Кіріспе

Ерекше жеке қасиет – адамның ерекше ерекшелігі, бірақ оның басқа да қолданыстары бар (төменде қараңыз). Әдетте, бұл бірегей мінез-құлықтарды білдіреді. Бұл термин көбінесе ерекшеліктерді көрсетеді. Синонимі – ерекшелік.

Этимология

"Идиосинкразия" термині грек тілінен шыққан – [[wikt:ἰδιοσυγκρασία#Ежелгі грекше idiosynkrasía, "ерекше мінез, дене әдеті" ( [[wikt:ἴδιος#Ежелгі грекше idios, "өзіне тән", [[wikt:σύν#Ежелгі грекше syn, "бірге" және [[wikt:κρᾶσις#Ежелгі грекше krasis, "төрт дене сұйықтығының араласуы" (мінез-құлық)) деген сөздерден құралған, немесе сөзбе-сөз "нақты араласу" мағынасын береді. Идиосинкразия кейде эксцентриктік синонимі ретінде қолданылады, себебі бұл терминдер "көзқарастасқа қызық немесе ерекше көрінетін әрекет, практика немесе ерекшелік әрқашан нақтырақ ажыратылмайды". Дегенмен, эксцентриктік болу "әдеттегіден немесе қалыптыдан ауытқу идеясын күшейтеді; идиосинкразия адамның жеке темпераментіне немесе ерекше бейімділігіне, әсіресе мінез, әдет немесе қимыл-қозғалысына сәйкес келуді білдіреді; біріншісі көбінесе сананың бұзылуын, екіншісі – күшті жекелікті және тәуелсіздікті көрсетеді".

Ауру

Идиосинкразия 19 ғасырда дәрігерлердің ауруларды түсіну әдісін анықтады. Олар әрбір ауруды әрбір науқасқа тән, бірегей жағдай деп есептеді. Бұл түсінік 1870 жылдары Еуропадағы зерттеушілердің жаңалықтары арқасында "ғылыми медицинаның" пайда болуымен өзгерді, ол бүгінгі күні қолданылатын дәлелдерге негізделген медицинаның алғы күші болды.

Фармакология

Идиосинкразиялық дәрілік реакция термині, дәрінің фармакологиясымен байланыссыз, дененің қалыптан тыс немесе ерекше реакциясын немесе жоғары сезімталдығын білдіреді. Бұл В типіндегі реакция деп аталады. В типіндегі реакциялардың ерекшеліктері: олар көбінесе болжамсыз болады, токсикологиялық тексерулерде анықталмауы мүмкін, міндетті түрде дозаға байланысты емес, кездесу жиілігі және аурушаңдық төмен, бірақ өлім-жітім жоғары. В типіндегі реакциялар ең көп кездесетін жағдайларда иммунологиялық болып келеді (мысалы, пенициллинге аллергия).

Психиатрия және психология

Бұл сөз берілген жеке адамның қалай реакция білдіретінін, қабылдайтынын және сезінетінін көрсетеді: еттен жасалған белгілі бір тағам бір адамда ностальгиялық естеліктерді оятуы мүмкін, ал екіншісінде қарсылық тудыруы мүмкін. Мұндай реакциялар идиосинкразиялық деп аталады.

Экономика

Портфель теориясында нарықтың жалпы жағдайына емес, нақты бір бағалы қағаздың ерекше жағдайларына байланысты баға өзгерісінің тәуекелдері "идиосинкратиялық тәуекелдер" деп аталады. Бұл ерекше тәуекел, сондай-ақ жүйелік емес тәуекел деп те аталады, портфельді диверсификациялау арқылы жоюға болады. Көптеген бағалы қағаздарды біріктіру арқылы нақты тәуекелдер өзара теңеседі. Толық нарықтарда идиосинкратиялық тәуекелге ешқандай сыйақы төленбейді, яғни бағалы қағаздың бағасы үшін оның ерекше тәуекелі маңызды емес. Мысалы, капитал активтерін бағалау моделінің қолданылатын толық нарығында, бағалы қағаздың бағасы оның кірісіндегі жүйелік тәуекелдің мөлшерімен анықталады. Жылжымайтын мүлікті жалға беруден жер иесінің алатын таза табысы немесе тапқан зияны, мүліктің өзіне және жалға алушылардың мінез-құлқының өзгеруіне байланысты идиосинкратиялық тәуекелге ұшырайды. Қаржы секторын қамтитын макроэкономикалық модельге сәйкес, идиосинкратиялық тәуекелді қорғауға тырысу кері нәтиже беріп, жүйелік тәуекелді арттыруы мүмкін, себебі ол қаржылық левереджді арттырады. Бұл жүйенің тұрақсыздығын күшейтеді. Осылайша, секьюритизация принципі бойынша идиосинкратиялық шоктардың салдары азаяды, бірақ тепе-теңдікте жүйелік тәуекелдер күшейеді. Эконометрияда "идиосинкратиялық қате" панельдік деректерден алынған тәуелді айнымалыға әсер ететін, уақыт өте келе және түрлі бірліктерде (жеке тұлғалар, фирмалар, қалалар, кенттер және т.б.) өзгеретін байқалмаған факторларды сипаттау үшін қолданылады.