірім қосу арқылы жасалған Фагспаға ұқсас. Сонымен қатар, бұл кішкентай иірім Фагспа әріптерінде дауыссыз әріптерден кейін w-ны білдірді. Қытай тіліндегі 微 бастапқысы әртүрлі диалектілерде m немесе w-ны білдірді, бұл хангуль ᇢ-нің құрамында ㅁ [m] және (Фагспадан [w]) таңдауында көрініс табуы мүмкін. Тек ᇢᇦᇴ сериясы Фагспаға ғана емес, сонымен қатар ng және нөл үшін ᇰ сияқты екі аймақтық айтылуды білдіретін екінші мысал болуы мүмкін. Екіншіден, хангулдың негізгі әріптерінің көпшілігі бастапқыда қарапайым геометриялық пішіндер болды. Мысалы, ㄱ - шаршының бұрышы, ㅁ - толық шаршы, ㅅ - Λ сияқты карет, ㅇ - шеңбер. Хунмин Чжон эумда, хангульге қытай каллиграфиясының ықпалына дейін, бұл пішіндер таза геометриялық. Алайда, ㄷ басқаша болды. Седжон оны құрған болса, біз күтетіндей қарапайым жартылай шаршы емес. Керісінше, тіпті Хунмин Чжон эумда да ол сол жақ жоғарғы бұрышынан шығып тұратын кішкентай ернеуге ие болды. Бұл ернеу Фагспа d [t] пішінін көшіреді және тибет әрпі d, ད-ға дейін жетеді.

Вокальдық дизайн

Жеті негізгі дауысты әріп Факспадан алынбаған, керісінше, Седжонг немесе оның министрлері корей тілінің фонологиялық принциптерін бейнелеу үшін ойлап тапқан секілді. Осы дауыстыларды ұйымдастыру және жіктеу үшін екі әдіс қолданылды: дауыстылар гармониясы және иотация. Жеті дауыстының төртеуі «y» дыбысымен («иотизацияланған») басталуы мүмкін. Бұл төрт әріп сызықтың жанында нүкте түрінде жазылды: ㅓㅏㅜㅗ. (Қытай каллиграфиясының ықпалымен нүктелер тез арада сызыққа қосылды, бұл жерде көрініп тұр.) Иотация осы нүктені екі еселеу арқылы белгіленді: ㅕㅑㅠㅛ. Иотацияланбайтын үш дауысты бір штрихпен жазылды: ㅡㆍㅣ. Сол кездегі корей тілінде дауыстылар гармониясы қазіргіге қарағанда күштірек болды. Дауыстылар өз ортасына сәйкес ауысып, «гармониялық» топтарға бөлінді. Бұл тілдің морфологиясына әсер етті, ал корей фонологиясы оны инь және ян ұғымдарымен сипаттады: егер сөзде ян («жарық») дауыстылары болса, көптеген жұрнақтарда да ян дауыстысы болуы керек; ал керісінше, егер түбірде инь («қара») дауыстылары болса, жұрнақтар да инь болуы керек. Үшінші топ – «аралық» (Батыс терминологиясында «бейтарап») деп аталды, ол инь немесе ян дауыстыларымен қатар болуға қабілетті. Корей тіліндегі бейтарап дауысты – ㅣ. Ин дауыстылары: ㅡㅜㅓ (eu, u, eo); нүктелері иннің «төмен» және «солға» бағыттарында орналасқан. Ян дауыстылары: ㆍㅗㅏ (ə, o, a); нүктелері янның «жоғары» және «оңға» бағыттарында орналасқан. «Хунмин Чонъым» еңбегінде нүктесі жоқ әріптердің формалары ㅡㆍㅣ инь (жалпақ жер), ян (көктегі күн) және аралық (тік тұрған адам) ұғымдарын бейнелеу үшін таңдалғаны айтылған. (Қазіргі кезде ㆍ ə әрпі қолданылмайды.) Дауысты әріптерді жобалауда үшінші параметр – ㅡ әрпін ㅜ және ㅗ әріптерінің графикалық негізі ретінде, ал ㅣ әрпін ㅓ және ㅏ әріптерінің негізі ретінде таңдау болды. Бұл көлденең және тік топтардың ортақ қасиеттерін толық түсіну үшін осы дауыстылардың 15 ғасырдағы нақты дыбыстық мәнін білу қажет. Біздің күмәніміз негізінен ㆍㅓㅏ әріптерімен байланысты. Кейбір тіл білімі мамандары оларды сәйкесінше , , ретінде қайта жасайды, ал басқалары көлденең әріптер ㅡㅜㅗ барлығы орташа және жоғары артқы дауыстыларды білдіргенін көрсетеді, .