Кіріспе

Филиппиннің илокано халқының әдебиеті Илокано әдебиеті немесе илоко әдебиеті - илокано ата-бабаларының әдеби шығармалары, ол илокано, ағылшын, испан немесе басқа да шетелдік және филиппин тілдерінде қолданылған тілге қарамастан. Илокано тілінде жазғандар үшін "илоко" және "илокано" терминдері әртүрлі. "Илоко" - бұл тіл, ал "Илокано" - бұл илоко тілін сөйлейтін халық немесе халықтың ұлты. Алайда, терминдерді осылай ажырату мүмкін емес, өйткені көптеген жергілікті илокандар оларды іс жүзінде өзара алмастырады. Филиппиндегі илокано әдебиеті - Филиппиннің бірнеше аймақтық әдебиеттерінің бірі. Бұл жалпы филиппин әдебиетінің Тагалог (филиппин) және ағылшын тіліндегі филиппин әдебиетінен кейінгі ең белсенді салаларының бірі.

Илоко әдебиетінің тарихы

Илокандар - австронезиялық тілдерде сөйлейтін халық. Отбасылар мен тайпалар "киіз" дегенді білдіретін вирай немесе билигпен келген. Илокано термині i, "ден" және looc, "коув немесе шығанақ", сондықтан "көлдің халқы" деген сөзден шыққан. Илоканолар өздерін Самтой деп атайды, бұл "сау ми дидо" деген сөздің қысқартылуы, яғни "біздің тіліміз" дегенді білдіреді.

Колонияға дейінгі кезеңнен 19 ғасырға дейін

Колонияға дейінгі Илоко әдебиеті халық әндерінен, жұмбақтардан, мақал-мәтелдерден, дунга ау деп аталатын жылаулардан және эпикалық әңгімелерден құралған. Ежелгі илкано ақындары өздерін халықтық және соғыс әндерінде, сондай-ақ ән-күй стилімен жеткізілген, стильді және кейде импровизацияланған ұзақ өлеңдерінде білдірді. Испан режимі кезінде Илоко поэзиясы испан үлгілеріне негізделген. Илоко тілінде жазылған алғашқы өлеңдер испан тілінен аударған Франсиско Лопестің романстары болды. Ол 1621 жылы кардинал Беларминнің "Доктрина Кристиана" кітабын басып шығарды. Илоко поэзиясын зерттеуді 1895 жылы жарық көрген Gramatica Ilokana-да табуға болады, ол Лопестің Arte de la Lengua Iloca-ға негізделген, ол 1627 жылы жарық көрген, бірақ 1606 жылға дейін жазылған болуы мүмкін. Кейбір илоко жазушылары Доктринаны илоко тіліне аударуда Лопеспен бірлесіп жұмыс істеген Педро Буканегті алғашқы белгілі илоко поэмасы және "Илоко поэзиясы мен әдебиетінің атасы" деп атайды. Бала кезінен соқыр болған Буканег 17-ші ғасырда жазылған "Биаг ни Лам анг" ("Лам анг өмірі") деп аталатын танымал эпостың авторы болды. Эпостың алғашқы жазба түрін Б. Герардо Бланко Исабело де лос Рейеске, оны 1889 жылдың желтоқсанынан 1890 жылдың ақпанына дейін El Ilocano-да испан тіліндегі аудармасымен және Vida de Lam ang деген атпен El Folklore Filipino-де қайта басып шығарды. Илокано тіліндегі әдебиеттің дамуы әртүрлі болды. XVIII ғасырда миссионерлер илоканолықтарды мәсіхшілікке айналдыру үшін діни және дүниелік әдебиеттерді қолданды. ХХ ғасырда дінге қатысты кітаптар да жарық көрді. Хасинто Ривераның 1719 жылғы "Суммарио де лас Индульгенсия де ла Санта Корреа" және "Пасион", Сент-Винсент Феррер уағыздарының Илоко тіліне аудармасы. Антонио Мехиа 1845 жылы. XIX ғасырда Леона Флорентиноның да пайда болуымен бірге, кейбіреулер оны "Филиппиннің ұлттық ақыны" деп санайды. Алайда, оның сақталған өлеңдері қазіргі оқырмандарға өте сезімтал, өте сезімтал және формасыз болып көрінеді. Әкесі Леона Флорентиноның замандасы Илоконың дінсіз діни қызметкері Джусто Клаудио Фохас болды. Ол новеналар, дұғалар кітабы, катехизис, метрикалық романстар, драмалар, өмірбаяндар, испан грамматикасы мен испан сөздігін жазды. Леонаның ұлы Исабело де лос Рейес өзі өлеңдер, әңгімелер, фольклор, зерттеулер және бітпеген діни және саяси мақалалар жазды. Клаудио Фохас пен де лос Рейестің жетістігі, мүмкін, қазіргі кездегі илоко әдебиетінің сыншы оқырманы мойындауға дайын болғаннан әлдеқайда маңызды. Комедия, басқаша айтқанда, моро моро және сарсуела алғаш рет Илокос аралында XIX ғасырда таныстырылды. Христиандар мен мұсылмандар арасындағы соғыстарды өте көркем бейнелейтін комедия және мелодрама, комикалық операны бірдей көркем бейнелейтін сарсуела және ер жігіт қызды кездестіреді, олар әрқашан бақытты өмір сүреді, олар мүмкін емес секілді жағдайларға қарамастан, бүгінгі күні де Айлокоста алғаш рет сахналанған кездегідей танымал. Комедияның сценарийі Принцип Дон Хуан, Ари Эстебан мен Рейна Хиполита, Дос Париж, Бернардо Карпио, Хайме дель Прадо сияқты корридолардан алынған. Марселино Мена Крисолого Илоканоның, әсіресе Виганның салт-дәстүріне негізделген сарсуэланы танымал етуге көмектесті. Сондай-ақ, Илокос Нортедегі Паскуал Агкаоли и Герреро (1880-1958) "Дагути Агпасукмон Басиді" жазды және сахналады, ал Илокос Сурдегі Сан-Висентедегі Исаия Р. Лазо (1887-1983) комедия мен сарсуэла жазды. 1892 жылы алғаш рет Ілоко романы басылып шықты. Руфино Редондо, "Матильда де Синапанган" деген атпен аталған августиндік монах. 19 ғасырдың аяғына дейін Дон Квинтин Алсид жазған тағы бір илоко романы "Аят, Каанонто Нгата?" ("Махаббат, қашан болады?") Виган, Илокос Сурдан Артуро Сентено "Апай а ди Мангасава?" атты үш роман жазды. ("Неге ол үйленбейді? "), Диспенсара және Пади а Пурау Онино Наамо а Кибин ("Ақ діни қызметкер немесе жақсы нұсқаушы").

ХХІ ғасыр әдебиеті

XX ғасыр әдебиет саласында салыстырмалы түрде қарқынды болды. Осы кезеңдегі әдебиеттердің кейбіреулері: "Биаг ти Майса а Лакэй, Юнно Накаам амес а Балес" ("Қартайған адамның өмірі немесе қорқынышты кек алу") Мариано Гаерланның (1909); "Урай Наригат но Пагимбаган" ("Қаршылықтарға қарамастан жақсарту") Факундо Мадриаганың (1911); "Мининг Юнно Айат ти Карауа" ("Мининг немесе рухани махаббат") Марселино Пенья Крисологоның (1914); "Насам ит кен Нарукбос на Сабонг ти Дардепепепере ти Агбаниага" ("Саяхатшының арманының тәтті және жаңа гүл") Маркос Э. Миллонның (1921); "Сабонг Лулуа" ("Гүлдер мен көз жастар") Р. Реписионың (1930); "Апай, сен Пинта ни Симонды не?" ("Неге Дон Симонды өлтірді?") Леон С. Пичайдың (1935) Илокодағы алғашқы детектив романы; Леон С. Пичайдың (1936) "Пусо ти Ина" ("Ананың жүрегі"). 1934 жылы 3 қарашада Ливей, Бисая және Хилигайнонның бауырлас басылымы Bannawag көшелерге шыққанда, илоко әдебиеті көп жерге жетті. Көптеген илокандар әдеби шығармалар жаза бастады. Бастапқы кездегі "Баннаваг" әңгімелері тұрақты өсіп келе жатқан. 1920 жылдары жазылған әңгімелер американдық көркем әдебиеттің нашар көшірмесі болды. Ертедегі әңгіме жазушылардың әдебиеттануға деген тәжірибесі жоқ еді. Қысқа әңгіменің өсуі Bannawag 1947 жылы басылымға қайта оралғанға дейін айқын көрінбеді. Басылған әңгімелерінің көбісі соғыс тақырыбына, партизандық әрекеттерге, жапондық зұлымдықтарға, кісі өлтіруге, тонау мен өлімге қатысты болды. Онжылдықтың соңғы бөлігінде әртүрлі жастағы жазушылар пайда болды, олардың қатарынан бұрын жазылғандарға қарағанда аз сөзді, тығыз және сенімді сипаттамалары бар әңгімелер шықты. Илокос аймағы туралы илокандар мен илокандар еместер көптеген мақалалар жазса да, ғылыми зерттеулер аз жүргізілген. Бұл ғалымдардың арасында 1934 жылы илоко тіліндегі әдебиеттерді қысқаша зерттеп шыққан Филиппин университетінің профессоры Леопольдо Ябес те бар еді. Оның зерттеулері иллоко әдебиетінің Педро Буканегтен басталғанын көрсетті. 1940 жылы Санто-Томас университетінің профессоры Томас Б. Алсид Илоко прозалық көркем әдебиеті туралы зерттеу жүргізді және Илоко қысқа әңгімесі мен Илоко романы және олардың филиппин әдебиетіндегі мүмкіндіктері туралы талқылады. Оның зерттеулері сол кездегі әңгіме мен романның әлі жас екенін және одан әрі жетілдірілу керектігін көрсетті. 1954 жылы М. Л. Кесон білім беру мекемесінің (қазіргі MLQU) Мерседес Ф. Герреро "Баннавагта 1948 жылдан 1952 жылға дейін жарияланған Айлоконың үздік әңгімелерінің сындық талдауы" атты магистрлік диссертация жасады. Оның зерттеулері Илоко ертегілері филиппиндіктердің идеалдары мен әдет-ғұрыптары туралы мол мәлімет беретінін көрсетті. Илоко жазушысы өз эмоциялары мен сезімдерін еркін әрі өздігінен танытады. Ол кейіпкерлеріне жиі жанашырлық танытады. Ол филиппин өмірінің суреттелмеген маңызды жері жоқ екенін көптеген тақырыптарды қарастырды. Бұл жерде тек қана ұсақ-түйек мәселелерге қатысты, сондай-ақ өз елінің ұятқа қалдыратын тақырыптары туралы да әңгімелер бар. Бұл адамдар, жануарлар, жерлер және оқиғалар туралы әңгіме. Сонымен қатар, Герреро Илоконо жазушысының қоғамға қызмет еткенін анықтады: 1.) Халықтың идеалдарын, әдет-ғұрыптары мен дәстүрлерін сақтау. 2.) Бұл кезеңнің әлеуметтік санасын, көңіл-күйін, қақтығыстарын, күрестерін және оңалтуын көрсетеді. 3.) Адамның қуанышы мен қайғысына, махаббатына, жек көруіне, қызғанышына деген сезімталдығын ояту. 4) Бөлімшелік сезімдер мен бейбітшілікке қарсы көзқарастарды жою және әр түрлі этникалық топтарды толық түсіну. 1967 жылы доктор Марселино А. Форонданың "Далланг: Филиппин әдебиетінің кіріспесі" атты кітабында илоко халқының қасиеттері мен ерекшеліктері талқыланған. Ал әдебиеттері жайлы ол былай деді: " Илокона тілі өте дамыған, сондықтан филиппин тілдерінің ішіндегі тагалог тілінен кейінгі басылымдар саны ең көп. Банаваг илоко әдебиетінің дамуында үлкен рөл атқарды және әлі де атқарады. Қазіргі таңда ол өлеңдер (данив), әңгімелер (сарита), романдар (нобела), очерктер (салайса), комикстер, өмірбаяндар, халық аңыздары және басқа да көптеген шығармаларды жариялайды. Бұл журнал - илкано жазушыларының өздерінің көптеген шығармаларын жариялауға үміттенетін жалғыз журнал. 1930 жылдары журналдың алғашқы жылдары оның мазмұнының көпшілігі 1947 жылы сериялы түрде шығарылған Гермоген Ф. Беленнің "Надаран а Линнау" (Қанға боялған шөл) атты романын қоспағанда, Liwayway журналынан аударылған. Сол кездегі басқа жазушылар: Бенджамин М. Паскуал, Дэви�...

Илокано әдебиетінің болашағы

Илоконо жазушылары өз шығармаларын шет елдерде де жариялаған. Илокано ата-бабаларының шетелдегі ең танымал авторларының бірі - марқұм Карлос Булосан, Калифорнияға көшіп келген, Пангсинанда Илоконо ата-анасынан туған. Қазіргі уақытта халықаралық аудармадағы ең көп аударған филиппин жазушысы - Росалес, Пангасинаннаннан шыққан Франсиско Сиониль Хосе, ол көпшілік арасында Ф. Сиониль Хосе деп танымал. Ол өзінің Росалес сагасы, испан уақытынан бастап Маркос әкімшілігінің жылдарына дейінгі Филиппин тарихын іс жүзінде құжаттаған Илоконо кланы туралы бес романдық шығармасымен танымал. 22 тілде аударылған романдар әлем бойынша таратылып, оқылады. Елге оралғанда, көптеген иллоко жазушылары Филиппиндегі әдебиет жарыстарының ішіндегі ең беделдісі және ең көп күтілетінсі - жыл сайынғы Паланка сыйлығының ірі жүлделерін жеңіп алды. Бұл атақты жеңімпаздардың есімдеріне Рейнальдо А. Дуке, Рикарте Агнес, Аурелио С. Агкоили, Лоренцо Г. Табин, Хайме М. Агпало-младший, Прессильяно Н. Бермудес, Уильям В. Альварадо, Мария Фрес Феликс, Кларито Г. де Франсия, Арнольд Паскуаль Хосе, Эден Акино Альвиар, Северино Пабло, Ариэль С. Табаг, Даниэль Л. Несперос, Рой В. Арагон, Данило Анталан, Жоел Б. Мануэль, Бернардо Д. Таббада, Ноли С. Думлао және басқалар кіреді. Кларито Г. де Франсиа АҚШ-қа көшіп келгенде ағылшын тілінде әндер жазып, шығармашылығын кеңейтті. Оның алғашқы "Fil Am Song" еңбегі филиппиндік американдықтардың жасыл даладағы күресі мен үлкен қалалардағы жеңістерімен айналысады. Сосын "Біздің елімізге және адамзаттың адалдығына" деген ән шығады, бұл ән Американы мигранттардың панасы ретінде еске алады. Президент Барак Обама бұл жұмысқа былай деп жауап берді: "Біз бірге қол жеткізген жетістіктерімізге мақтануымыз керек. Біздің елімізді жақсы жаққа өзгерткен сіздер сияқты адамдардың оптимизмі мен еңбекқорлығы". Бұл шығармалар Де Франсианың филиппиндіктерді өздерінің мұралары, мәдениеті мен салт-дәстүрлерін әлемге жеткізуге талпындыру жолын көрсетеді. Бұл идеяға көпір ретінде ол 2017 жылдан бері ағылшын тілінде қысқа әңгімелер жазу байқауын, DEfrancia Awards for Literature ((DEAL) деп аталады.