Кіріспе

Сирияның соғыс министрі Юсуф әл-Азма (يوسف العظمة, түрікше: Yusuf el Azma; ALA LC: Yūsuf al ʻAẓmah; 1883 – 24 шілде 1920) – Рида әл-Рикаби мен Хашим әл-Атасси премьер-министрлерінің үкіметтерінде Сирияның соғыс министрі және Фейсал патшаның бас штабының бастығы болды. 1920 жылдың қаңтарынан Майсалун шайқасында француз басқыншылығына қарсы Сирия күштеріне қолбасшылық еткенге дейін соғыс министрі қызметін атқарды. Әл-Азма Дамаскіден шыққан бай жер иелері отбасынан еді. Ол Осман армиясында офицер болып қызмет етті және Бірінші дүниежүзілік соғыста бірнеше майданда шайқасты. Осман әскері Дамаскіден жеңіліспен шыққаннан кейін, Әл-Азма араб көтерілісінің жетекшісі Әмір Фейсалға қызмет етті және 1920 жылдың қаңтарында Дамаскіде араб үкіметі құрылғаннан кейін соғыс министрі болып тағайындалды. Оған Сирияның жаңадан құрылған араб армиясын құру міндеті жүктелді. Сол кезде ел Францияның мандаттық аймағы болып белгіленді, ол Фейсалдың үкіметін мойындамады. Әл-Азма француз үкімшілігіне қарсы ең белсенді қарсыластардың бірі болды. Олардың әскері Ливаннан Дамаскқа қарай жылжығанда, оған қарсы тұруға рұқсат берілді. Азаматтық еріктілерден, бұрынғы Осман офицерлерінен және бедуин атты әскерлерінен құралған әртүрлі армияны басқарып, Әл-Азма Майсалун өткелінде француздармен шайқасты, бірақ шайқаста қаза тапты және оның әскері шашырап кетті, бұл француздарға 1920 жылдың 25 шілдесінде Дамаскіні басып алуға мүмкіндік берді. Армиясы жеңілгеніне қарамастан, Әл-Азма француздардың айқын әскери басымдығына қарамастан, оларға қарсы тұру туралы талабы үшін Сирияда ұлттық батыр атанды және одан кейінгі шайқаста қаза тапты.

Жас шағы мен отбасы

Әл-Азма 1883 жылы түрікмен тегінен тарайтын Дамаск қаласының белгілі саудагер және жер иеленуші отбасында дүниеге келді. Оның отбасы мүшелері Османдық Сирия элитасының құрамына кірді; Әл-Азма түрік әйеліне үйленді, одан Лейла есімді қызы болды. Әл-Азма қайтыс болған кезде Лейла әлі кішкентай болған, ол Стамбулде тұратын түрік саудагері Севад Асарға үйленді, олардың ұлы Целал дүниеге келді. Сириядағы Әл-Азма отбасының көптеген мүшелері Мандатты Сириядан кейін банкирлерге, жер иелеріне және саудагерлерге айналды, ал олардың бірі – Башир Әл-Азма 1962 жылы Сирияның премьер-министрі болды. Бітірген соң, ол 1909 жылы Стамбулға оралуға дейін Германияда қосымша әскери оқудан өтті. Тарихшы Рут Родедтің сөзінше, ол Осман әскерінің Кавказдағы бас штабының бастығы болған, бірақ бұл қашан болғаны нақты белгісіз, сондай-ақ ол эмир Фейсалдың жеке кеңесшісі болды. 1919 жылдың қаңтарында Фейсал Әл-Азманы Дамастың Бейруттегі әскери өкілі етіп тағайындады. Прованстың айтуынша, Әл-Азманың Дамаск тамырлары мен жергілікті және Осман соғысында көзге түскен генерал ретіндегі беделі, араб көтерілісіне қарсы күрескеніне қарамастан, оны «соғыс министрі лауазымына табиғи үміткер» еткен. Сирия үкіметінің көп бөлігі, соның ішінде Сыртқы істер министрі Абд әл-Рахман Шахбандар Әл-Азманың тарапын қолдады. Патша Фейсалдың қалауына қайшы, оның генерал Гуроға жіберген өкілі Нури әл-Саид француз әскерлерінің орналасуына келісті. Әл-Азма әскерге шақыру науқанына қарсылықты сезінді, әсіресе Алеппода, бірақ бірқатар әскерлерді жинауға үміттенді. Түркиядағы француздарға қарсы Кемальдің табыстарынан шабыттанған Әл-Азма Сирияда да соның жолын ұстанбақшы болды. Осы уақытта әл-Хашими Палестинадан елге оралды және Әл-Азманың әскерін тексеруге кірісті. Франциямен күресте екі офицер де Кемальдың Анатолиядағы көтерілісінің моделін енгізуге тырысты, ал Фейсал бұрынғы британдық одақтастарынан көмек сұрауды жалғастырды, бірақ нәтижесіз болды. Патша Фейсал кабинет шешімін бекіткеннен кейін Әл-Азма өз әскерін Анжардан, шығыстан Бекаа алқабына көз тіреп тұрған төбелерден және Бейрут-Дамаск жолынан шығарды. Бірақ, себептері белгісіз, Фейсалдың хабарламасы 21 шілдеге дейін Гуроға жетпеді. Әл-Азма әскерді тарату туралы талаптарды қабылдамай, король Фейсалдан француз күштерімен қақтығысуға мүмкіндік беруді өтінді.

Майсалун шайқасы және өлім

21 шілдеде 10 жаяу әскер батальонынан, сондай-ақ танктер мен ұшақтардың қолдауымен атты әскер мен артиллериядан тұратын шамамен 12 000 француз әскері Дамаскқа қарай жылжуды бастады. 22 шілдеде король Фейсал француз әскерінің ілгерілеуін кешіктіру үшін білім министрі Сати әл-Хусриді генерал Гураудпен келіссөздер жүргізуге жіберді. Гурауд оның әскерінің шабуылын тоқтату үшін жаңа талаптар қойды және король Фейсалға осы талаптарды қарастыруға бір күн берді. Келесі күні, министрлер кабинеті Гураудтың талаптарын қарастырып жатқанда, француздар Майсалунға су алу үшін кіруге рұқсат сұрады. Сириялықтар бұл сұранысты Гурауд әскерінің Дамаскқа соғыссыз кіруіне деген сылтау ретінде қарастырды және король Фейсал Гураудтың сұранысын және жаңа талаптарын қабылдамады. Араб күштерінің құрамына солтүстік, орталық және оңтүстік колонналар кірді, олардың алдында түйе атты әскері болды. Әл-Азманың мүсіндері Таяу Шығыстың әртүрлі жерлерінде де орналасқан. Тарихшы Тарек И. Исмаилдің сөзіне сүйенсек, әл-Азманың жеңілісі және Сирияны француздардың басып алуы араб әлеміндегі қалыптасқан көзқарастарға әсер етті, ол бүгінгі күнге дейін сақталып келеді. Олар "Батыс өз міндеттемелерінде адал емес, демократия туралы екіұшты сөздер айтады және империялық мүдделеріне кедергі келтіретін кез келген адамды құлықсыздықпен жазалайды" деп санайды. Мавзолей жиі қайта жаңартылғанымен, бастапқы құрылымының көп бөлігі сақталған. Ол платформаға орнатылған тас саркофагтан тұрады. Платформаның бір жағында баспалдақ, ал екінші жағында үлкен бетон төбені ұстап тұратын бетон бағана орналасқан, ол арқамен қосымша бекітілген. Саркофагтың үшбұрышты шатыры бар, оған Зұлфиқар қылышы бейнеленген. Сирия армиясы жыл сайын Майсалун күні әл-Азманың мавзолесінде оған құрмет көрсетеді.