Кіріспе
Тәуекелді қабылдау – адамдардың тәуекелдің сипаттамалары мен салдарының ауырлығы туралы жеке пікірі. Тәуекелді қабылдау көбінесе тәуекелтің статистикалық бағалауларынан өзгеше болады, себебі оған эмоциялық (эмоциялар, сезімдер, көңіл-күйлер және т.б.), танымдық (оқиғалардың ауырлығы, бұқаралық ақпарат құралдарындағы жариялануы, тәуекелді азайту шаралары және т.б.), контексттік (тәуекел туралы ақпараттың ұсынылу форматы, баламалы ақпарат көздерінің қолжетімділігі және т.б.) және жеке (жеке тұлғаның қасиеттері, бұрынғы тәжірибесі, жасы және т.б.) факторлардың кең ауқымы әсер етеді. Осы мәселені зерттеу үшін үш негізгі теориялық бағыт қалыптасқан: психологиялық тәсілдер (эвристика және танымдық), антропология/социологиялық тәсілдер (мәдени теория) және пәнаралық тәсілдер (тәуекелдің әлеуметтік күшейтілуі).
Алғашқы теориялар
Тәуекелді қабылдауды зерттеу сарапшылар мен қарапайым халықтың әртүрлі технологиялар мен табиғи қауіптердің қаншалықты қауіпті екендігі туралы пікірлердің өзгешелігінен туындады. 1960 жылдардың ортасында ядролық технологиялардың қарқынды дамуы және таза әрі қауіпсіз энергия мүмкіндігі пайда болды. Алайда, халықтың пікірі осы жаңа технологияға қарсы өзгерді. Қоршаған ортаға ұзақ мерзімді зиян келтіру және радиоактивті шөлдерге айналдыратын төтенше жағдайлар туралы қорқыныштар, халықты осы жаңа технологияға қарсы шығарды. Ғылыми және үкіметтік қауымдастықтар, ядролық энергияны пайдалануға халықтың неге қарсы екенін сұрады, өйткені барлық ғылыми сарапшылар оның өте қауіпсіз екенін мәлімдеді. Сарапшы емес адамдардың пікірінше, мәселе ғылыми фактілер мен халықтың қауіптің шамасын артырып көрсетуі арасындағы айырмашылықта жатты. 1969 жылы Чонси Старрдың маңызды алғашқы зерттемесі жарық көрді. Старр қоғамның қандай тәуекелдерді қабылдайтынын анықтау үшін нақты таңдау жасау әдісін қолданды. Ол қоғам тәуекелдерді бағалауда тепе-теңдікке жеткенін болжады, сондықтан қоғамдағы нақты тәуекел деңгейлері қабылданатын болады. Оның негізгі тұжырымы: адамдар ерікті (мысалы, көлік жүргізу) жағдайларда, міндетті (мысалы, ядролық апат) жағдайларға қарағанда 1000 есе жоғары тәуекелге келісе алады. Бұл алғашқы тәсіл, адамдар шешім қабылдамас бұрын ақпаратты салмақтап, рационалды түрде әрекет етеді және адамдардың артық қорқыныштарының себебі жеткіліксіз немесе қате ақпарат екенін болжайды. Осы болжамға сәйкес, қосымша ақпарат адамдарға нақты қауіпті түсінуге көмектеседі, демек, олардың қауіп туралы пікірін азайтады.
Психологиялық тәсіл
Психологиялық әдіс адамдардың ақпаратты қалай өңдейтінін түсінуге жасалған зерттеулерден бастау алды. Осы алғашқы еңбектерде адамдар ақпаратты сұрыптап, жеңілдету үшін танымдық эвристика қолданады, бұл түсініктерде қателіктерге алып келеді деп айтылды. Кейінірек жасалған жұмыстар осы негізге сүйеніп, психометриялық парадигмаға дамыды. Бұл тәсіл жеке адамның тәуекелді қабылдауына әсер ететін көптеген факторларды, соның ішінде үрей, жаңалық, айып таңбасы және басқа да факторларды анықтайды. Зерттеулер сонымен қатар тәуекелді қабылдауға адамның эмоционалдық жағдайының да әсер ететінін көрсетеді. Тәуекелді қабылдаудың валенттілік теориясы жағымды эмоцияларды, мысалы, бақыт пен оптимизмді, және жағымсыз эмоцияларды, мысалы, қорқыныш пен ашуды ғана ажыратады. Валенттілік теорияға сәйкес, жағымды эмоциялар тәуекелді оңтайлы түрде қабылдауға, ал жағымсыз эмоциялар пессимистік көзқарасқа ықпал етеді. Зерттеулер көрсеткендей, әлемдегі қауіпті іс-әрекеттерде тәуекел мен пайда көбінесе оң байланыста болса, адамдардың ойлары мен бағалауларында кері байланыс байқалады.
Когнитивтік психология
Халықтың көп бөлігі климаттың өзгеруі немесе халық санының өсуі сияқты болашақ ұрпақтарға әсер ететін ұзақ мерзімді мәселелерге қарағанда, қауіпті қалдықтар немесе пестицидтерді пайдалану сияқты күнделікті өмірге тікелей әсер ететін проблемаларға көбірек алаңдайды. Адамдар қоршаған ортаның проблемаларын бағалауда ғылыми қауымға көп сеніп, тәуелді, себебі олар климаттың өзгеруі сияқты құбылыстардың салдарына тікелей тап болмайды. Көпшіліктің климаттың өзгеруімен байланысты тәжірибесі көбінесе тікелей емес, яғни көптеген адамдар оны әлемнің "алыс" аймақтарындағы деректі фильмдер мен жаңалықтар арқылы ғана көреді. Бірақ, халықтың жағдайды күтіп-көруге бейімділігіне байланысты, адамдар экологиялық зиянды әрекеттерді өзгертудің маңыздылығын түсінбейді, тіпті сарапшылар климаттың өзгеруінен туындайтын нақты және анық қауіптер туралы толыққанды ақпарат берген кезде де.
Психометриялық парадигма
Психометриялық парадигмадағы зерттеулер тәуекелге қатысты көзқарасқа әсер ететін әсер, эмоция және стигма рөлдеріне назар аударды. Мелисса Финукейн мен Пол Словик осы саладағы негізгі зерттеушілердің бірі болды. Бұл зерттеушілер алдымен Старрдың мақаласына қарсы шығып, адамдардың қанша тәуекелді қабылдауға дайын екенін анықтау арқылы оны сынады. Олар Старрдың негізгі болжамына қайшы, адамдар қоғамдағы көптеген тәуекелдерді қабылдауға болмайтын деңгейде жоғары деп санайтынын анықтады. Сондай-ақ, ерікті және ерікті емес тәуекелдер арасындағы айырмашылық Старр айтқандай үлкен емес екені де анықталды. Словик және оның командасы тәуекелді бағалаудың өлшенетін және болжауға болатын екенін көрсетті. Адамдар көптеген іс-әрекеттердегі қазіргі тәуекел деңгейін қабылдауға келмейтіндей жоғары деп есептейді. Барлық нәрсе тең болғанда, адамдар қаншалықты көп пайда көріп, қаншалықты үлкен мән тапса, тәуекелге төзімділігі де соғұрлым артады. Психометрия саласындағы зерттеулер тәуекелді қабылдаудың интуицияға, тәжірибелік ойлауға және эмоцияларға тығыз байланысты екенін дәлелдеді. Психометриялық зерттеулер үш жоғары деңгейлі факторға біріктірілуі мүмкін сипаттамалардың кең ауқымын анықтады: 1) тәуекелдің түсінілу деңгейі, 2) ол қорқыныш сезімін тудыру деңгейі және 3) тәуекелге ұшыраған адамдардың саны. Қорқынышпен байланысты тәуекел қорқыныш, бақылаусыздық, апат, теңсіздік және басқаруға келмейтін сезімдерді тудырады. Белгісіз тәуекел – ғылым үшін жаңа және беймәлім нәрсе. Адам қаншалықты бір іс-әрекеттен қорқатын болса, оның қабылданатын тәуекелі соғұрлым жоғары болады және ол тәуекелді азайтуға соншалықты ұмтылады. Осы көзқарас бойынша, қабылдаулар институттар, мәдени құндылықтар және өмір салты арқылы әлеуметтік тұрғыда құрылады.
Мәдениет теориясы
Мәдени тәуекел теориясының бір бағыты 1982 жылы алғаш рет жарияланған антрополог Мэри Дуглас пен саясаттанушы Аарон Уилдавскийдің еңбектеріне негізделген. Мәдени теорияда Дуглас пен Уилдавский тор/топ аясында төрт "өмір салтын" сипаттайды. Әрбір өмір салты нақты әлеуметтік құрылымға және тәуекелге деген ерекше көзқарасқа сәйкес келеді. Тор адамдардың әлеуметтік рөліндегі шектелу деңгейін саралайды. Әлеуметтік шектеулердің күшті болуы жеке келісімдерді шектейді. Топ жеке тұлғалардың жақындық немесе ынтымақтастық сезімімен қаншалықты байланысқандығын көрсетеді. Байланыс неғұрлым мықты болса, жеке таңдау жеке бақылауға аз бейімделеді. Төрт өмір салты: Иерархиялық, Жекешіл, Теңдестікшіл және Тағдыршыл. Тәуекелді қабылдауды зерттейтін мамандар бұл мәдени теорияның нұсқасын кеңінен қабылдаған жоқ. Тіпті Дуглас өзі бұл теорияның даулы екенін айтады; ол көптеген зерттеушілерге ыңғайлы келетін жеке рационалды таңдаудың қалыпты парадигмасынан кету қаупін тудырады. Екінші жағынан, кең мәдени теориялық көзқарасқа сүйенген авторлар тәуекелге қатысты көзқарасты талдаудың терроризмге қоғамның реакциясын түсінуге, "рационалды таңдаудан" асып түсетіндей көмектесетінін дәлелдеді. Джон Хэндмер мен Пол Джеймс жазғандай:
Ұлттық мәдениет және тәуекелдер зерттеуі
Бірінші ұлттық мәдениет және тәуекелдік сауалнамасы мәдени танымның адамның "иерархиялық теңдік" және "жекешілдік-ұжымдық" екі әлеуметтік-мәдени өлшемдері бойынша қалыптасқан көзқарасы тәуекелге реакциясын болжауға мүмкіндік беретінін көрсетті.
Тәуекелдер жүйесін әлеуметтік күшейту
Тәуекелдерді әлеуметтік күшейту аясы (SARF) психология, социология, антропология және коммуникация теориясы салаларындағы зерттеулерді біріктіреді. SARF тәуекел оқиғалары туралы ақпараттың жіберушіден аралық станциялар арқылы қабылдаушыға қалай жеткенін, сондай-ақ осы процесте тәуекел туралы түсініктердің күшейтіліп немесе азайтылғанын көрсетеді. Коммуникация тізбегіндегі барлық буын – жеке тұлғалар, топтар, бұқаралық ақпарат құралдары және т.б. – ақпаратты сұрыптап, түсінуге көмектесетін сүзгілерді қамтиды. Аталған аяқ шеңбер тәуекелдердің қалай күшейіп, қоғамдық назар аударуына ие болатынын немесе керісінше, азайтылып, аз назарға ілігетінін түсіндіруге бағытталған. Оны бір оқиғадағы әртүрлі топтардың реакцияларын салыстыруға немесе бір тәуекел мәселесін бірнеше оқиғада талдау үшін қолдануға болады. Бір тәуекел оқиғасында кейбір топтар тәуекелдік туралы түсініктерін күшейтіп, ал басқалары азайтуы немесе төмендетуі мүмкін. SARF-тің негізгі тезисінде тәуекел оқиғалары жеке психологиялық, әлеуметтік және басқа да мәдени факторлармен өзара әрекеттеседі, бұл қоғамдық тәуекелдік туралы түсінікті арттыруға немесе азайтуға әкеледі. Жеке адамдар мен топтардың мінез-құлқы одан әрі әлеуметтік немесе экономикалық салдарларды тудырады, сонымен қатар физикалық тәуекелдің өзін күшейтеді немесе азайтады. Тәуекелдік күшейтілуден туындаған осы тікелей және жанама әсерлерге ұзаққа созылатын психологиялық қабылдаулар, бизнес сатуларына тигізетін әсер, тұрғын үй мүлігінің құнындағы өзгерістер, оқыту мен білім беру саласындағы өзгерістер немесе әлеуметтік тәртіпсіздіктер жатады. Бұл екінші деңгейдегі өзгерістер жеке адамдар мен топтар тарапынан қабылданып, оларға жауап ретінде үшінші деңгейдегі әсерлер пайда болады. Әрбір жоғары деңгейдегі әсерге жауап берілгенде, олар басқа тараптарға және жерлерге таралуы мүмкін. Дәстүрлі тәуекелдік талдаулар мұндай тікелей және жанама әсерлерді ескермейді, сондықтан кейбір тәуекелдік оқиғалардың зиянды салдарына толыққанды баға берілмейді. Тәуекелдік сигналдардың қоғамдық бұрмалануы қоғамға тәуекелді толыққанды бағалауға және оның дәстүрлі тәуекелдік талдауларға ескерілмеген аспектілеріне тигізетін әсерін анықтауға мүмкіндік беретін түзету механизмі болып табылады.