Хумало тайпасының тарихы: Оңтүстік Африкадағы зулу және нгуни тайпаларынан шыққан, Мзиликази мен Мбулази сияқты тұлғаларымен танымал. Зимбабвеге қоныс аударған.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Кіріспе
Хумало тайпасының тарихы
History of the Khumalo clan
Хумало – Оңтүстік Африканың Квазулу-Натал провинциясының солтүстігінен шыққан африкалық тайпа. Хумалолар Мнтунга деп аталатын зулу және нгуни тайпаларының тобына жатады. Блозе, Мабасо және Зикоде де осы топқа кіреді, олар Ндвандуэ және Мтхетва тайпаларының арасында орналасқан. Олардың ең белгілі өкілдері – Мзиликази және Мбулази, мфеканедегі ықпалды тұлғалар және Зимбабведегі Солтүстік Ндебеле мемлекетінің (мтхавакази) негізін қалаушылар.
The Khumalo are an African clan that originated in northern KwaZulu, South Africa. The Khumalos are part of a group of Zulus and Ngunis known as the Mntungwa. Others include the Blose and Mabaso and Zikode, located between the Ndwandwe and the Mthethwa. Their most famous issue was Mzilikazi and Mbulazi, an influential figure in the mfecane, and founder of the Northern Ndebele nation of Zimbabwe (mthwakazi)
Тарих
Звиде мен ндуандулардың көтерілуіне дейін өмір қарапайым болды, ал Мкхузеде орналасқан Хумалоларда болашақта Зулуланд болатын жердің ең жақсысы болды: суы мол, құнарлы топырағы және жайылымдары жеткілікті. Бірақ Хумалолар XIX ғасырдың басында бейтараптығынан айырылып, бір жаққа қосылуға мәжбүр болды, және олар мұны мүмкіндігінше кейінге тығылып отырды. Ндуандуе халқының ризашылығын алу үшін Машобана – Хумало басшысы, Ндуандуе басшысы Звидедің қызына үйленіп, Мзиликази есімді ұл тудырды. Ндуандуелер – amaNguni aseMbo, бірақ барлығы дерлік бірдей тілде сөйлейді (барлық нгуни тілдері ұқсас). Машобана Звидеге Мтхетва амабутосының (әскерлерінің) күзет туралы хабарлағанын айтпағандықтан, Звиде Машобананы өлтірді, ал Хумало басшылығы Мзиликазиге көшті. Мзиликази бірден әкесі Звидеге сенімсіздікпен қарап, Шакаға қосылу үшін елу жауынгерін алып кетті. Шакаға бұл қатты қуаныш сыйлады, себебі Хумалолар Звиде мен Ндуандуелерге қарсы тыңшы болып табылуы мүмкін еді. Бірнеше шайқастан кейін Шака Мзиликазиге Хумало басшысы болудың ерекше құрметін сыйлады және егер Звиде жеңілсе, Зулулардан жартылай тәуелсіздік күйін сақтап қалуға рұхсат берді. Бұл Шакамен көп жылдар бойы бірге болғандардың арасында қызғаныш тудырды, бірақ Шака сияқты батырлар Мзиликазиде өзіне тең адамды таба алмады. Звидеді жеңу үшін барлық барлау ақпаратын Мзиликази жинады. Сондықтан Звиде жеңілгенде Шака Мзиликазидің көмегі болмаса, оны жеңе алмайтынын мойындап, оған піл сүйегінен жасалған балта сыйлады. Мұндай балта тек екі ғана болды – біреуі Шакаға, екіншісі Мзиликазиге. Шака Звиде жеңілгеннен кейін Мзиликазидің басына өзі қауырсын қойды. Хумалолар өздерінің атамекендерінде бейбіт өмірге оралды. Бұл бейбітшілік Шака Мзиликазиден Хумалоның солтүстігіндегі бір тайпаны сынап көруін сұрағанға дейін сақталды, ол тайпа Ранинсиге тиесілі болды, ол сотолық еді. Ранинси жеңілгеннен кейін Мзиликази Шакаға малды беруден бас тартты. Шака Мзиликазиді жақсы көріп, ештеңе істемеді. Алайда, оның генералдары Мзиликазиді ұнатпай, шара қолдануға талап етті, соның салдарынан Мзиликазиге сабақ берген үшін алғашқы күш жіберілді. Бұл күш Мзиликазидің 500 жауынгерімен салыстырғанда Зулулардың 3000 жауынгеріне жеңіліп қалды (Мзиликази таулардың қорғанында болғандықтан). Бұл Мзиликазиді шайқаста Шаканы жеңген жалғыз батыр етті. Мзиликази – Ндебелелердің рухты патшасы, патшалықтағы биліктің ең жоғары көзі және билікті беруші.
Until the rise of Zwide and the Ndwandwes, life was a simple affair and the Khumalos located at Mkhuze had the best that the land which would become Zululand had to offer: plenty of water, fertile soil and grazing ground. But the Khumalos in the early nineteenth century would have to lose their neutrality and choose a side, and this they postponed for as long as they could. To please the Ndwandwe, Mashobana – a Khumalo chief – married the daughter of the Ndwandwe chief Zwide and sired a son, Mzilikazi. The Ndwandwes are amaNguni aseMbo, though all spoke a very similar language (all Nguni languages are similar). When Mashobane did not tell Zwide about patrolling Mthethwa amabutho (soldiers), Zwide had Mashobana killed, and the leadership of the Khumalo fell to Mzilikazi. Mzilikazi immediately did not trust his grandfather, Zwide, and took fifty warriors to join Shaka. Shaka was overjoyed because the Khumalos would be useful spies on Zwide and the Ndwandwes. After a few battles, Shaka gave Mzilikazi the extraordinary honour of being chief of the Khumalos and to remain semi independent from the Zulu, if Zwide could be defeated. This caused immense jealousy amongst those who had been with Shaka for many years, but as warriors none such as Shaka had realised their equal in Mzilikazi. All intelligence for the defeat of Zwide was collected by Mzilikazi. Hence, when Zwide was defeated Shaka rightly acknowledged he could not have done it without Mzilikazi and presented him with an ivory axe. There were only two such axes – one for Shaka and one for Mzilikazi. Shaka himself placed the plumes on Mzilikazi's head after Zwide was vanquished. The Khumalos returned to peace in their ancestral homeland. This peace lasted until Shaka asked Mzilikazi to test a tribe to the north of the Khumalo, belonging to one Raninsi a Sotho. After the defeat of Raninsi, Mzilikazi refused to hand over the cattle to Shaka. Shaka, loving Mzilikazi, did nothing about it. His generals however, long disliking Mzilikazi, pressed for action, and thus a first force was sent to teach Mzilikazi a lesson. The force was soundly beaten by Mzilikazi's 500 warriors, compared to the Zulus' 3,000 warriors (though Mzilikazi had the cover of the mountains). This made Mzilikazi the only warrior to have ever defeated Shaka in battle. Mzilikazi was the soul King of the Ndebele the ultimate power and giver of power in the kingdom
Шака бұған көңілі толмағандай көрінді, бірақ ол өздерінің тәжірибелі дивизиясын, Уфасимбиді, Мзиликазиден және ұятты жағдайдан құтылу үшін жіберді. Мзиликазиде үш жүзден астам жауынгері қалды, олардың саны көп емес еді, және оның інісі Зени, Мзиликазидің орнын өзіне қалағандықтан, оны сатқындықпен жазалады. Содан кейін Хумалолар Оңтүстік Африкаға таралып кетті, кейбіреулері сотоларға айналды, ал кейбіреулері сваналар сияқты басқа топтарға қосылды, бірақ көпшілігі Зулулар мен Мтвакази болып қалды. Ндебелелер өздерін «Мтвакази» деп атайды. «Матабеле» деген ат ақ қоныстанғандардан шыққан, ол сол кездегі сотолардың барлық зулуларға берген «Тебеле» деген атынан туындаған. Ндебелелер – Мтвакази, олар патша Мзиликазиден күш пен даналық алады.
Shaka did not seem to mind, but he reluctantly sent his veteran division, the Ufasimbi, to rid themselves of Mzilikazi and the embarrassing situation. Mzilikazi, left with only three hundred warriors who were grossly out numbered, and betrayed by his brother, Zeni, who had wanted Mzilikazi's position for himself, was defeated. From there the Khumalos would be scattered across southern Africa, some becoming the Sotho, and some joining other groups such as the Tswana, but the vast majority remained Zulu and Mthwakazi. "Mthwakazi" is what the Ndebeles call themselves. "Matabele" is a name originating from white settlers, itself coming from "Tebele", a name given to all Zulus by the Sotho at that time. The Ndebeles are Mthwakazi, drawing strength and wisdom from King Mzilikazi.