Кіріспе

Курдстан жұмысшы партиясының (ПКК) тарихы 1974 жылы Абдулла Оджаланның басшылығымен марксистік-лениндік ұйым ретінде басталды. 1978 жылы ұйым "Күрдістан жұмысшы партиясы" деген атауды қабылдады және 1978-1980 жылдар аралығында Түрік Күрдістанында төменгі деңгейдегі қалалық соғысты жүргізді. 1980-1984 жылдары Түркиядағы төңкерістен кейін ПКК өзін қайта құрылымдап, ұйым құрылымын Сирияға көшірді. Түрік-курд қақтығысы 1984 жылы басталды, бұл оның өмір сүруінің басты факторы болды. Бірте-бірте бірнеше саяси студенттерден мыңдаған адамнан тұратын қарулы ұйымға айналды.

Шығу тегі

ПКК-ның бастамасы 1974 жылы Абдулла Оджалан мен Dev Genç ("Революциялық жастар") тобының шағын бір тобы күрдтер негізіндегі солшыл ұйым құруға шешім қабылдады. Бұл жаңа шағын ұйымның мүшелері Дев Генчтің түрлі филиалдарына белсенді түрде қатысты. 1971 жылы Анкара университетінің саяси ғылымдар факультетінде оқып жүрген кезінде, Оджалан өзінің бағындырғыш және фашистік деп санайтын үкімет жүйесін құлатуға тырысатын жер асты қозғалыстарына қосылды. Ол Түркияның Халықтық азаттық партиясына (ТХКО) де жақын болған. Осыдан кейін Түркияның солшыл саяси белсенділері университет жатақханаларында немесе ортақ пәтерлерде жиналыстар ұйымдастырды.

Апокулярлық (1974 1978)

Ұйымның негізі саяси ғылым студенті, кейін оның әйелі Кесіре Йылдырым, Джемил Байек, Баки Карер, Кемал Пир, Мехмет Севгат, Мехмет Карасунгюр және тағы он мүшесі Анкара жоғары білімнің демократиялық қауымдастығы (ADYÖD) деп аталатын 16 мүшемен құрылды. Ұйымның орналасқан жері Анкарада болды. Осы кезеңде Оджалан мен оның жақтастары жалпыға Apocus, түрікше "Апокуляр" деп аталды. Бүгінгі таңда, бірнеше адам ғана тірі немесе істі жалғастыруда, бұл факторлардың бірігуінің нәтижесінде, оның ішінде ПКК-нің ішкі даулары. Бастапқыда Анкарада тұрған болса да, Оджалан оңтүстік-шығыс Түркияда жақсы база бар деп шешті. Ол аймақтағы тайпалық жүйені қолдану арқылы ұйымдастырып, қауіпсіз база құруға болатынын мойындады. Ол тарихи тұрғыдан үкіметпен бейбіт өмір сүрмейтін тайпаларға назар аударды. Осылайша, Оджалан 1976-1978 жылдары өзінің көп бөлігін сол аймақта ПКК құрылымын құруға арнады. Бұл құпия ұйым, бірақ оны түрік құпия қызметі 1977 жылы ашып жіберді. 1977 жылы 18 мамырда Хаки Карер, Оджаланның үйдесі, курд емес, ордулық түрік, жаңа мүшелерді тарту үшін Газиантепке жіберілді. Ол "Стерка Сор" (Қызыл жұлдыз) деп аталатын басқа бір күрдтік солшыл топпен бірге кафеде саяси талқылауға қатысқан. Оны Газиантепте курдтер тобының мүшелері өлтірген деп күтілуде. Бұл Күрдтер тобының Апокулярға қарсы алғашқы қарсылығы болды. Сол сәттен бастап Апокуляр сақ, қатаң және қатыгез болады. Партияның тарихнамасында Хаки Карердің өлімі күресті тереңдету және күшейту туралы шешіммен байланысты. 1978 жылы 27 қарашада Диярбакирдің солтүстігіндегі Лице ауданындағы Фис деген ауылда өткен кездесу барысында саяси партия құру туралы шешім қабылданды. Партияның атауы Партия Каркерен Курдастан кейін 1979 жылы сәуірде орталық комитеттің отырысында шешілді. Фисте өткен кездесу кейін ПКК-нің бірінші съезі ретінде есте қалды. Шақырылғандар саны - 24, ал келгендер саны - 22. Кездесуге қатысқандар, сондай-ақ қайтыс болған революционерлер партияның алғашқы мүшелері болуға тиіс еді. Бас хатшы болып Оджалан, Орталық атқарушы комитеттің мүшелері ретінде Мехмет Карасунгур және Сахин Дёнмез сайланды. Сондай-ақ, Қарасұңыр қарулы қарсылық жасайтын топтың басшысы болып сайланды. 1980 жылы бұрынғы премьер-министр Нихат Эримнің радикалды түрік солшыл ұйымы Дев Сол арқылы өлтірілуі, қару қоймаларының ашылуы, азаматтық тәртіпсіздік, саяси шешімсіздік (парламент президентті таңдай алмады) және ең бастысы Иран-Ирак соғысы кезінде төңкеріс болды, бұл бірнеше сот процестерін бастады. Анкара әскери сотында солшыл Devrimci Yol (Революциялық жол) ұйымына қарсы жүргізілген сот процесінде айыпталушылар әскери төңкеріске дейін 5,388 саяси өлтіруді атап өтті. Құрбандар арасында 1296 оңшыл және 2109 солшыл болды. Басқалардың туысы жоқ. Бұл кезеңде ПКК-ға қатысты өлім-жітім саны шамамен 240-ты құрады. Көптеген оңшыл ұйымдар ПКК-ны өздерінің өмір сүруіне қауіп ретінде қарастырды. 1980 жылғы төңкеріс кезінде 7 мың адамды соттаған әскери трибуналдар 1979 жылдан 1980 жылға дейін 5 241 адамның өліп, 14 152 адамның жараланғанын анықтады. ПКК-ның үлесі 5241 жағдайдың 21% -ын құрады. Түрмеге қамалғаннан кейін ПКК мүшелері тіпті түрмеде де әрекет ететін қарсылық ұйымын құрды. Бұл ұйым аштық ұрыстарымен танымал болды. Олар сондай-ақ, қару-жарақ пен байланыс құралдарын түрмеге тымыздан әкелді. Түрмеге қамалған ПКК мүшелерін жалдау және оқыту әдеттегі нәрсеге айналды. Осы уақыт ішінде Оджалан тұтқындалудан қашып, бақылауда болды. Ол 1979 жылы Сирияға қарай елден қашып кетті. Төңкерістен бұрын да Оджалан өзінің қызметін жалғастыру үшін ПКК-ны қайта құру керек екенін білген. 1979 жылы Оджалан Ливанның Бекаа аңғарына көшіп келгенде, ол Дев Генч кеткен жерден өз байланысын дамыту мүмкіндігіне ие болды. Оның алғашқы орналасуы бұрыннан құрылған Арменияны азат ету үшін Арменияның құпия армиясы (АСАЛА) құрылымы мен бұрынғы Сирияның бақылауындағы Ливанның бір бөлігіндегі ФАТХ лагерьлері арқылы қамтылды. 1999 жылға дейін Сирия Бекаа аңғарындағы аймақта ұйымға құнды қауіпсіз баспаналар ұсынған.

Сирия (1980-1984 жылдар)

1980 жылы 10 қарашада ПКК Францияның Страсбург қаласындағы түрік консулдығын АСАЛА-мен бірлескен операция кезінде бомбалады, олар мұны "жемісті ынтымақтастықтың" бастамасы деп сипаттады. Кеңес Армениясының КГБ офицері Карен Брутенцтің ПКК-ның және АСАЛА-ның қолданатын әдістерінің артында тұрғаны мәлім болды. Кеңес өкіметін жақтаған армяндар 1927 жылы түрікке қарсы күрд партиясын құруға қатысқандықтан, теориялар, аргументтер, үгіт-насихат әдістері мен қызмет құрылымдары жақсы қалыптасқан болатын. Сонымен қатар, Оджалан Палестинаны азат етудің демократиялық майданының (ДФЛП) басшысы Каис Абд аль Каримді Ливандағы ПКК жауынгерлерін әскери даярлауға қолдау көрсетуге мәжбүр етті. 1980 жылдардың басында 300-ге жуық ПКК жауынгеріне партизандық соғысқа қатысты білім берілді. Уақыт өте келе, осындай келісімдер Ясир Арафаттың ФАТХ-ы немесе Самир Гаушахтың Палестина халықтық күрес майданымен (ППСФ) жасалды. 1982 жылдың 20-25 тамызы аралығында Сирия мен Ливан шекарасындағы Палестина лагерінде ПКК-ның екінші съезі өтті. Конгресс барысында партизандық соғыс стратегиясы жасалды. Партизандық соғыстың үш кезеңі болуы керек деп шешілді: стратегиялық қорғаныс, стратегиялық тепе-теңдік және стратегиялық шабуыл. ПКК-ның шағын бөлімшелері Түркияға оралып, 1983 жылдың күзіне дейін қарулы қақтығыстарға кірісуі керек. Алайда жоспарлану күтілгеннен ұзаққа созылды және 1984 жылдың 15 тамызында қарулы қақтығыстар басталды. Конгресс барысында Четин Гюнгер ПКК-нің демократиялық жоқтығын сынға алды. Ол РПК-дан шығып, қоғамдық жиналыстарда РПК-ны сынға алды. 1985 жылы Швецияда өткен кездесулердің бірінде ол өлтірілді. Оджалан өзінің ресурстарын Бекаа аңғарындағы оқу лагерьлерінде біріктірді. ПКК жаңа күш базасын құруда. Бұл Түркияның оңтүстік-шығысын бақылауға алу үшін ПКК-нің екінші кезеңінің басталуы болды. Ливанның Сидон портының шетінде орналасқан палестиналық босқындар лагерінің жанында орналасқан Айн әл-Хильве қаласында ұйым басқа этникалық топтар арасындағы жарымәскери топтармен байланыстар құрды, олар Түркияға қарсы тарихи наразылықтарын білдірді, мысалы, этникалық армяндық АСАЛА. Байланыстар оның солшыл ұлтшыл идеологиясын бөлісетін топтарға, мысалы Палестинаны азат ету ұйымына, ETA және аздап Ирландияның уақытша республикалық армиясына дейін кеңейтілді. Курдстанның азаттық күштерінің (Hêzên Rizgariya Kurdistan HRK) құрылуы 1984 жылы 15 тамызда жарияланды. 1984 жылдан бастап ПКК Түркия Курдистаны, Ирак Курдистаны, Сирия, Ливан және Франция лагерьлерінде жаттығумен айналысатын жарым әскери топқа айналды. ПКК-ға Сирия үкіметі үлкен қолдау көрсетті, бұл Дамаскте штаб-пәтерін сақтауға мүмкіндік берді, сондай-ақ Иран, Ирак және Ливия үкіметтерінен де қолдау тапты. Түркияның үкімет мекемелеріне, әскеріне және түрлі мемлекеттік мекемелеріне шабуыл жасап, бомбаға тоқтайды. Ұйымның басты назары түрік әскери мақсаттарына қарсы шабуылдарға аударылды, бірақ азаматтық мақсаттар да соққыға ұшырады. 1984 жылы 15 желтоқсанда ұйым және басқа да солшыл топтар, соның ішінде Түркияның жұмысшылар партиясы, Түркияның коммунистік жұмысшылар партиясы, Түркияның коммунистік партиясы, Түркияның Күрдістанның социалистік партиясы және Түркияның социалистік жұмысшылар партиясы бірлесіп жұмыс істеу туралы хаттамаға қол қойды.

I жартылай әскери (1984-1992)

1984 жылы ПКК-ның тұрақты жарымәскери іс-қимылының басталуы болды, ол негізінен үкіметтік қызметкерлерге және Оңтүстік-Шығыс Анатолия жобасына байланысты инфрақұрылымға, сондай-ақ кейбір азаматтық (коллаборационерлер) нысаналарына шабуыл жасады. Бастапқыда ПКК көтерілісі Түркия үкіметі тарапынан тек қана күрдтердің тағы бір көтерілісі, 29-шы көтерілісі деп аталып, ол бұрынғыдай қысылып тасталатынын мәлімдеген болатын. 1985 жылы құрылған Күрд Ұлттық азаттық майданы (ЭРНК) көтеріліске басқа ұйымдық құрылым берді. Ақырында әскери операциялар ERNK-дан Күртстан Халықтық азаттық армиясына (ARGK) берілді. ERNK қалды, бірақ негізінен ARGK-ның қақпағы ретінде. 1986 жылдың қазан айында Үшінші партиялық съезде Күрдістанның Халықтық азаттық армиясы (Артеша Ризгарие Геле Курдистан АРГК) құрылды және ХРК-ның орнын басып алды.

Қатты қудалау

1982 жылдан бастап Иран мен Ирак соғысы Солтүстік Ирактағы күрд ұйымдарына еркіндік берді, өйткені Ирак өз әскерлерін оңтүстік фронтқа көшірді. Ұйым мұны Ирақтан шекарадан тыс шабуыл жасау үшін қолданды. Марксистік ПКК мен Барзанидің консервативті ҚДП арасындағы қарым-қатынас ешқашан жылы болған жоқ, бірақ соңғысы ұйымға ҚДП-ның бақылауындағы аймақтардан және Ирак пен Түркия шекарасының оңтүстігінде жұмыс істеуге рұқсат берді. Бұл ПКК-ға Түркияға тікелей Сириядан және Ирак арқылы енудің екі жолын берді.

Ұлттан тыс

ПКК-ны күрдтердің еуропалық диаспорасы, әсіресе Германиядағы диаспорасы қатты қолдады. ПКК-ның жақтастары Германиядағы түрік мекемелеріне қарсы өртке қарсы шабуылдар жасағаннан кейін, ол 1993 жылы террорлық ұйым деп жарияланды. Түркия АҚШ бастаған коалицияны қолдап, ирактық ұшуға тыйым салынған аймақтарды құрды. Ұшуға тыйым салынған аймақтар кейіннен ПКК қолданған бақылау вакуумын пайда етті. Иран АҚШ бастаған коалицияның ықпалына оңай ие бола алатын ұшуға тыйым салынған аймақты қаламады. Түрік дереккөздері Иранның бұл әрекеттерге берген жауабы да ПКК-ны қолдау арқылы қалыптасты деп мәлімдеді. Кеңес жүйесінің аяқталуына (1991) бейімделу және Иранның қолдауына ие болу үшін ұйым исламдық наным-сенімдерді жақсырақ қабылдап алу үшін өзінің коммунистік зайырлы идеологиясын өзгертті немесе тастап кетті. 1993 жылдан бастап ПКК мүшелері Иран жерінен шабуыл жасады деп күтілуде. Иран Түркияның Ирактағы операциясын болдырмау үшін SA 7 зымыранын берді. Ұйым Түркияның Ирактың Күрдтер соғысына араласуы кезінде Түркияға қарсы SA 7 зымырандарын тиімді қолданды. 1990 жылдары Грекия мен Иран ПКК-ны қару-жарақ пен қаржы түрінде қамтамасыз етті деп айыпталды. Грекия да, Иран да айыптауларды жоққа шығарды. 1992 жылдың 4 қазанында Эрбилдегі күрд үкіметі "ПКК шекаралық базалардан кетуі немесе қуылуы керек" деп жариялады. 1993 жылы 17 наурызда Ливанның Барелиас қаласында Жалал Талабанидің қатысуымен Оджалан біржақты атысты тоқтату туралы жариялады. Ол "Түркиядан бөлініп шығуға" ниетсіз екенін мәлімдеді. 1993 жылдың 16 сәуірінде Оджалан атысты тоқтату мерзімінің шектелмейтінін мәлімдеді. Бірақ сол жылы соғыстар қайта басталғаннан кейін атысты тоқтатуды тоқтатты. Ұйым өзінің әскери лагерьлерін Солтүстік Иракқа көшірді. Сирия тек идеологиялық дайындық, барлау, денсаулық сақтау және демалыс орындарымен қамтамасыз етілген. Халықаралық талқылаулар Солтүстік Иракта жаңа мемлекет құру туралы жүріп жатты, ол Ирак федерациясы тұжырымдамасына негізделген. БҰҰ Ирак Федерациясына ақша жіберді. Түркияның солтүстік Иракты пайдалану мүмкіндігін жою үшін шешімді енгізуімен бірге, Түркия АҚШ бастаған коалицияға қосылды. Екі келіссөздер сериясы сыналды. АҚШ-тың 1995 жылғы 9-11 тамыздағы Дрогедадағы келіссөздері КДП-ның ПУК-мен күресті реттеуге және Түркия шекарасын бақылаудағы КДП түрінде қауіпсіздік кепілдемелеріне әкеліп соқты. Түркия ҚДП-мен ПУК арасындағы қақтығыстың Ирактың солтүстігінде билік вакуумын туғызады деп қорқып, бұл ұйымға мүмкіндік береді. Түркия ресми келіссөздер басталғанға дейін 1995 жылдың 20 наурызы мен 4 мамыры аралығында "Сталь" операциясын (Çelik Harekâtı) жүргізді. 1995 жылдың 20 наурызы мен 2 мамыры аралығында 35 мың түрік әскері Солтүстік Иракқа көшіп келіп, ПКК бекіністерін тазартуға тырысты. Ұйым сәтсіз аяқталды. Бұл іс-шара Дрогедадағы келіссөздердің шарттарын аймақтан ПКК инфрақұрылымын жою арқылы мүмкіндік беруге бағытталған. "Сталь" операциясы ирак күрдтеріне өздерінің бақылау жүйесін құруға мүмкіндік берді, бірақ тек егер олар ПКК-нің инфрақұрылымын кеңейтуіне кедергі жасаса ғана. Дрогеда келіссөздері Сирия мен Иранға әсері болғандықтан тоқтатылды. Осы бірігуді тежеу үшін 1995 жылы 12 қыркүйекте Дрогедадағы ІІ келіссөзден кейін ПКК ҚДП-ға қарсы шабуыл жасады. ПКК оны елемеуге болмайды деп отыр. 1995 жылы Оджалан "Ұлттық Біріккен майдан" құру ниеті туралы мәлімдеді. Ұлттық Біріккен майдан өзінің саяси мақсатын "көтеріліп жатқан тоталитарлық соғысқа қарсы жалпы ұлттық демократиялық азаттық соғысы" деп қорытты. КСРО-ның қуғын-сүргіндегі үкімет немесе күрд федерациясын құруы Ирак күрдтерін біріктіруге тырысқан коалицияға жауап берді. 1996 жылдың қазан айында Ирактағы күрд топтары арасында Анкара бейбітшілік процесі деп аталатын екінші сәтсіз келіссөздер өткізілді.

Ирак күрдтерінің азаматтық соғысы (1997)

Ирактың Күрдтер арасындағы Азамат соғысы 1990 жылдардың ортасында күрдтер арасындағы соғыс болды. Соғыс барысында әртүрлі топтар Иран мен Түркиядан келген күрд топтарын, сондай-ақ Иран, Ирак, Америка әскерлерін соғысқа тартты. ПКК-мен достық қарым-қатынаста болған ПКК ҚДП Пешмергасына және ҚДП мүшелеріне шабуыл жасай бастады. Қырғызстанның азаматтық соғысы аяқталғаннан кейін ПКК Бекаа аңғарынан Қандил тауларына көшірілді. 1997 жылдың 13 қазанынан бастап КДП ПУК-ның бүкіл азаматтық соғысының ең ауыр шайқастары басталды. Жүздеген адам қаза тауып, мыңдаған адам үй-жайын тастап кетуге мәжбүр болды. ПУК Сүлеймен қаласында алты GRAD зымыранын қолданды. Оралда бітімге келу үшін ешқандай келіссөздер жүргізілген жоқ. Түркияда әскери мақсаттарға қарсы дәл осындай зымырандар қолданылды. Түркияның көзқарасы бойынша, ҚДП ПКК-ны Солтүстік Ирактан қуып шығаруға тырысты, ал КУП Сирия мен Иран қолдаған ПКК-дан қолдау тапты. Түркия ҚДП жағында араласып, оны ПКК-ға шабуыл жасау мүмкіндігі ретінде көрді. Түркия сонымен қатар ПҮК-тің басшысы Талабаниге ПКК-мен ынтымақтастық жасамауға ескертті. 1997 жылы 12 мамырда түрік күштері "Қосқыш" операциясын бастады. Операция ауыр зардаптарға ұшырады, алайда ұйым солтүстік Иракта жұмысын жалғастырды. "Шекірек" операциясы 300 миллион долларға бағаланды. Түрік дереккөздері 3000-ға жуық ПКК жауынгерлері қаза тапқан, тағы 132 адам тұтқындалған деп мәлімдеді. Бұл түрік күштерінің арасында 113 адам қаза тауып, 325 адам жарақат алғанмен салыстырғанда ерекше. Операция сәтсіз аяқталып, ПКК солтүстік Ирактан әрекет етуін жалғастырды. 1997 жылы 25 қыркүйекте түрік әскерлері Солтүстік Иракта "Таң" операциясымен айналысты. Бұл жолы олар ҚДП-мен одақтасып, ПСК мен ПКК-ның позицияларына шабуыл жасап, екі топтың арасында атысты тоқтатуды және ПКК лагерьлерін жоюды талап етті. Операция нәтижесінде ПКК мен түрік күштерінің қаза табуы мүмкін болды, бірақ Түркия тағы да ПКК-ны солтүстік Ирактан түп-тамырымен жоюға үлгермеді. Алайда, КПК мен ҚДП арасында атысты тоқтату туралы келіссөздер жүргізілді. Оқ атыс тоқтатылуына қарамастан, қазан мен қарашада ҚДП мен КОК арасындағы қарулы келісім сызығында жаңадан ұсақ ұрыстар болды. Сонымен қатар, Иран мен Ирактың сарбаздары шекара маңында қақтығысты. Осы шайқаста екі жақтан да 1200 жауынгер қаза тауып, 10 мың бейбіт тұрғын үйлерін тастап қашып кетті. Ақыры 24 қарашада тұрақты атысты тоқтату туралы келісімге қол қойылды. Саддамның Ирак күрдтері арасындағы келіссөздерге Түркияның көмегіне берген жауабы ұйымға көбірек көмек көрсету арқылы қалыптасты. Түрік билігінің мәліметінше, 1997 жылы Түркияның солтүстік Ирактағы операциялармен қоса, түрлі операцияларда 3 302 PKK операторы, оның ішінде 484-і тұтқындалды, 415-і берілді және 303-і тұтқындалды. Осы уақыт аралығында қауіпсіздік күштері 192 сарбазын жоғалтып, 95 адам жараланды. Сонымен қатар 49 ауыл күзетшісі қаза тауып, 14 адам жараланды. Түрік әскері аймақтағы ұйымдық қозғалыстарды бақылауға жеткілікті операциялық құрылымға ие болғанын, бірақ оларды бақылауға немесе тоқтатуға болмайтынын мәлімдеді. Сонымен қатар, Түркия әскері ауыр соғыс қылмыстарына және адам құқықтарын бұзуға қатысы бар. Курдтар жүйелі түрде өлтіріліп, олардың өлімі үшін ПКК кінәлі деп танылды.

Бомбалаулар (1998 1999)

ПКК 90-шы жылдары барлық бомбалық шабуылдарды, соның ішінде жанкешті бомбалауды қолдана бастады. ПКК нысаналары мұқият таңдалды. Түрік билігінің айтуынша, бомбалаушылардың басым көпшілігі ұйымның басшылығымен таңдалған. 1998 және 1999 жылдар аралығында топтастырылған шабуылдардың көпшілігі: 1998 жылдың 17 қарашасы, 1998 жылдың 1 желтоқсаны, 1998 жылдың 24 желтоқсаны, 1999 жылдың 9 сәуірі және 1999 жылдың 7 маусымы. Барлық нысаналар әскери және полиция базалары болды. Көптеген мәлімдемелерге қарамастан, ПКК тек бірнеше жанкешті бомбалау үшін жауапкершілікті өз мойнына алды.

Ағыздалмаған соғыс

Түркияның Сирияға ПКК-ға көмек көрсетуіне қарсы жауабы жарияланбаған соғыс болды. Түркия жарияланбаған соғыс туралы хабарларында ПКК-ның операциялық базаларын жою үшін кез келген қажетті іс-әрекет жасауға дайын екенін мәлімдеді. Ол Оджаланның тұтқындалуымен және Түркияның Араб Лигасына қатысты Сирия мен Иранға қарсы жаңа ұстаныммен аяқталды. Сириямен ПКК туралы алғашқы байланыс 1987 жылы болды. Тургут Озал келіссөздерді жеке жүргізді. Соңында, елдердің арасындағы айырмашылықтарды көрсеткен хаттама болды. Сирия тіпті Оджаланның Сирияда екенін мойындаған жоқ. 1992 жылы сәуірде Перс шығанағындағы соғыстан кейін екі мемлекет арасында қауіпсіздік туралы келісімге қол жеткізілді. Екі ел де өз елінде заңсыз деп танылған ұйымдардың шекарадан өтуіне, ұйымдастырылуына, оқытылуына немесе үгіт-насихат таратылуына жол бермеуге келісті. Егер агент ұсталса, ол алмастырылады. Түркия мен Сирия арасындағы шекараны белгілеу қарастырылды. Әр үш айда бір рет қауіпсіздік қызметкерлері екі тараптың да ақпаратын алмасып отыратын. Халықаралық саясат тұрғысынан алғанда, Сирия алғаш рет ПКК-ны террорлық ұйым ретінде қарастыруды қабылдады. 1993 жылы 19-20 қарашада Сирияның мемлекеттік министрі "Оджалан мен басқа да террористерге жол берілмейді" деп мәлімдеген кезде, халықтың реакциясы болды. Бірақ Сирияның ПКК-ға деген көзқарасы өзгерген жоқ. Келесі оқиға 1994 жылы 23 тамызда Түркия, Сирия және Иран арасындағы саммитте Сирия су мәселесін ПКК-мен ресми түрде байланыстырды. Осы саммитте тағы бір қызықты оқиға - Хатай мәселесі талқыланды. Дамаскте саммит өтіп жатқан кезде ПКК Хатайда құрылымын құрып жатты; 1995 жылдың шілдесінде ол алғашқы іс-әрекетін сол жерде жүргізді, кейіннен осы провинцияны Адана мен Мерсинге дейін іс-әрекетін кеңейту үшін база ретінде пайдаланды; ПКК Шығыс Жерорта теңізіне дейін кеңейіп жатты. Бұл аймақ оңтүстік-шығыстан көшіп келушілердің орталықтарының бірі болды, сондай-ақ оңтүстік-шығыс аймағы үшін уақытша жазғы жұмыс аймағы болып табылады. Түркия үшін бұл аймақ күрдтер үшін емес, араб халқы үшін аса қауіпті болды. 1995 жылдың соңында Түркия үкіметі Сирияның Хатай маңындағы ПКК операцияларын қолдауы ПКК-дан гөрі Сириядан келетін белсенді жауыздық қауіп ретінде қабылдады. ПКК-ның Хатайдағы операциялары Сириямен жарияланбаған соғысқа ұласты. Егер ПКК талабы қабылданса, бұл Дамаск үшін үлкен қадам болар еді, тек су мәселесі мен Хатай талабы үшін ғана емес, сонымен қатар батыс елінің тыйым салынған ұйыммен келіссөздер жүргізуі үшін де. Бұл Түркияға үлкен соққы болар еді, өйткені еліміздегі көтерілісті тоқтата алмау аймақтың балқандануымен аяқталуы мүмкін. Түрік үкіметі Сириямен жарияланбаған соғыс туралы шешім қабылдағаннан кейін, әскерилер ең нашар сценарийді (өңірлік соғыс: Түркия Сирияға, Иранға және мүмкін Грекияға қарсы (әуе базалары туралы 1995 жылғы әскери келісім) және Ресейге қарсы) қоса алғанда, әскери операциялық жоспарлар әзірлеу туралы бұйрық алды. Өңірлік соғысқа қарсы тұру үшін Израильмен 1996 жылдың 24 ақпанында және 26 тамызында әскери келісімдерге қол қойылды. Бұл келісімдер 1997 жылдың ақпан айында барлау қызметімен ынтымақтастық туралы келісімге сәйкес келді. 1996 жылы екі дипломатиялық нота шығарылды. Бірінші жазба Ираннан Сириядағы ПКК-ға әскери техниканы тасымалдайтын жүк көлігіне арналған. Екіншісі - Сирияның ПКК-ны қолдағаны туралы. Түркия екі мәселені - су мен ПКК мәселесін шешті. 1996 жылы 30 желтоқсанда Түркияның Ұлттық барлау қызметі (МББ) Мұстафа Дүйұрды Сириядан алып шықты. Дуйур - ДХКП-ның С агенті, Өзедемир Сабанжының өлтірілуіне қатысы бар. Түркия Дамасктің ПКК мен ДХКП-ны қорғап отырғанына байланысты қарым-қатынасты тоқтатты .

Оджаланның тұтқындалуы (1999)

Сирия ПКК партизандарының көшбасшысын депортациялағаннан кейін, ол Түркиямен дипломатиялық дағдарысқа ұшыраған әртүрлі Еуропа елдері арқылы өтті, ол "терроризм" айыптары бойынша оның ұсталуын талап етті, оның ішінде түрік сарбаздарын, полиция қызметкерлерін және азаматтық тұрғындарды өлтіруге қатысы бар. 1999 жылдың 15 ақпанында Грекия елшілігінен Найроби халықаралық әуежайына ауыстырылып жатқанда, Оджалан ЦРУ қолдауымен Түркияның Ұлттық барлау агенттігінің (MIT) операциясы барысында тұтқындалды. Америкалық шенеуніктер АҚШ-тың барлау қызметі мен дипломатиялық күш-жігерінің Оджаланның тұтқындалуына септігін тигізгенін мойындады. Содан кейін ол Түркияға сотқа жіберілді. Оның тұтқындалуы мыңдаған күрдтердің бүкіл әлемдегі грек елшілігін басып алуына себеп болды. 1999 жылдың тамызында Оджалан түрмеден екінші бейбітшілік бастамасын жариялады, мүшелеріне қарулы қақтығыстан бас тартуды бұйырды және Түркия үкіметімен барлық мәселелер бойынша диалог жүргізуді сұрады. Алайда, көп ұзамай түрік және күрдтер арасында бүкіл әлемде түрік дипломатиялық мекемелерінің жанында, мысалы, Грекияның Лондондағы елшілігіне жақын жерде көтерілістер болды. ПКК/КАДЕК өкілі оның қарулы қанаты, Халықтың қорғаныс күштері, өзін-өзі қорғау қабілетін сақтау үшін қаруын тарататын немесе тапсыратын жоқ деп мәлімдеді. ПКК/КАДЕК қаруын тастамайтынын растаған бұл ұйым өздерінің операцияларын жүргізу қабілетін сақтайтынын көрсетеді. ПКК енді бір ғана жетекші ұйым емес, ол күрдтердің маңызды символына айналды.

Германиядағы қызмет

ПКК-ны күрдтердің еуропалық диаспорасы, әсіресе Германиядағы диаспорасы қатты қолдады. ПКК-ның жақтастары Германиядағы түрік мекемелеріне қарсы өртке қарсы шабуылдар жасағаннан кейін, ол 1993 жылы террорлық ұйым деп жарияланды. 1995 жылы 30 қыркүйекте Дамаскте Германияның Христиан-демократиялық одағының (ХДС) жоғары тұрған неміс депутаты Генрих Луммер мен Дамасктегі барлау қызметкерлері арасында байланыс орнады. 1996 жылы Дамаскте Луммер мен Абдулла Оджаланның кездесуінде Оджалан Луммерді ПКК-ның мақсаты Германиядағы өздерінің іс-әрекеттеріне бейбіт шешім табу екендігіне сендірді. ПКК сонымен қатар оны Солтүстік Ирактағы ҚДП күштері Германияда террористік ұйым ретінде емес, заңды тұлға ретінде тануды талап етті. KDP бұл оператившіні Түркияға экстрадициялады.

2000қазіргі

Түркия ПКК-ны олардың операциялық негіздерін жою арқылы ғана жоюға болады деп шешті. Түркия халықаралық қолдау алу үшін сыртқы байланыстар бойынша күшті науқанға кірісті. 2004 жылы 2 сәуірде Еуропалық Одақ Кеңесі (Еуропалық Одақтың 15 үкіметі) Курдистан жұмысшы партиясын террористік ұйымдар тізімін жаңартуға шешім қабылдады. Бұл ЕО-ға қосылатын барлық мүшелерге қатысты. Түркия 2002 жылы Тегеранмен келісімге қол жеткізді, онда Түркия Иранның көтерілісші топтары "Муджахиддин ха Халк" террористік ұйым ретінде танылды, ал Иран ПКК үшін дәл солай етті. Голландия полициясы 2004 жылдың қараша айында Нидерландының Льемпде қаласында "ПКК жарымәскери лагері/офисіне" рейд жасап, 29 адамды тұтқындады. Түркия барлық күш-жігеріне қарамастан, ПКК-ның іс-әрекетін азайта алмады.

Атаулар өзгеруі

2002 жылдың 2 сәуірінен бастап 2003 жылдың 11 қарашасына дейін, Еуропалық Одақ террористердің тізімін жаңартқан күні, ұйым "Күрдістан жұмысшы партиясын" тоқтатқандығын мәлімдеді және сол ұйымдық құрылыммен "Күрдістан демократиясы және өзгершілік конгресі" (KADEK) құрды. Атауын KADEK-ке өзгерту бейбіт саясатқа және кең идеологиялармен ынтымақтастыққа бағытталған қадам ретінде мәлімделген, бірақ бұл өзгеріс өзін террористік ұйым ретінде санаудың құқықтық салдарынан қорғауға бағытталған деп атап өтті. Түркия KADEK пен PKK бірдей деп мәлімдеді. Кейінгі уақытта мемлекеттер KADEK-ке қатысты өздерінің статусын ПКК-ге қатысты статусына сәйкес етіп жаңартты. 2003 жылдың 11 қарашасынан 2005 жылдың 4 сәуіріне дейін KADEK өзінің атын өзгертіп, KGK (KONGRA GEL) деген атаумен жұмыс істеді. 2004 жылы ПКК қарулы қанаты HPG (Халық қорғаныс күштері) Оджалан тұтқындалғаннан бері сақтап келген біржақты бітімгершілікке тоқтағанын жариялады. 4 жыл бойы атысты тоқтатқаннан кейін ПКК қарулы қақтығысты жалғастырды. ПКК Түркияның оңтүстік-шығысындағы әскери базалар мен полиция бөлімдерін бомбалаудан бастады. 2004 жылы Түркияның өтініші бойынша АҚШ қазынашылық департаменті өзінің ережелерін өзгертіп, ПКК-ның барлық жалған атаулары мен тармақтарын OFAC (Шетелдік активтерді бақылау басқармасы) қолданатын санкциялар тізіміне енгізді. Тізім террористердің меншігін бұғаттауды көздейді. Қазіргі уақытта ПКК псевдонимдерімен тізімделген ұйымдарға KADEK (Курдистанның бостандық және демократия конгрессі), KONGRA GEL, HSK, KHK және PKK кіреді.

Қаржы құрылымындағы өзгерістер

Түрік билігі ұйымның негізгі қаржы көздері мемлекеттік көздерден Еуропадағы күрдтерге және есірткі айналымынан түскен кірістерге ауысты деп мәлімдеді. 2007 жылы ПКК-ны сынға алған ғалымдар британдық барлау қызметінің бағалауы бойынша, ПКК-ның Еуропаға шығыстан келетін героиннің жалпы көлемінің шамамен 40%-ын бақылайтынын мәлімдеді. 2005 жылы 6 шілдеде Диярбакирде белгісіз адамдар ХХДП-ның бұрынғы вице-президенті Хикмет Фиданды өлтірді. ПКК-ны айыптап, бірақ ол өз қатысын жоққа шығарды. 2007 жылы ПКК-да әйелдер үшін 40% квота болды. Түркияның 2007 жылғы жалпы сайлауы кезінде түрік билігі ұйымнан ТЖП, МХП, ДДП және АКП-ға өлім қаупі жіберілгенін, олардың Ван және Хаккари кандидаттарын кері қайтарып, ДТП-ның үстемдігін қамтамасыз еткенін мәлімдеді. DTP-ден басқа, Ван мен Хаккариде CHP, MHP, DYP және AKP партияларының барлық үміткерлері өздерін кері қайтарып, күрд халқына қолдау көрсетуі керек. Біздің халқымыз сайлауда өзінің күрдтік сипатын көрсетуі керек. Егер басқаша көзқарас қалыптасса, біздің көзқарас та өзгеше болады. [ ] Біз атап өткен әрекеттерді жалғастырған әркім жазаланады. Кім біздің қозғалысымызға немесе партиямызға зиян келтірсе, оны еш уақытта кешірмейміз. Олар өлімге ұшырайтынын білуі керек. 2011 жылдың 21 қазанында Иранның сыртқы істер министрі Али Акбар Салехи Иранның Түркиямен бірге ПКК-ға қарсы кейбір әскери операцияларда ынтымақтасатынын мәлімдеді. 2012 жыл Түркия мемлекеті мен ПКК арасындағы қарулы қақтығыстың 1999 жылдан бергі ең қатал жылы болды. Қақтығыстар нәтижесінде кем дегенде 541 адам қаза тапты, оның ішінде 316 боевик және 282 әскери адам. Түркия үкіметі ПКК басшылығымен келіссөздер бастағанға дейін, 2009 жылы 152 адам қаза тапты. Бұл келіссөздердің сәтсіз аяқталуы 2012 жылы әсіресе күшейген зорлық-зомбылыққа себеп болды. Сириялық күрдтердің күшейіп келе жатқан күшінен жігер алған ПКК сол жылы шабуылдарын күшейтті. Сириядағы азаматтық соғыс кезінде Сириядағы күрдтер ПКК көмегімен және президент Масуд Барзанидің басшылығымен Эрбилдегі Күрдстан аймақтық үкіметінің қолдауымен өз аймағын бақылауға алды.

2013-2015 бейбіт процесс

2012 жылдың соңында Түркия үкіметі Оджаланмен атысты тоқтату туралы құпия келіссөздер жүргізді. Әңгімелесуді жеңілдету үшін үкімет өкілдері Түрмедегі Оджаланның хаттарын Солтүстік Ирактағы ПКК басшыларына жіберді. 2013 жылдың 21 наурызында атысты тоқтату туралы хабарланды. 25 сәуірде ПКК Түркиядан кететіндігі туралы мәлім болды. Командир Мұрат Қарайлан: "Қазіргі дайындық аясында, 2013 жылдың 8 мамырында әскерді қайтарып алу басталады. Біздің әскерлеріміз шабуыл, операция немесе бомбалау кезінде кері қайтқан партизандық күштерге қарсы жауап беруге құқылы және кері қайтқандар дереу тоқтатылады". Ирактың жартылай автономды күрд аймағы солтүстік көршісінен келген босқындарды қуана қарсы алды. BDP аймақта жиналыстар өткізіп, алаңдаулы азаматтарға күтіп тұрған шығарылу туралы мәлімдеді. "8 мамыр - біз күткен және қорқытқан күн", - деді партия басшысы Пинар Йилмаз. "Біз үкіметке мүлдем сенбейміз. Бұл жердегі көп адам партизандар кеткен соң, түрік әскері бізге тағы да шабуыл жасайды деп қорқады". Сирияның әскерін кері қайтару жоспарланғандай басталды. 2013 жылдың 29 шілдесінде ПКК бір ай ішінде реформалар басталмаса, бейбіт келісімнің сәтсіз аяқталатынын айтып ультиматум шығарды. Қазан айында Джемиль Байек Түркия бейбітшілік процесін қайта бастамаса, ПКК өзімен күресу үшін операцияларды қайта бастайтынын ескертті. Ол сондай-ақ Түркияны Сириядағы азаматтық соғыс кезінде күрдтерге қарсы прокси-соғыс жүргізгенін және оларға қарсы соғысқан басқа да экстремистік көтерілісшілерді қолдағанын сынға алды. Ирактың Күрдстан президенті Масуд Барзани Ердоғанмен бірге: "Бұл мен үшін тарихи сапар. Премьер-министр Тайып Ердоған бейбітшілікке батыл қадам жасады. Мен күрд және түрік бауырластарымыздың бейбітшілік процесін қолдағанын қалаймын".

2014 жылы "Ислам мемлекетіне" қарсы іс-қимыл және Түркиядағы жаңа шиеленістер

ПКК 2014 жылдың шілде айының ортасында Сирияда Сирияның Азамат соғысының бір бөлігі ретінде Ирақ және Леванттың Ислам мемлекеті (ИМИЛ) күштерін шабуылдады. Тамыз айында ПКК Солтүстік Иракта ИМ-мен күресті және Түркия үкіметін ИМ-ге қарсы ұстануға қысым жасады. ПКК күштері ондаған мың езидтерге қоршалған Синджар тауынан қашып шығуға көмектесті. 2014 жылдың қыркүйегінде Кобани қоршауы кезінде ПКК-ның кейбір жауынгерлері Сириядағы Күрдтердің Кобани қаласына шабуыл жасаған ИМ күштерімен күресті, бұл шекарада түрікпен қақтығыстарға әкеліп соқты және бір жылдан астам уақыттан бері қолданылып келе жатқан атысты тоқтатуды аяқтады. ПКК Түркия ИМ-ті қолдап отыр деп мәлімдеді. ПКК Ирак пен Сирияда ИМ-ге қарсы көптеген шабуылдарға қатысты. Түркиялық күрдтердің көпшілігі Анкарадағы үкіметтен ИМ-мен күресу үшін күшті шаралар қолдануын және ИМ-ге қарсы күресіп жатқан күрд жанжалдарының еркін қозғалуы мен қайта жабдықтауын талап етіп, кең ауқымды көшелік наразылық акциясына шықты. Бұл наразылықтарға ПКК өз жақтастарын шақыру кірді. Полиция мен наразылықшылар арасындағы қақтығыстарда кем дегенде 31 адам қаза тапты. Түркия үкіметі ПКК-мен байланысы бар жауынгерлердің шекара арқылы қозғалысын шектеуді жалғастырды, Түркияға қайта оралған 260 Халықты қорғау бөлімшелерінің жауынгерлерін тұтқындады. 14 қазанда Түркияның әуе күштері ұшақтары Хаккари провинциясының Даглица маңында ПКК позицияларына шабуыл жасады. Түрік әскерилерінің мәлімдемесінде бомбалаулар ПКК-ның аймақтағы түрік әскери заставасына шабуылға жауап ретінде жасалғаны айтылған. "Фират" жаңалықтар агенттігі, "Аль-Джазира" оны "ПКК-ға жақын" деп сипаттады, түрік күштерінің бірнеше күн бұрын ПКК позицияларын атқылап жатқанын және ПКК-ның әрекеті сол артиллериялық шабуылдарға жауап ретінде жасалғанын мәлімдеді. ПКК түрік шабуылдары басталғанға дейін бірнеше ай бұрын олардың әскерлеріне қарсы бірнеше түрік шабуылдары туралы хабарлаған болатын.