Кіріспе
Септимий Север мен Клоди Альбинус арасындағы шайқас (197) Лугадунум шайқасы, сондай-ақ Лион шайқасы деп аталады, 19 ақпан 197 жылы Лугадунумда (қазіргі Лион, Франция) Рим императоры Септимий Север мен Рим узурпаторы Клоди Альбинус әскерлері арасында болды. Севердің жеңісі ақыры оны Бес император жылынан кейін және одан кейін Рим империясының жалғыз императоры ретінде бекітті. Бұл соғыс Рим әскерлерінің арасындағы ең үлкен, ең ауыр және ең қанды шайқас деп аталады. Ағылшын тарихшысы Эдвард Гиббонның айтуынша, римдік тарихшы Кассиус Дио екі жақтағы римдік сарбаздардың жалпы санын 150 000 деп есептеді. Тарихшы Майкл Куликовский Северий Дакия мен Дунай провинцияларының біріккен легиондарымен әлдеқайда үлкен күшке басшылық етті деп мәлімдейді. Тарихшы А. Дж. Грэм Гиббонның жалпы саны 150 000 сарбаз екенін, кейде келтірілген саны 300 000-дан көп емес екенін және сондықтан әр тарапта 150 000-ға дейін, ол Кассиус Дионың түпнұсқа тілінің жалпы қабылданған қате аудармасы деп мәлімдейді. Грэхам Альбинус үшін қол жетімді ықтимал күштерді талдап, екі жақтағы сандар шамамен бірдей болуы мүмкін екенін айтады.
The Battle of Lugdunum, also called the Battle of Lyon, was fought on 19 February 197 at Lugdunum (modern Lyon, France), between the armies of the Roman emperor Septimius Severus and of the Roman usurper Clodius Albinus. Severus' victory finally established him as the sole emperor of the Roman Empire following the Year of the Five Emperors and immediate aftermath. This battle is said to be the largest, most hard fought, and bloodiest of all clashes between Roman forces. According to English historian Edward Gibbon, the Roman historian Cassius Dio placed the total number of Roman soldiers engaged for both sides combined at 150,000. Historian Michael Kulikowski states that Severus led the much larger force with the combined legions of Dacia and the Danubian provinces. Historian A. J. Graham supports Gibbon's number of 150,000 soldiers in total, rather than the sometimes cited number of 300,000 in total and therefore 150,000 on each side, which he states to be a commonly accepted mistranslation of Cassius Dio's original language. Graham also analyses the possible forces available to Albinus and states that the numbers on each side could have been roughly equal.
Өмірбаян
Император Пертинакс тек 3 ай билік еткеннен кейін, 193 жылы 28 наурызда преториан күзетшілері өлтіргеннен кейін, Рим империясының тағына билік ету үшін күрес басталды, нәтижесінде Бес император жылы болды. Пертинакс өлтірілгеннен кейін, плебейлердің үрейленіп, наразылық білдіргеніне қарамастан, преториандар империяны ең жоғары баға берген Диди Юлианға сатты. Римдіктердің ашуынан қалың топ үш легионды басқарып отырған Сирияның римдік губернаторы Песценний Нигердің атын айқайлап, оны Римге басып алуға шақырды. Пертинакстың өлімі туралы хабарды естіген Песценний Нигер өзін император деп жариялап, жалпы саны 10 легионның қолдауына ие болды. Осы аралықта Жоғарғы Паннонияның губернаторы және үш легионның қолбасшысы Септимий Север өз легиондарымен император деп жарияланды. Северус сарбаздар жоғары бағалаған Пертинаксқа өш алуға уәде берді. Дидиус Юлианды құлату үшін Римге баруға дейін Север Британиядағы үш легион мен 70 көмекші полктің күшті қолбасшысы Клодиус Альбинуспен одақтасты. Север Альбиносты Цезарь және өзінің мұрагері ретінде Август деп таныды. Албинус бұл ұсынысты қабыл алды. Содан соң Рим Сенаты Северусті император етіп жариялады. Северий өзін Марк Аврелийдің ұлы және Коммодтың інісі деп атап, өзінің август ретінде ұстанымын нығайтуға тырысты. Сондай-ақ, ол өзінің жас ұлы Бассианды, көбірек Қаракалла деп аталатын, Рим императоры дәрежесіне көтерді және оған Маркус Аврелий Антонин деген есім берді. Бұл Северовтың Альбинуспен одағын бұзды, бұл Альбинус үшін айқын қауіп болды, ол өзін Август деп жариялап, қарсылық көрсетті. Рим Сенаты Альбинусті 195 жылы 15 желтоқсанда халық жауы деп жариялады. 196 жылдың басында Север өзінің одақтасы Публий Корнелий Ануллинды өзінің позициясын нығайту үшін Римнің қалалық префекті етіп тағайындады. Енді Северус пен Альбинус жинаған күштер арасындағы азаматтық соғысқа дайындық жүріп, ақыр соңында Лугадунум шайқасында аяқталды.
Көтеріліс және алдын ала әрекеттер
196 жылы әскерлері оны император деп атап, Клоди Альбин үш легионда 40 мың сарбазды алып, Британиядан Галлияға аттанады. Қосымша күш жинағаннан кейін ол Лугдунумда штаб құрды. Оған Испания Тарраконенсис губернаторы Луций Новий Руф және оның қол астындағы VII Гемина легионы қосылды. Бірақ Северус Дунай мен Германияның күшті легиондарын жақтады. Бұл артықшылықты азайтып, олардың қолдауына ие болу үшін Альбинус алдымен Германияның төменгі аймағының губернаторы Вирий Лупустың басшылығымен германдықтарға қарсы шабуыл жасады. Альбинус оларды жеңді, бірақ олардың Северусқа деген адалдығын сынға алатын дәрежеде емес. Ол кезде Альбинус Италияға шабуыл жасауды ойлады, бірақ Северус Альпі өткелдерінің гарнизондарын нығайту арқылы бұған дайындалды. Албинус жоғалтуларды немесе өтуді мәжбүрлеудің кешіктіруін қаламағандықтан, оны тоқтатты. 196 - 197 жж. қыста Северус өз әскерін Дунай бойында жинап, Галлияға аттанды. Ал Ал Альбиноның әскері өзінің күш-қуатымен тең екеніне таңғалды. Екі әскер алғаш рет Тинуртиумда (Турн) қақтығысты, онда Северус жақсы күнді көрді, бірақ ол өзіне қажет шешуші жеңіске қол жеткізе алмады.
Шайқас
Альбинус әскері Лугдунумға кері шегінді; Северус соңынан ерді, 19 ақпанда 197-де үлкен және ең соңында шешуші шайқас басталды. Нақты мәліметтер нақты сандар сияқты түсініксіз. Алайда, біз екі жақтың тең тең ойнап, екі күннен астам уақытқа созылған қанды және ұзаққа созылған оқиға болғанын білеміз (бұл кездегі шайқастар бірнеше сағаттан артыққа созылғаны сирек болған). Соғыс барысында жағдай бірнеше рет өзгеріп, оның нәтижесі айқын көрінбеді. Северус ат әскерімен жеңіске жетті, бұл соғыс оның пайдасына соңғы рет өтті. Албиноның әскері қанынан қан құйып, талқандалды.
Салдары
Тарихшы Майкл Куликовский Альбинус Лугдунумға қашып барып, онда өз-өзіне қол жұмсады деп мәлімдейді. Северус Альбинусдің денесін жырттырып, басын шауып тастады. Ол жеңімпаз әскерінің алдында атын көтеріп, бассыз өлі дененің үстіне аттанды. Северус Альбиностың басын ескерту ретінде Римге жіберді. Ол Альбинустың, оның әйелі мен ұлдарының мәйітін Рона өзеніне лақтырып жіберді. Ал Альбиноны қолдаған Люций Новий Руфты өлтірді. Сондай-ақ, Альбиноны қолдаған 29 сенаторды да өлтірді. Лугдунумның өзінде Северус өзінің үстемдігін атап өту және Альбиностың провинциялық жақтастарын қорлау үшін Императорлық табынудың киелі жерін қайтадан жасады. Дункан Фишвиктің айтуынша, Лугадунумда императорлық рәсімдер реформаланды, ол қожайынға құлдарынан тиісті рәсімдерге ұқсас болды. Осы шайқастан кейін белгілі бір уақытта Британия провинциясы Жоғарғы және Төменгі жартысына бөлінді (Жоғарғы және Төменгі Британия). Британиядағы Рим әскерлері де қатты әлсіреді, бұл шабуылдарға, көтерілістерге және Римнің Антонин қабырғасынан оңтүстікке, Адриан қабырғасына дейін кетуіне әкелді. Бұл көтерілістердің бірін басу кезінде Севердің өзі 4 ақпан 211 жылы Эборакум маңында қайтыс болды, бұл оның Лугадунумда жеңістің 14 жылдығына бірнеше апта қалған еді.