Кіріспе
Heterostraci (көне грек тілінде ἕτερος+ὄστρακον "басқаша қабықшасы барлар" [ i – көпше түрі us]) – птераспидоморфтар, қабықшалы балықтар тобына жататын, жауы жоқ омыртқалылардың жойылған субклассы. Олар негізінен теңіз және суаймақ ортасында өмір сүрген. Гетеростракилер ордовик кезеңінің ортасынан девон кезеңінің соңына дейін болған.
Heterostraci (Ancient Greek, ἕτερος+ὄστρακον "those [with] a different shell" [ i is pl. of us]) is an extinct subclass of pteraspidomorph, Ostracoderm, jawless vertebrate that lived primarily in marine and estuary environments. Heterostraci existed from the mid Ordovician to the conclusion of the Devonian.
Сипаттамасы мен анатомиясы
Гетеростракандар басқа палеозойлық агнатан таксондарынан таразыларының орналасуы және гистологиясы бойынша ерекшеленді. Көптеген гетеростракандарда үлкен арқалық және үлкен іштік қалқандарды құрайтын екі пластина болды, сондай-ақ денелерінің екі жағында әртүрлі үлгілерде орналасқан таразылар тізбегі болды, нақты үлгі бір топтан екіншісіне қарай өзгерді. Лепидаспис сияқты кейбір алғашқы түрлерде арқалық және іштік қалқандар ұсақ таразылардың мозаикасынан тұрады. Дегенмен, көптеген басқа белгілі түрлерде бұл кішкентай таразылар бірігіп қалқан пластиналарын құрайды. Гетеростракандардың таразылары гистологиялық тұрғыдан басқа омыртқалылардан ерекшеленеді, олар үш қабаттан – дентин мен аспидиннен тұрады, бұл осы классқа және телодонтилерге тән клеткасыз сүйекті тіндер. Ортаңғы қабат "канцелла" деп аталатын ұсақ кеңістіктермен толысқан. Көптеген агнатан топтары сияқты, гетеростракандарда құйрық немесе құйрық жүзінен басқа жүзгіш қанаттары болмады. Кейбір птераспидтерде, әсіресе псаммостеидтерде, жаңа қабыршақтар (желбезшектерді жабатын пластиналар) қанаттар тәрізді созылымдарға дейін созылған.
Таксономия
Гетеростраци бірнеше қатарға бөлінеді, оның ішінде ең әртүрлі екі қатар – Циатаспидиформдар ("Кесе қалқандылар") және Птераспидиформдар ("Қанатты қалқандылар"), сондай-ақ Кардипельтида, Корваспидида, Толипелепидида, Тессераспидида және Тракуараспидиформдар. Көбінесе силур дәуіріне жататын Толипелепидида (ең белгілі өкілі Афинаэгис) – Циатаспидтер мен Птераспидтердің туыс қатары саналады, ал ерте девон дәуірінің Лепидасписі – белгісіз орналасқан, мүмкін бастапқы негізгі формаларға жақын.
Киатаспидиформдар
Циатаспидиформдар екі негізгі топқа бөлінеді: Ерте девон дәуірінің Сібір аймағындағы амфиаспидидалар (яғни, Амфиаспис, Габрейаспис және Эдафаспис, Канаданың Ктенаспис туысымен бірге топтастырылған) және циатаспидидалар (яғни, Циатаспис, Пораспис және Англаспис, Наханбиаспис туысымен бірге топтастырылған).
Құс тұқымдас
Pteraspidiformes бес туысқа бөлінеді, олардың төртеуі – Anchipteraspididae, Gigantaspididae, Pteraspididae және Protaspididae – монофилетикалық болып табылады. Protopteraspididae жақында Pteraspidiformes ішінде парафилетикалық екені анықталды, сондықтан ол енді жарамсыз, ал Psammosteidae қазір Pteraspidiformes ішіндегі жеке субтаксон, "Psammosteida" деп аталады, және ең базальды туыс Anchipteraspididae-нің бауырлас таксоны болып саналады. Pteraspididae, Gigantaspididae және Protaspididae өз кезегінде Pteraspidoidei кіші тәртібін құрайды, ал Protopteraspididae-нің әртүрлі туыстары олардың бауырлас таксондары болып табылады.
Филогения
Микко Хаарамоның жұмысына сүйене отырып.