Кіріспе

Польша және Литва Корольдігінің Социал-демократиясы (Socjaldemokracja Królestwa Polskiego i Litwy, SDKPiL), бастапқыда Польша Корольдігінің Социал-демократиясы (SDKP) деп аталған, 1893 жылы құрылған марксистік саяси партия. Кейіннен ол Ресей Социал-демократиялық Еңбек партиясының дербес бөлімі ретінде жұмыс істеді. Соңынан Польшаның Коммунистік жұмысшылар партиясына бірікті. Оның ең белгілі мүшесі – Роза Люксембург.

Бас мүшелері

SDKPiL-дің жетекші кадрлары белгілі бір топ болды, олардың көптегені 1917 жылғы қазан революциясында маңызды рөл атқарды. Олардың арасындағы ең бастысы – қозғалыстың жетекші теоретигі Роза Люксембург. Басқа да көрнекті тұлғаларға Лео Йогичес, Джулиан Марчлевский, Адольф Варски, Феликс Дзержинский, Станислав Пестковский, Карл Собельсон, Юзеф Унзлихт, Бронислав Весоловский, Казимеж Чиховский және Якоб Фюрстенберг кірді. Көптеген интернационалистер Германияда да, Ресейде де жетекшілік қызметтер атқарды.

1893: Құрылысы

Партия 1893 жылы интернационалистік марксистік бағдарлама негізінде құрылды. Оның ядросы – "Związek Robotników Polskich" ұйымы болды, ол Польша Социалистік партиясының (ППС) бағдарламасындағы ұлттық талаптарды қолдаудан бас тартты. Польшаның ұлттық тәуелсіздігі мәселесіндегі әртүрлі пікірлердің салдарынан, бұрынғы Польша жұмысшыларының одағы және Екінші Пролетариат 1893 жылы ППС-тен шығып, SDKP құрды. Екі партия арасындағы келіспеушіліктер 1893 жылғы тамызда өткен Халықаралық социалистік конгресте одан әрі күшейді, онда Галициядан келген Игнацы Дашинский басқаратын Польша делегациясы Мархлевский мен Роза Люксембургтің отыруына қарсылық көрсетті, Люксембург бұл халықаралық жиынға алғаш рет қатысып отырған еді. 1896 жылғы келесі Халықаралық социалистік конгресте де келіспеушіліктер одан әрі тереңдеді, онда Люксембургке ППС өкілі, Польшаның болашақ диктаторы Йозеф Пилсудский қарсы шықты.

1899: Литвадағы жұмысшылар одағымен бірікті

Ұлттық емес, жұмысшылардың географиялық өкілі ретінде жобаланған SDKP, 1899 жылы Феликс Дзержинскийдің, болашақ большевик және Чека басшысының жұмысы нәтижесінде Литвадағы жұмысшылар одағымен бірікті. Осының нәтижесінде SDKP Польша және Литва Корольдігінің Социал-демократиясы болып қайта құрылды. Жас партия Варшавада Дзержинскийдің ұйымдастыру жұмысының арқасында өсімге ұшырады, бірақ ол қайтадан тұтқындалды.

1903 ж. Большевиктер мен меньшевиктер арасындағы ажырым

Өзін бүкілресейлік социал-демократиялық партияның географиялық бірлігі деп санаған СДКПИЛ 1903 жылы Лондонда өткен Ресей социал-демократиялық жұмысшы партиясының (РСДРП) съезіне қатысты, онда меншевиктер мен большевиктер фракциялары арасындағы танымал бөлініс болды. СДКПИЛ делегациясы партия ішінде өздерінің автономиясын сақтау және партия бағдарламасынан Ұлттардың өзін-өзі анықтау құқығының танылуын жою мәселесімен негізінен айналысты. Осы мәселе бойынша польшалық және ресейлік социал-демократтар арасындағы ұзақ даудың бастауы осы болды. Сәл уақыт өткен соң, польшалық революционерлер қабылдамаған "Пролетариат және шаруалардың демократиялық диктатурасы" деген большевиктердің ұранына байланысты теориялық даулар да туды.

1905 жыл: Соғыс және революция

Жапониямен соғыс және 1905 жылғы Ресей революциясы партияның күресте жетекші рөл атқарған кезеңі болды. Царизмге күшті қарсылық танытқан SDKPiL, жапондық позицияны қабылдаған PPS-ке қарсы шықты. Дегенмен, күрес күшейген сайын партия Бундпен және ППС-тің сол қанатымен тығыз байланыс орнатты. Люксембург эмиграциядан оралып, жаппай ереуіл партияның революциялық теориясының негізіне қойылды. Халықтың әрекеттеріне ерекше мән берілгеніне қарамастан, партия жұмысшы қозғалысын царлық биліктен қорғаған соғыс отрядарын құрды. 1906 жылға қарай партия қатарында 40 000 мүше болды. Олардың 70 пайызы поляктар, 25 пайызы немістер, ал 5 пайызы еврейлерді құрады.

Төмендеу және бөліну

Революциядан кейінгі кезеңде солшылдар шегінуге мәжбүр болды, нәтижесінде SDKPiL екі фракцияға бөлінді. РСДРП-мен тығыз байланыста болғандықтан, поляк партиясының мәселелері ресейлік партияның мәселелерімен тығыз байланысты болды. 1907 жылы Лондонда өткен РСДРП-ның бесінші съезіне қатысқан Жогичес пен Варски біріккен Орталық Комитетке сайланды, онда олар большевиктер фракциясын қолдау позициясын қабылдады. Бірақ, келесі жылдары Бүкілресейлік партия біртұтас ұйым ретінде дерлік тоқтады, ал SDKPiL өзі барлық ресейлік фракциялардан алшақтады, әртүрлі фракциялардың бірігуіне ұмтылды. Осы көзқарас Леон Троцкийдің SDKPiL-дің теориялық басылымы – «Социал-демократиялық шолуға» (Social Democratic Review) жиі үлес қосуын қамтамасыз етті. SDKPiL өзі 1911 жылы осы жылдардағы сыныптық күрес баяулау кезінде бөлінді, Варшава комитеті Жогичестің басымдығымен құрылған Орталық Комитеттен бөлініп шықты.

Бірінші дүниежүзілік соғыс: соғысқа қарсы жаңа бірлік

Партияның қатарындағы дау-дамайға қарамастан, 1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда партияның баршасы интернационалистік позицияны қабылдады. СДКПЛ Варшава комитеті 2 тамызға барлық революциялық фракциялардың конференциясын шақырды, онда Варшава комитеті мен Орталық комитетіне PPS Левика (солшыл) және Бунд қосылды. Конференция империалистік соғысты қатты айыптап, жұмысшыларды мемлекеттік билікті өз қолына алуға шақырды. Осыған қарамастан, әртүрлі партияларды үйлестіруге жасалған тыйырмақтар нәтижесіз аяқталды. Бірақ соғыс жалғасқанда екі социал-демократиялық фракция да Циммервальд қозғалысына қосылды, ал Варшава комитеті большевиктермен ерекше жақын қарым-қатынас орнатты. Сол және оң жақтардың халықаралық аренада нақтылануы партияның екі фракциясының 1916 жылғы 4 қарашада өткен съезде қайта бірігуіне мүмкіндік берді, жаңа Орталық комитет сайланды және партия Циммервальд қозғалысына қолдау көрсетуге міндеттенді.

Тойдың аяқталуы

1917 жылғы ақпан революциясы кезінде Ресейдің Уақытша үкіметі 30 наурызда Польшаның автономиялы мәртебеге ие болу құқығын мойындаған манифест жариялады, ал Петроград Кеңесі Польшаның өзін-өзі анықтау құқығын мойындады. Большевиктермен байланысқан поляк социал-демократтары (Дзержинский және Джулиан Лещинский (Ленский) сияқтылар) бұған қарсы күшті дау айтты. 1918 жылы соғыс аяқталғаннан кейін SDKPiL мүшелері революциялық Еуропаға таралып, барған жерінде жетекші рөлдер атқарды. Осылайша Люксембург пен Йогичес жаңадан құрылған Германия Коммунистік партиясының (KPD, 1918 жылы құрылған) төбесінде тұрды, ал Дзержинский, Радек және Яков Ханецкий Ресейдегі қазан төңкерісіне толыққанды қатысып, жаңадан құрылған Кеңес үкіметінде қызметке кірді. SDKPiL тарихы оның және оның мүшелерінің ықпалы бұрынғыдан да кеңірек болған кезде аяқталды. 1918 жылы партияның көптеген мүшелері Польшадағы жұмысшылар кеңестері қозғалысына қатысты, кейіннен Польша Коммунистік жұмысшылар партиясын құру үшін PPS Lewica-мен бірікті.