Кіріспе

Аублизодон ("қарсы ағын тіс") – тек Монтана штатындағы Джудит өзені формациясынан белгілі, етқоректі динозаврлар туысы. Бұл түрі соңғы креда кезеңінің кампан жасқа (шамамен 75 миллион жыл бұрын) жатады. Қазіргі таңда танылған жалғыз түрі – Aublysodon mirandus, оны палеонтолог Джозеф Лейди 1868 жылы атады. Кейде оның күмәнді екендігі айтылады, себебі типтік үлгісі тек оқшауланған премаксиллярлық (алдыңғы) тістен тұрады. Бұл үлгі қазір жоғалған, бірақ АҚШ-тың көптеген штаттарында, Канаданың батысында және Азияда осыған ұқсас тістер табылған. 1866 жылы Эдвард Дринкер Коуп Deinodon horridus-тің лектотипі ретінде бастапқы синтип сериясынан он төрт тіс ішінде үш жоңқасыз тісті таңдады. Лейди осы үш тісті 1868 жылы Aublysodon mirandus деп атады. Туыс атауының мағынасы белгісіз, өйткені Лейди өзі этимологиясын немесе мағынасын түсіндірмеген. Мүмкін, туыс атауы грек тілінен алынған: αὖ (au) – "қайта", "артқа", "кері", βλύζω (blyzo) – "ағып", "шағылысу", ὀδών (odon) – "тіс". Латын тіліндегі түр атауы "тамаша" немесе "ерекше" дегенді білдіреді. Aublysodon mirandus атауы бір типке негізделгендіктен, алдымен Deinodon horridus-тің кіші мақсатты синонимі болды, сондықтан соңғы атау басымдыққа ие болды. Коуп 1868 жылы Deinodon атауын Dinodon жыланының атауымен шатастырып, Deinodon horridus-ты Aublysodon horridus деп өзгертті. Егер Deinodon атауы бұрын қолданылған болса, онда Aublysodon жарамды туыс болар еді. 1899 жылы Оливер Перри Хей Коуптың қателігін көрсетті; Aublysodon horridus – бұл Deinodon horridus-тің кіші мақсатты синонимі, дәл Aublysodon mirandus сияқты. Алайда 1892 жылы Отниел Чарльз Марш D пішіндес қимасы бар бір ғана шағын, жоңқасыз премаксилляр тісті таңдап, оны Aublysodon mirandus-тің лектотипі ретінде белгілегенде, Aublysodon 9535 үлгісі тәуелсіз туысқа айналды. Қалған екі тіс, ANSP 9533 және ANSP 9534, Deinodon horridus-тің лектотиптері ретінде қалды. Осылайша атаулар бөлінді. Тіс негізіндегі таксон Aublysodon ұзақ уақыт бойы құпия болып келді, себебі тістерге сенімді түрде жатқызуға болатын басқа скелет элементтері табылған жоқ. ХХ ғасырдың басында кейбір зерттеушілер бұл топ тіссіз болған кезде, ол Ornithomimidae туысына жатады деп болжады. Лоуренс Моррис Лэмб 1902 жылы тісті Struthiomimus туысына жатқызды; 1930 жылы Хей А. mirandus-ты Ornithomimus mirandus деп атады, бұл жағдайда Aublysodon басымдыққа ие екенін ұмытып кетті. Бүгінде осындай тістер Daspletosaurus туысының жас үлгілерінде кездесетіндігі белгілі, сондықтан Aublysodon-ға жатқызылған тістер осы туыстан шыққан болуы мүмкін. 2000 жылдың қазан айында, Филадельфиядағы Табиғи ғылымдар академиясынан Табиғи тарих мұражайына тіркелген поштамен жіберілгенде, Aublysodon-ның типтік үлгісі жоғалып кетті. Десплетозаврдан басқа, жас тираннозавридтерде, мысалы, Тираннозаврдың қалдықтары Монтанада да кездеседі, Aublysodon типті тістерінің болуына байланысты, Томас Карр бұл атау енді нақты биологиялық таксонды білдірмейді, ол номен дубиум екенін есептейді. Тираннозаврдың жас тісі, Deinodon horridus-пен синонимделген. 1892 жылы Марш тағы екі түрді атады: YPM 296 және YPM 297 тістеріне сәйкес Aublysodon amplus және Aublysodon cristatus; соңғысы да Deinodon туысына жатқызылды. 1903 жылы Джон Белл Хатчер Laelaps explanatus Cope 1876-ны Aublysodon explanatus деп өзгертті. Бұл Сауроннитолестестің тісі болуы мүмкін. 1932 жылы Фридрих фон Хюне 1890 жылы Марш орнитомимус грандис деп атаған фрагментарлық қаңқаны Aublysodon grandis деп жіктеді, бірақ кейінгі зерттеушілердің көпшілігі оны Кампан тираннозауыры Deinodon horridus-тің синонимі деп санайды. Алғашқы екеуі бүгінде Тарбозаврдың жас үлгілері ретінде қарастырылады; соңғысы Тираннозаврдың жас тұлғасын немесе жеке Nanotyrannus туысын білдіреді. Алғашқы скелет материалы түпнұсқа Aublysodon түріне қатысты 1966 жылы Монтана штатының Иордания қаласында табылған және 1977/1978 жылдары Ральф Молнар сипаттаған жартылай бас сүйегі болды. ЛАКМ 28741 типті бас сүйегінің ұзындығы 45 см, ол адамның қол ұзындығына тең, тістері ұзын, тар мұрнына жалғасқан. Алғашында жас Тираннозавр деп ойланған, содан кейін үлкен дромаеозавр деп түсіндірілген бұл "Иордания тероподы" 1988 жылы Грегори С. Пол Aublysodon molnaris деген атау берді; 1990 жылы Пол Aublysodon molnari деп өзгертті, дұрыс гентивитті қолданды. 1995 жылы Джордж Ольшевский оны Stygivenator жеке туысына жатқызған, бірақ кейін 2004 жылы Томас Карр мен Том Уильямсон жас Тираннозавр рексі деп қайта түсіндірді. 1988 жылы Пол Shanshanosaurus huoyanshanensis Dong 1977-ні Aublysodon huoyanshanensis деп қайта атағанда тағы бір түр жасады.

Жіктеу

Коуп 1870 жылы Аублизодонды Гониоподалар тобына жатқызды, бұл топ қазіргі заманғы Тероподтарға шамамен тең. Бірақ 1892 жылы Марш тістерінің кішкентай мөлшері, олардың D пішіндес қимасы және тіс қабырғаларының болмауы оны адастырып, Аублизодонды Қрета кезеңі үшін ерекше ірі сүтқоректі деп ойлады. Бұл идея кейіннен қызығушылық тудырды: Томас Холц 2001 жылы Aublysodontinae-нің тамырлық клад анықтамасын ұсынды: "Аублизодон және Тираннозаврдан гөрі онымен жақын ортақ ата-тегін бөлісетін барлық таксондар".