Кіріспе

Гарри Магдофф АҚШ үкіметінде қызмет еткен кезінде кеңес шпиондығына қатысқан деген айыптауларға бірнеше авторлар тарапынан ұшырады. Ол АҚШ-тағы кеңес барлау желілеріне ақпарат берген деп айыпталды, әсіресе ФБР "Перло тобы" деп атаған топ арқылы. Магдоффқа ешқашан ресми айып тағылмады, бірақ Суық соғыс аяқталғаннан кейін бірқатар ғалымдар АҚШ және Кеңес архивтерінен құпиясы ашылған құжаттарды (соның ішінде "Венона" жобасының құжаттарын) зерттеді. Олар осы құжаттарды Магдоффтың тыңшылыққа қатысқанын дәлелдеу үшін пайдаланады. Дегенмен, басқа авторлар осындай материалдардың кең ауқымды интерпретацияларына, олар көптеген американдықтарды Кеңес Одағы үшін тыңшылық жасады деп көрсеткеніне қарсы шықты. Гарри Магдоффтың кеңестіктерге ақпарат көзі болғаны туралы айыптамаға бірнеше академик және тарихшылар қарсылық білдіріп, Магдоффтың қасақана зұлымдық ниеттері болмағанын және ол ешқандай қылмыс жасаған жоқ деп мәлімдеді.

Тергеу

ФБР файлдың сипаттамасында Магдофф пен басқалар "1945 жылдан 1959 жылға дейінгі маңызды тыңшылық тергеуінің" бөлігі ретінде тексерілді, бұл тергеу "советтік тыңшылар желісі" деп күдіктендірілген, онда кем дегенде алты федералды агенттіктерден ақпарат жинаған 27 адам болған. Бірақ, үлкен жюри ешбір күдіктіні айыптаған жоқ. 1995 жылы АҚШ үкіметі бұрын жарияланбаған, "Венона" жобасы деп белгілі бір материалдар тобының құпиясын ашты. Олардың ішінде советтік кабельдердің армия тарапынан дешифровкасы болды, ол бірқатар американдық азаматтардың Кеңес Одағының атынан тыңшылыққа қатысқандығын көрсетті. Магдофф Перло тобының мүшесі ретінде тергелгендердің бірі болды. Магдоффтың Кеңес барлау қызметіне жұмыс істегендігі туралы жария айыптау жаңалық емес еді; ол ФБР-ге осы ақпаратты берген және кейіннен ашық тыңдауларда осы туралы куәлік берген, дезертир Элизабет Бентлиден бастау алды. Бентли ФБР-ге былай деді:

"Белгіленген күні мен Джон Абттың пәтеріне бардым, ол мені пәтеріне кіргізіп, онда бұрын көрмеген төрт адамды кездестірдім. Олар маған Виктор Перло, Чарли Крамер, Генри Магдофф және Эдвард Фицджеральд деп таныстырылды. Олар, кем дегенде, менің қасымда еркін сөйлей алатынын білетіндей болды және олардың маған Коммунистік партияға жарна төлеуі туралы, сондай-ақ мен оларды Коммунистік партия әдебиеттерімен қамтамасыз етуім туралы әңгімелерді еске аламын. Содан кейін, Абттан басқа, осы адамдар қандай ақпарат бере алатыны туралы арамызда жалпы талқылау болды. Бұл адамдардың, Абтты қоса алғанда, біраз уақыттан бері байланыста болғаны және олар Эрл Браудер үшін қандай да бір тыңшылықпен айналысқандығы мен үшін анық болды. Топ жетекшісі Виктор Перло материалды "Аға Джоға" (Жозеф Сталинге, Кеңес Одағы Коммунистік партиясының Бас хатшысына) жіберетін болса, сұрады. Армияның сигналдық барлау корпусы мен ФБР коммунистік тыңшылыққа қатысты 38 жылдық тергеу жүргізді, нәтижелері әр түрлі болды. "Контрразведка оқулығына" сәйкес, "Венона" жобасы Бентлидің көптеген куәліктерінің дұрыстығын растайды. Бентлидің сыншылары оның кейбір мәлімдемелері сол кезде даулы болғанын және Қызыл қорқыныш кезінде Бентли мен басқалардың Конгресс комитеттері алдындағы куәліктері кейде асыра сілтеген немесе кінәлілік ассоциациясы туралы мәлімдемелерді қамтығанын атап өтті.

Мәскеу мұрағаты

Мәскеуде бұл сұраныс қарастырылды. 1980 жылдардың соңында Коминтерн мұрағатында КГБ-ның шетелдік барлау қызметінің басшысы, генерал-лейтенант Павел Фитиннің Коминтерн Бас хатшысы Георгий Димитровтен Магдоффты жұмысқа алу туралы ақпарат сұрағанына қатысты дәлелдер табылды. Бұл құжат тарихшылар Харви Клехр, Джон Эрл Хейнс және Фридрих Игоревич Фирсовтың кітабында, сондай-ақ 2001 жылы жарық көрген Юлиус Розенберг пен Клаус Фукс бойынша кеңес офицері Александр Феклисовтың естеліктерінде жарияланды. Содан кейін Мәскеу орталығы 1945 жылғы 25 ақпанда Нью-Йорктегі КГБ штаб-пәтеріне Venona шифрсырғысы #179,180 арқылы жауап берді. "Haunted Wood: Soviet Espionage in America" кітабының авторлары, қазіргі АҚШ мұрағатшысы, зерттеуші Аллен Вайнштейн және бұрынғы КГБ офицері Александр Васильев "КАНТ" кодолық аты "ТАН" деп ауыстырылғанын айтады. Мәскеу орталығы кейбір адамдардың жұмысқа алынуы туралы ақпараттың басқа КПУСА мүшелері арасында кеңінен таралғанын, сондықтан кодолық аттардың өзгеруінің жиі болатынын білдірді. "ТАН" кодолық аты 1948 жылғы желтоқсандағы Анатолий Горскийдің меморандумында кездеседі, бұл құжат Александр Васильев талдаған КГБ мұрағатынан алынған. Горский сол кезде Кеңес Одағының шетелдік барлауын бақылайтын Ақпарат комитетінің (КИ) жоғары лауазымды қызметкері болды. 1956 жылғы 1 ақпандағы А.Х.Белмонттың ФБР Ішкі қауіпсіздік бөлімінің директоры Л.В.Бордманға жолдаған жоғары құпия ішкі меморандумында күдіктілерді соттау үшін Venona материалдарын пайдаланудың артықшылықтары мен кемшіліктері талқыланды. Бұл меморандум, 1997 жылы Мойньян үкіметтік құпия жөніндегі комиссиясы оны жариялағанға дейін қырық бір жыл бойы құпия сақталды, Бордман 1944 жылғы 13 мамырдағы Venona транскрипциясынан үзінді келтіреді, онда Перло тобының бірнеше мүшесінің, соның ішінде Магдоффтың есімдері аталды. Белмонт Venona дәлелдерінің сәтті сотталуына әкелуі мүмкін деген пікірде болғанымен, әскердің сигналдық барлау күш-жігеріне зиян келтіруді ескере отырып, соттамауға шешім қабылданды. Меморандумда сондай-ақ, құпия ақпаратты рұқсатсыз тұлғаларға тарату туралы сұрақтар көтеріледі, бұл куәгерлер ережесінен туындаған ерекшелікке негізделген, ол криптографтардың кодтық аттарды анықтау үшін өз тәжірибелері мен әдістерін ашуын талап етеді.

Хронологиясы

1944 жылдың 25 ақпаны немесе 5 наурызында жаңбырлы жексенбіде Элизабет Бентли Гарри Магдоффпен және басқалармен Нью-Йорктегі Джон Абттың пәтерінде кездеседі, Перло тобымен алғашқы байланыс (Хейнс және Клехр, Венена, 1999, 409-бет); "топ оған қандай ақпарат бере алатындығын талқылады және Магдофф туралы Бентли: «Магдофф, шамамен алты ай ауруханада жатқаннан кейін, Соғыс өндірісі кеңесіне қайта оралуы күтілуде, бірақ нақты не бере алатыны белгісіз» деді" (182-бет, 3-тармақ). 1944 жылдың 5 мамырында Venona 629 шифрын шешті, КГБ Нью-Йорк Мәскеуге «КАНТ-пен кездесу мүмкіндігі туралы дереу хабарлаңыз» деп сұрады; КАНТ Гарри Сэмюэл Магдофф екені анықталды. 1944 жылдың 13 мамырында Venona 687 шифрын шешті, КГБ Нью-Йорк Мәскеуге Бентлидің Вашингтондағы жаңа топпен байланысы туралы хабарлады, «МАГДОФФ – КАНТ» «сенімді», «саяси тұрғыдан өте жетілген», «олар ақпаратпен көмектескісі келеді». КАНТ Гарри Сэмюэл Магдофф екені анықталды. *КГБ агентері және Эрл Браудер Бентлиге жаңа рекруттар туралы нұсқау береді, Venona 687 Нью-Йорк – Мәскеуге, 1944 жылдың 13 мамыры. 1944 жылдың 30 мамырында Venona 769, 771 КГБ Нью-Йорк Мәскеуге, КГБ басшысы Павел Фитинге арналған хатта жаңа топтың мүшелері жеке тарихтарын береді, «КАНТ» бұрыннан бері КПСС мүшесі, «ДЕПОТ-тың Станоктар бөлімінде жұмыс істейді» (KGB NY АҚШ үкіметінде жұмыс істейтін АКП агенттері туралы есептер, Venona 769, 771 КГБ Нью-Йорк Мәскеуге, 1944 жылдың 30 мамыры, 1-бет); КАНТ Гарри Сэмюэл Магдофф екені анықталды (3-бет). 1944 жылдың 29 қыркүйегінде Мәскеуде Фитин Димитровқа хат жолдады, Коминтерннің Бас хатшысынан КГБ басшысына Перло тобының мүшелері туралы, соның ішінде «Магдофф, WPB-де жұмыс істейді» деген ақпаратты беруді сұрады. 1945 жылдың 25 ақпанында Мәскеу орталығынан Venona арқылы Нью-Йоркке 179, 180 КГБ Мәскеу, «TAN» кодтық атын қолданады; кейінгі зерттеушілер TAN-ды Гарри Магдофф деп анықтады. 1946 жылдың 20 желтоқсанында «Магдофф Сауда департаментінен кетуге қуанғанын білдірді» (176-бет). 1946 жылдың 30 желтоқсанында Магдофф мемлекеттік қызметтен зейнеткерлікке шықты. 1948 жылдың желтоқсанында Ақпарат комитетінің (КИ) жоғары лауазымды қызметкері Анатолий Горский, КГБ файлында 43173 том 2 (v) Магдоффты «3. «Тан» – Гарри Магдофф, Сауда департаментінің бұрынғы қызметкері» деп тіркеді, Элизабет Бентлидің американдық көздері мен желілері туралы есебінде; НКВД оперативтік қызметкерлері әліпбилік немесе хронологиялық тәртіппен тізімделген, Екінші дүниежүзілік соғыстан бұрынғы есімдермен басталып, содан кейін Екінші дүниежүзілік соғыстың есімдері, ал кеңес офицері соңғы болып тізімделеді. 1956 жылдың 1 ақпанында ФБР Белмонт Бордманға жолдаған хатта Перло тобының мүшелерін, соның ішінде «Кант» (Гарри Магдоффты) соттау мәселесі талқыланды, бірақ криптография саласындағы үкіметтік техникалар мен тәжірибелерді рұқсатсыз тұлғаларға ашу және үкіметтің байланыс барлау саласындағы күш-жігеріне зиян келтіруі мүмкіндігі де ескерілді.

Скептик көзқарастар

Виктор Наваски, «Ұлт» журналының редакторы және баспагері, кеңес шпиондығы тақырыбындағы соңғы зерттеулердің интерпретациясын қатты сынға алған редакциялық мақала жазды. Оның пікірінше, Венона материалдарына тым көп сүйенген тарихшылар, телеграммаларда аталған әрбір адамды кеңес шпиондығына қатысқандығының prima facie дәлелі ретінде пайдалануда кінәлі. Хейнс пен Клер Венона туралы кітабының А қосымшасында «Венона хабарламаларында расталған кеңес барлау қызметімен жасырын байланысы болған» 349 адамның (және кодолық есімдердің) тізімін келтіреді. Олар тізімді нақтылай бермейді, онда Алгер Хисс, бұрынғы «Жаңа мәміле» экономисі және «Monthly Review» журналының марксистік редакторы Гарри Магдофф, сондай-ақ «Янк» журналына Тито туралы хабарлаған солшыл сценарист Уолтер Бернштейн сияқты тұлғалар бар. Магдофф пен Бернштейнге қатысты екіұшты Венона материалдарын Хейнс пен Клер қайта басып шығарады, бірақ олардың екеуінен де (немесе тізіміндегі басқа тірі адамдардан да) оқиғаның қандай болғанын немесе болмағанын білу үшін пікірлерін сұрамайды.

Суреттер

Venona 629 КГБ Нью-Йорк - Мәскеуге, 1944 жылдың 5 мамыры. *КГБ агенты және Эрл Браудер Бентлиге жаңа рекруттар туралы нұсқау береді, Venona 687 Нью-Йорк - Мәскеуге, 1944 жылдың 13 мамыры. АҚШ үкіметінде жұмыс істейтін АКП-дан жаңа агенттер туралы КГБ NY есебі, Venona 769, 771 КГБ Нью-Йорк - Мәскеуге, 1944 жылдың 30 мамыры, 1, 2, 3 беттер. ALBERT желісі және материалдық фотосуреттер. Silvermasters желісі кеңінен белгілі, Venona 179, 180 КГБ Мәскеуден Нью-Йоркке, 1945 жылдың 25 ақпаны.