Кіріспе

XVII ғасырдағы экономикалық және саяси доктрина. Колбертизм (фр. Colbertisme) – Франция королі Людовик XIV кезіндегі қаржы министрі Жан-Батист Колбер жасаған XVII ғасырдағы экономикалық және саяси доктрина. Колбертизм – меркантилизмнің бір түрі, кейде оның синонимі ретінде қарастырылады. Бұл экономикалық ой-пікірдің нақты бағыты емес, экономикалық тәжірибелердің жиынтығы.

Негізгі сипаттамалары

Колберттің басты қағидасы Францияның байлығы мен экономикасы мемлекетке қызмет етуі керек еді. Меркантилизм идеяларына сүйене отырып, ол шектеулі ресурстардың максималды бөлігін қамтамасыз ету үшін мемлекеттік араласу қажет деп санады. Алтын жинау үшін ел әрқашан шетелге сатып алғаннан гөрі көбірек тауар сатуға тиіс болды. Колбер Франция экономикасын құруға ұмтылды, ол шетелге сауда жасап, ішкі нарықта сатып алуды дамытуға бағытталған.

Тарих

XVII ғасырда Еуропа елдері әлемнің бір бөлігін отарлап алған еді. Англия Солтүстік Американы және Үндістанды қоса алғанда, түрлі аймақтарды табысты басқарды, Испания Оңтүстік және Солтүстік Американың үлкен бөлігін иеленді, ал Голландия Индонезияда табысты бекіністер құрды. Француздар Солтүстік Американың бір бөлігін отарлай бастады, бірақ испан және британ отарлары сияқты тұрақты елді мекендері болмады. 1628 жылы Квебек Кардинал Ришелье құрған «Жүз серіктес компаниясының» – саудагерлер басқаратын акционерлік кәсіпорынның бақылауына өтті. Компания Жаңа Францияның барлық жерлеріне монополия құқығын алды, сонымен қатар 4000 қоныс аударушы, керек-жарақ және дін қызметкерлерін алу үшін төлем жасады. Барлық басқа отарлар сияқты, Жаңа әлемдегі француз ықпалы жергілікті халықтармен қарым-қатынаста проблемалар тудырды: тері саудасын бақылау үшін соғыстар және жаңа аурулар туған халықтардың көп бөлігін құртты. Франция Солтүстік Америкада ғана емес, Кариб теңізіндегі Француз Батыс Индиясын да басқарды. XVII ғасырда Испания, Англия және Голландиямен бәсекелестікке байланысты Франция Батыс Индия аралдарының бірнешеуін отарлап алды. Батыс Индия аралдарының көпшілігін бақылауға қарамастан, Мартиника, Гваделупа және оларға жақын кіші аралдар ғана француздық Батыс Индиясы ретінде сақталды. Кереметі, меркантилизм идеясын алғаш рет француз қаржы министрі Жан Батист Колбер сипаттады. Колбердің идеясы – тауарлардың алтынға экспортталатын «қолайлы сауда балансы», ал «қолайсыз сауда балансы» елден алтынның ағылып кетуі еді. Колбер ішкі тарифтерді жоюға және дворяндарға салық салуға тырысты, бірақ бұл жоба сәтсіз аяқталды.

Колберттің экономикалық күш-жігері және колбертизм

Кольбертизмнің меркантилизмдегі негізгі мақсаттары – салықтық басқаруда салық жүйесін жетілдіру, яғни салық салмағы елдің байлығын арттыруға мүмкіндік беру, ал корольдік кірістерді арттырудың барлық жолдарының ішінде ең тиімдісі – сауда мен өнеркәсіпті дамыту.

Салықтардың өзгеруі

Колберт дереу қарыздар мен мемлекеттік қазынаға аванстардан зор пайда тапқан қаржыгерлер мен салық жинаушыларға сот отырыстары өткізіп, олардың пайдасының бір бөлігін қайтарып берулерін міндеттеді. Ол салық салу жүйесін реформалауға күш салды. Сол кезде патшаның кірісінің басым бөлігі кейбір аудандарда жеке тұлғалардан, ал басқа аудандарда жер мен кәсіпорындардан алынатын салықтан түсетін. Таль – табыс немесе өндіріс көлеміне байланысты емес, француздар "impôt de réparation" деп атайтын салық, яғни оның жалпы сомасы патша кеңесімен салық жылының басында белгіленеді. Кеңес өкілдеріне бір ауданда кіріс азайса, екінші ауданда арттыру арқылы толықтыруға нұсқау беретін. Алайда, кейбір аудандарда тальді патшаның өкілдері бөліп, жинады, бұл оның аудан өкілдерімен бекітілуіне тең еді. 16-шы ғасырда патша өзінің тікелей емес салықтарынан түсетін кірістердің өркендеу мен дағдарысқа байланысты өзгеретінін түсінді, бірақ осы салықтарды жинау жүйесі мұндай ауытқуларға барынша қарсылық көрсетіп, ұсынылған бағаны жоғары және тұрақты ұстауға тырысты. Сонымен қатар, кейбір дін қызметкерлері мен ақсүйектер салықтан толығымен босатылған. Колберт салықты барлық салық төлеуге тиіс адамдарға салу арқылы оны жеңілдетуді көздеді және босатылғандардың арасында жалған мәлімдеме жасағандарды анықтау үшін дворяндық атақтарын тексеруді бастады. Бұл реформалар, тиісті лауазымды тұлғалардың қатаң бақылауымен бірге, қазынаға көп сома ақша түсірді.

Тарифтік жүйенің өзгеруі

Ол сондай-ақ тарифтік жүйені өзгертті, ол 1664 жылы қорғау жүйесінің бір бөлігі ретінде жаңартылды. Дегенмен, Ренессанс дәуірінде ішкі ерекшеліктері бойынша "форэйн" (foraines) есімді алымдар қосымша тауарлар ғана емес, сонымен қатар қосымша провинцияларға да қолданылды. Ренессанс патшалары салық жинаушылардың осы салықтарды басқаруды біріктіру әрекеттеріне қарсы күресті, себебі салық жинаушылардың бірлестіктеріне жалпы сома бойынша бәсекелесуге рұқсат берілгенде, олар ұсыныс бағаларын төмен ұстауға тырысқан. Импорттық тарифтерді қарастырғанда, олардың сирек кездесетіні және француз өнеркәсібін дамыту жобаларының бөлігі емес, керісінше, саудагерлерді импорттық лицензиялар сатып алуға мәжбүрлеу мақсатында қолданылған құрал екені көрінеді.

Өнеркәсіптік реформалар

Ол өнеркәсіп пен сауданы қайта ұйымдастыруға көп энергия жұмсады. Францияның күшін арттыру үшін, Францияның халықаралық саудадағы үлесін ұлғайту және голландтардың коммерциялық гегемониясын төмендету қажет деп сенді. Ол шетелдегі шетелдік өнімдермен бәсекелесе алатын жоғары сапалы тауарлар өндіруді, сондай-ақ оларды тасымалдау үшін сауда флотын дамытуды атап өтті. Ол шетелдік жұмысшыларды Францияға өздерінің кәсіби дағдыларын әкелуге ынталандырды. Өндіріс сапасының стандартын сақтау үшін, ол кез келген өндіріс түрі үшін ережелер жасады және жалған өнім шығару мен кемшіліктер үшін айыппұлдар мен ұяттау жазаларын белгіледі.

Ол кеме жасаумен айналысатын компаниялардың құрылуын қолдады және сауда компанияларын құру арқылы Францияның шетелдегі саудасына монополия алуға тырысты. Оның бақылау жүйесі саудагерлер мен мердігерлерге ұнаған жоқ, олар өздерінің іс-қимыл еркіндігін сақтап, тек өздеріне ғана жауапты болғысы келді. Шаруалар өнеркәсіпке инвестиция салудың орнына жерге, жылдық төлемдерге және ақша беруге көбірек бейімділік танытты. 1665 жылдың мамыр айында король француз тігістеушілерінің тобына монополиялық құқықтар берді. Бұл заңның мақсаты - лицензия алғандардан басқа ешкімге тігістеуге тыйым салу еді. Импортталған тігістеуге қорғау тарифі салынып, оны тек Францияда ғана өндіруге мүмкіндік берді. Ал 1667 жылы барлық шетелдік тігістеуге тыйым салынды. Содан кейін өндіріс пен саудаға сапа стандарттары енгізілді, бұл француз экономикасының 17 ғасырдың басында немесе ортасында тоқтап қалғанын білдірді. Бұл акт жаңа өнімдер, жаңа технологиялар және өндіріс пен айырбас әдістеріндегі инновацияларды тоқтатып немесе баяулатты. Ол монополияларды бекітті, сәнділік тауарларға субсидия берді және картельдерге артықшылықтар ұсынды, сондай-ақ орталық бюрократия жүйесін құрды. Ол мемлекеттік ережелердің толық тізімінен ауытқушылардың барлығын анықтау үшін тексеру, таңбалау және өлшеудің күрделі жүйесін жасады. Жүйеден ауытқушылықты анықтау үшін тыңшылар желісі құрылды, жазалар ауыр айыппұлдар, қоғамдық қорлау немесе өндірісте жұмыс істеуге тыйым салу сияқты түрлерде болды. Қатаң сақталатын меркантилизм мен француз абсолютизмінің салдарынан Франция өнеркәсіптік немесе экономикалық өсімде жетекші ел ретінде бәсекеден шығып қалды.

1670 жылғы Жарлық

1670 жылы Колберт өзінің ең маңызды саяси тұжырымдамаларын қаржы туралы әйгілі мемуарында жасады. Оларды былай түсіндіруге болады: экономикалық саясаттың мақсаты – монархты тәртіп пен даңқ үшін қажетті қаражатпен қамтамасыз ету. Колониялар құрылып, дамытылуы мүмкін, ішкі өндірістің сапасы арттырылуы керек, ішкі көлік жүйесі күшейтілуі тиіс, кеме жүргізу индустриясы кеңейтіліп, жұмыссыз адамдар жұмысқа тартылуы керек. Бюджеттік бақылау берік негізге қойылып, негізгі кірістер мүмкіндігінше арттырылуы керек. Осы саясаттың өзегі – экономикалық жақсартулар арқылы патшалық кірістерді жанама түрде арттыруға бағытталған күш-жігер болды. Колбердің пікірінше, жалпы қағида – экономиканы және салық жүйесін бақылау арқылы елдің әр бұрышында жеткілікті ақша айналымын қамтамасыз ету, соның нәтижесінде барлық француз азаматтарына пайда табуға және салық төлеуге мүмкіндік беру. Оның салықтарды жеңілдету туралы ойы – «басқа елдерден ақша тарту, оны мемлекет ішінде ұстап қалып, экспортты шектеу арқылы жалпы коммерция үшін қолжетімді ақшаны [яғни барлық операцияларды] арттыру, осылайша адамдарға одан пайда табуға жағдай жасау» болды.

Жоғары технологиялық Колбертистік модель

Екінші дүниежүзілік соғыстан бері жоғары технологиялық Колбертизм – егеменді ұлт мемлекетінің, жалпы мүддеге монополиямен қаруланған күйінде, "болашақтың индустрияларына" араласуының тарихи формасы болды. Бұл модельді сипаттайтын және Франциядағы интервенционизм туралы қалыптасқан түсініктерді күмәндандыратын бес ерекшелік бар. Жоғары технологиялық Колбертизм 1980 жылдардың басында, бейімделу қажеттілігі мен сыртқы факторлардың қақтығысуына байланысты тоқтатылды. Француздық даму партиясы бұл саясатты табысқа жеткен деп есептеді, себебі Франция соғыстан кейінгі жылдары үлкен өркендеуді басынан өткерді және өнеркәсіптік қуатқа айналды. Дегенмен, компьютер және станок жасау салаларындағы ауқымды сәтсіздіктер бұл саясаттағы кемшіліктерге куә болды.

Жоғары технологиялық Колбертизмнің қасиеттері

Бірінші сапа – шабуылдық протекционизм. Егемен мемлекет ғылыми және қаржылық ресурстарды жинақтаудың жолын жасайды. Ол болашақ ұлттық чемпиондарға гранттар береді, мемлекеттік сатып алу саясаты арқылы нарықты қамтамасыз етеді және шетелдіктердің кіруіне кедергі келтіреді. Мұның себебі әрқашан қорғаныс, технологиялық тәуелсіздік және ұлттық егемендік болып табылады. Дегенмен, халықаралық нарықта сәттілікке қол жеткізу – басты мақсат. Бұл инновациялар ғылыми немесе техникалық сипатта ғана емес. Ядролық энергетика, ғарыш өнеркәсібі және жоғары жылдамдықты пойыз сияқтылары инновацияның түрлі салалардағы әртүрлі қатысушыларды біріктіріп, кәсіпкерлік табысына жауапкершілік жүктеуде маңызды екенін көрсетеді. Жоспардың жалпы мақсатын және табысын қамтамасыз ету үшін ұлттық технологиялардан бас тарту қажет болды. Сонымен қатар, ірі жоба тек икемді мемлекет шеңберінде ғана мүмкін болады. Әкімшілік кәсіпорынның гибриді екі идеяны біріктіреді: мемлекеттік билік және кәсіпорын логикасы. Бұл «үлкен жоба» тек өнеркәсіп қатысушыларының мақсаттары жалпы саясаттың мақсаттарымен сәйкес келгенде ғана іске асады. Мемлекет туралы абстракцияны еске алмай, «үлкен жоба» тек біртекті элита мемлекеттік кәсіпкерлік пен ұлттық тәуелсіздік мақсатына берілген жұмыс күшін жұмылдыра алғанда ғана басталады. «Үлкен жоба» бірнеше логиканы қамтиды: «арсенал» логикасы, мемлекеттік сатып алу логикасы және нарық логикасы, олар толыққаннан кейін ұлттық өндірістік жүйені жаңа, қуатты, кейде бәсекелес қатысушылармен байытады. Оның табысы нәтижелерді беруге және өнеркәсіппен тығыз ынтымақтастыққа байланысты. Бұл тек мемлекет белсенді протекционизмді қолдаса, өнеркәсіптік дамудың бастапқы кезеңдерін қаржыландырса, мемлекеттік зерттеулердің нәтижелерін таратып, инвестициялардың ұзақ мерзімді құнсыздануына мүмкіндік берсе, мемлекеттік сатып алулар арқылы нарықтарды қамтамасыз етсе және мемлекеттік билікті ұлттық чемпионның қызметіне жұмсаса ғана жемісті болады. Үлкен жоспардың табысына жету үшін бес тірек қажет: техникалық инновация, тұтынудың жаңа үлгілерінің пайда болуы, динамикалық протекционизм, жаңа өнеркәсіптік қатысушының тәуекелі және әлеуметтік-саяси инженерия. Соңғы ірі жоспарлардың бірі 1974 жылға дейінгі жоспарды қамтитын жоба болды. Содан бері Minitel спутниктері мен кабельді теледидар жоспарлары пайда болды, бірақ қуатты индустрияны құра алмады.